«Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqany týraly» - Abaıdyń tarıhı tanymynyń óresi men órisin tanytatyn qazaq halqynyń túp negizinen derekter beretin zertteý. Janrlyq jaǵynan alyp qaraǵanda tarıhı ocherk arnaıy zertteý maqala deýge bolady. Abaı bul eńbegin jazǵanda onyń qolynda halqymyzdyń túp negiziniń shyǵý shejiresine jol silteıtin orys, qytaı, arab, parsy tilderinde jazylǵan ádebıetter bolǵan. Sondyqtan da ol ózi sóz etken másele tóńireginde oı tarqatqanda, ádettegideı, «men bul jóninde budan basqany estimedim» demeıdi, «kórmedim» deıdi.
Al, Abaı qoldanysyndaǵy «kórmedimniń» «oqymadymdy» almastyryp turǵany ózinen-ózi túsinikti. Sondaı-aq onyń: «Din ıslamǵa kire almaı qalǵan, osy kúnde Kúnshyǵys Sibirinde qazaqtyń aǵaıyndary bar», «Enıseısk gúbirnede Mınýsınski ýeze «ıasashynaı tatar» atynda halyq bar», «sol qyrǵyzdardy qytaılyqtar «brýt» dep ataıdy», «abyz», demek, áýelde shaman dinindegilerdiń óz mollasyna qoıatyn aty eken», «sol arabtar kóshpeli halyqtardy «hıbaı» dep, «húzaǵı» dep atapty», «Bulanaı dep Gımalaıdy aıtqany ma, Úndúkesh taýy ma?» tárizdes sol kez túgili osy zamannyń oqyǵan qazaǵynyń óziniń báriniń birdeı oılasa oıyna, jazsa qalamyna iline bermeıtin, ǵylymı máni mol kóptegen derekteri de, Joshy men Shaǵataı urpaqtarynyń aty-jóniniń jáne olar bolǵan jerdiń ataýlarynyń durys kórsetilip, oqıǵalardyń dál berilýi de aqynnyń jazba materıaldarǵa súıengenin kórsetedi. Tek bir ókinishtisi - Abaı «men mynalardy oqydym» dep esh jerde aıtpaǵan. «Babyrnamadan» basqa «myna derekti mynadan aldym» dep eshbir shyǵarmanyń atyn kórsetpegen. Soǵan qaramastan, Abaı maqalasy — halqymyzdyń tarıhyn ǵylymı jolǵa salý baǵytynda jasalǵan alǵashqy qadamdardyń biri. Sondyqtan da onyń tól tarıhymyz úshin alar orny erekshe. Mundaǵy Abaı aıtqan oılar men tujyrymdardyń ǵylymdyq qundylyǵymen birge saıası áleýmettik máni de zor. Eńbekte «Este joq eski mezgilde, mońǵoldan bir tatar atalǵan halyq bólingen eken. Qytaılar ony «tatan» dep jazady. Asyl túbi qazaqtyń sol tatar» degen joldar bar. Bas-aıaǵy úsh-aq sóılemnen turatyn osy habarlamada, Abaı aıtqan, este joq eski zamandarda Orta Azıany mekendegen halyqtardyń tutas tarıhy jatyr. Abaı qandaı shyǵarma oqysyn, neni estisin, solardyń ishinen qajettisin ǵana súzip alǵan da, ony óz qalybyna salyp, óz ólshemimen piship, óz úlgisinde qoldanǵan.
Túp tamyry ǵylymı dáldikke tartar derekterdi sonaý shalǵaıdaǵy Shyńǵys taýdyń qazaǵy Abaı qaı tarıhtan, qandaı shyǵarmadan oqyp, bilip júr?» degen zańdy suraqtarǵa jaýap berý úshin Abaı zamanynda baspa betin kórgen, bolmasa «qoldan kóshirilip jurtshylyq arasyna taraýy múmkin-aý» degen tarıhı shyǵarmalardy saralaýǵa týra keledi. Sonda oı kózine aldymen shalynary - aqynnyń kitap oqýǵa den qoıǵan kezinde orys tiline aýdarylyp, ǵylymı ortaǵa keńinen taraǵan Rashıd-ad-Dınniń «Jylnamalar jınaǵy», Hondemırdiń «mońǵoldar tarıhy», Ábilǵazy Bahadúr hannyń «Túrik shejiresi» sekildi tarıhı muralar. Osynyń úsheýinde de joǵaryda aıtylǵan túrik tarıhy, túrikten tatar men mońǵoldyń bólinýi, olardyń bóliný sebepteri jan-jaqty, tolyq jazylǵan.
Abaı basqa da eńbekterdi oqymady ma eken degen kúdik týady. Al ol qandaı eńbek? Avtory kim? Bul saýalǵa jaýap izdeýshige «Qytaılar ony «tatan» dep jazady» degen sóılem jolbasshy bolmaq. Óıtkeni tatarlardy qytaılyqtardyń «tatan» dep ataıtynyn málimdeýshiniń qytaılarǵa qatysy bar, qytaı tilin biletin kisi ekeni haq. Demek, endigi izdenistiń at basyn tirer jeri Abaıdan burynǵy, ne onyń zamanyndaǵy tanymal sınologtar men olardyń eńbekteri bolmaq. Osy oraıda kezinde esimi Reseıde ańyzǵa aınalyp, ataǵy álemge jaıylǵan, qytaı tiliniń áıgili bilgiri, shyǵystanýshy, chývash halqynyń perzenti N. Ia. Bıchýrınniń (Iakınf) dara tulǵasy kez aldyńyzǵa keledi, onyń tek Reseıdiń ǵana emes, búkil álem shyǵystanýshylarynyń qolynan túspes kitabyna aınalǵan, qytaı jylnamalary men jalpy tarıhynan (Ganmýdan) terip aýdaryp, 1851 j. jaryq kórgen «Kóne zamandarda Orta Azıany mekendegen halyqtar týraly málimetter jıyntyǵy» atty úsh tomdyq eńbegi oıǵa oralady. Osy eńbek pen Abaı maqalasyn salystyra kele aqynnyń osy kitapty oqyǵanyna kóz jetkizemiz. Sebebi, túrik tarıhyna, mońǵol-tatardyń bólinýine baılanysty joǵaryda aıtqan Hondemırdiń de, Ábilǵazy Bahadúrhannyń da derekteri munda jan-jaqty aıtylyp, qytaı derekterimen salystyrylyp berilgen. Sondaı-aq sol kezdiń ózge sınologteriniń eńbekteri jóninde munda keń maǵlumat aıtylady. Onyń bárin Bıchýrın qytaıdyń jalpy tarıhynan alǵan úzindilerdi toptap «Ganmýden kóshirme» degen atpen kitaptyń sońynda jeke taraý etip usynǵan. Osynyń da: «Kán-de bıliginiń tórtinshi jazy. Tatan Sýn úıine tartý-taralǵymen keldi. Tatan úıi (handyǵy) Soltústik Shyǵys Mohe urpaǵynyń birine jatady. Than áýletiniń kezinde Iýán-he (807-821 jyldar aralyǵy) bıliginen keıin tatandar In taýyna (In-shanǵa) ketti, sol jyly ımperatorǵa tartý apardy» (Bınýrın N. Ia. «Sobranıe svedenıı o narodah, obıtavshıh v Sredneı Azıı v drevnıe vremena». - M.-L., 1851, 336-6.). Tatan - N. Ia. Bıchýrınnyń jazýynda, týngýs halqynyń sózi, kúrke, lashyq degen maǵynany beredi. Tatandyqtar - moheniń ózara bólingen on alty aımaǵynyń biri. Bular keıin eneseılik qyrǵyzdar Orhon, Selenga ózenderin mekendep otyrǵan uıǵyrlardy talqandap, qýyp jibergenimen ózderi ol arany uzaq ıelenip tura almaı tastap ketkende, sol qyrǵyzdardan qalǵan bos jerge baýyr basqan bolatyn.
Abaı óziniń eńbeginde «Qyrǵyzǵa qyrǵyz dep uıǵyr handarynyń biri at qoısa kerek» dese, bul da onyń osy oqıǵany, ıaǵnı qyrǵyzdardyń uıǵyrlardy atamekeninen bostyryp, batysqa qaraı qýǵanyn biletindigine aıǵaq. Halqymyzdyń kóne tarıhynyń bastaýynan mol maǵlumat beretin qytaı jylnamalarynyń deregin Bıchýrın aýdarmasy arqyly oqyp bilgen Abaı ózine tán shynshyldyqpen ondaǵy ár jańa oı túıindeýlerine syn kózimen qarap, oı eleginen ótkizgeni haq. Onyń «mońǵoldan bir tatar atalatyn halyq bólingen eken» dep, ózi oqyǵan derekterden qorytyp oı túıgenine qaraǵanda, Bıchýrınniń qytaı jylnamalaryndaǵy dýnhý men hýnný parallelin Hondemır men Ábilǵazy Bahadúr hannyń tarıhtaryndaǵy tatar men mońǵol parallelimen salystyryp, dýnhý degenimiz - tatar, hýnný degenimiz mońǵol (Bul arada kóne mońǵol men keıingi 12 ǵ-da shańyraq kótergen mońǵol ımperıasynyń atyn shatystyrýǵa bolmaıdy) degen paıymdaýyn qup alǵanyn, hýnnýdan dýnhý, ıaǵnı mońǵoldan tatarlar bólinip shyqqan degen tarıhı derekti aqıqat dep moıyndaǵanyn kórýge bolady. Munyń bári aqynnyń Bıchýrınniń eńbegin shuqshıa oqyǵandyǵyn dáleldeıdi. Qalaıda aqynnyń Bıchýrın kitabyn oqyǵany anyq. Ony Abaı maqalasynda keltirilgen, qytaı jylnamasynan alynǵan derekter de dáleldeı túsedi. Óıtkeni ol kezde Abaı paıdalanǵan qytaı jylnamalarynyń deregi tek Bıchýrın eńbekterinde ǵana jazylǵan.
Abaı paıdalanǵan osyndaı qytaı derekteriniń biri - Enıseı boıynyń qyrǵyzdary jaıynda. Eńbekte Abaı eneseılik qyrǵyzdardyń turmys-tirshiligi, meken-jaıy jóninde, olardyń Alataýdyń bókterine qalaı kelgendigi jaıynda biraz qundy derekter beredi. Solardyń ishinde «sol qyrǵyzdardy qytaılar «brut» dep ataıdy, ez taýarıhlarynda onyń sebebin, nelikten qytaılar «brut» degenin esh bildim degendi kermedim. Bizdiń qazaqtar Bııskidegi, Kýzneskidegi qalmaqtardy «bileýit» deıdi. Meniń oıym: «bileýit», «brut» bir sózden shyqqan deımin, o da qyrǵyzdyń násili bolmaǵy tań emes» degen tyń maǵlumatty deregi men «brut» seziniń shyǵý tórkinin tabýǵa umtylǵan ǵylymı boljamy asa qundy. Munda Abaı Bıchýrınnen qytaılyqtardyń qyrǵyzdardy «brut» (burut) dep ataıtyndyǵy jónindegi derekti alǵanymen, onyń osy sezdiń tórkinin anyqtaýdaǵy paıymdaýyn qabyldamaıdy.óz boljamyn usynady. Al Bıchýrın bolsa, «brut» seziniń shyǵý tórkinin qyrǵyzdardyń burynǵy ornalasqan Tıbettiń soltústik shekarasynan onsha alys emes, Hotan taýynyń shyǵys betkeıindegi mekenimen baılanystyrady. Osydan kelip onyń pikiri qytaılyqtar 4 ǵ-da osy arany mekendegen jurtty Býlý, Bolý, Bolúı dep ataǵan. Osy ataý men «brut» (burut) ataýy úndestik jaǵynan týysyp jatyr degenge saıady. Muny jáne ol qyrǵyzdarǵa qytaılar men mońǵoldar bergen at deıdi. Bıchýrınniń osylaı degenine qaramastan, Abaıdyń óz boljamyn aıtýy, árıne, onyń bul pikirge qosylmaıtyndyǵynyń aıǵaǵy. Qyrǵyzdardy qytaılardyń «brýt» dep ataıtyny sol kezde qazaq avtorlarynan tek Shoqanda ǵana kezdesedi. Biraq onda bul etnonımniń etımologıasy jóninde Shoqan tarapynan eshteńe aıtylmaǵan. Tek «burut» ataýy orystardyń qazaqtarǵa «qyrǵyz» ataýyn tańǵany sıaqty syrttan tańylǵan at bolýy múmkin, óıtkeni álgi ataýdy qyrǵyzdardyń ózderi bilmeıdi, aıtsań tańǵalady degen ózindik oıyn ǵana bildiredi. Jalpy «brut» (burut) sóziniń tórkini, shynyn aıtsaq, áli kúnge ǵylymı turǵyda anyqtalyp, basy ashylǵan joq. Eńbekte Abaı halqymyzdyń tegine baılanysty «Din ıslamǵa kire almaı qalǵan, osy kúnde Kúnshyǵys Sibirinde qazaqtyń aǵaıyndary bar. Tilinen, ádetinen, túsinen týysqandyǵy anyq kórinip turady. Ásirese Enıseıski gúbirnede Mınýsınski ýeze «ıasashynaı tatar» atynda bir halyq bar. Qazaqty ózderine aǵaıyn tutady deıdi jáne bir tuqymdas ekendigine kórgen kisi talaspaıdy» degen derek beredi. Abaıdyń bul arada «qazaqty ózderine aǵaıyn tutady» degen habarlamasyna qaraǵanda, atalǵan «ıasashynaı tatarlar» jónindegi derekti jazba shyǵarmalardan oqymaǵan, aýyzeki áńgimeden estigen sıaqty. Aqynǵa ony aıtqan árıne, aýyldastary emes, sol Sibir jaǵynan kelýshilerdiń bireýi bolýy kerek. Bul rette biz Abaı ómirbaıanynan onyń aýlynda kezinde Sibirge jer aýdarylyp baryp, sodan qashyp kelip panalaǵan qashqyndardyń bolǵanyn bilemiz. Sol kezdegi Sibirdegi patsha ákimshiliginiń chınovnıkteri salyq tólep turatyn ózge jergilikti turǵyndardy «ıasachnye lúdı», «ıasachnye tatary» dep ataǵan. Halqymyzdyń shyǵý tegi jónindegi osy maqalasynda Abaıdyń keńirek toqtap, molyraq oryn beretini arabtardyń basqynshylyq joryqtary, olardyń Orta Azıa men Shyǵys Túrkistandy jaýlap alyp, jergilikti halyqtardy ıslam dinine kúshtep kirgizýi, olardyń ejelden qalyptasqan salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn zorlyqpen buzyp, ózderiniń salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn endirýi sekildi máseleler. Orta Azıa halyqtarynyń ómirinde sheshýshi rol atqarǵan osynaý máseleler jaıly tarıhı dáldikpen shyndyq negizde túıindi oı aıtý úshin aqynnyń jazba derekterge súıengeni anyq. Basqany qoıǵanda, «sol ýaqyttarda arabtan bul Orta Azıaǵa din ıslamdy úıretýshiler kep áskermen kelip, halyqty jańa dinge qaratyp júrgende Qutaıba atty kisi Qashqarǵa sheıin kelip, halyqty ıslamǵa kóndirgende, bular da musylman boldyq depti», - dep, arab eliniń jaýlaýshylyq saıasatyn júzege asyrýshylardyń biri, áskerı qolbasshysy Qutaıba degenniń esimin naqty aıtýynyń ózi Abaıdyń búkil Orta Azıany musylmandandyrý kezeńiniń tarıhyn jaqsy biletindigin anyq ańǵartady.
Abaı aıtyp otyrǵan Qutaıba ıbn Muslım 8 ǵ-da Orta Azıa men Shyǵys Túrkistandy jaýlap alyp, ıslam dinin qarýdyń kúshimen qyryp-joıyp, zorlyqpen endirgen arabtardyń áskerı qolbasshysy, arabtardyń shyǵystaǵy ámirshisi Hajjat ıbn Júsip tarapynan senim kórsetilip taǵaıyndalǵan Qorasan ólkesiniń bıleýshisi. Ol týraly jazylyp qaldyrylǵan jazba derekter mol. Tarıhshy at-Tabarıdiń arabtardyń basqynshylyq tarıhynyń izin sýytpaı jazǵan shyǵarmasy, NarshaHıdiń dúnıeniń jaratylýynan 15 ǵ-ǵa deıingi dáýirdi qamtyǵan jeti tomdyq «Buhara tarıhy» nazarǵa iligedi. Narshahı eńbeginde Abaı sóz etip otyrǵan Qutaıba jóninde asa kóp derekter beredi. Abaıdyń «Qutaıba atty kisi Qashqarǵa sheıin kelip, halyqty ıslamǵa kóndirgende bular musylman boldyq depti. Sóıtse de, burynnan baqsy-balgerlerge ılanyp, otqa, shyraqqa tabynatyn ádetterimen ıslamǵa tez túsinip kete almapty. Ol kezde shala-pula hat tanyǵan kisi bolsa, ony «abyz» deıdi eken. Ol «abyz» demek, áýelde shaman dinindegilerdiń óz moldasyna qoıatyn aty eken. Dúnıede ne nárseniń sebebine kezi jetpese, sol nárseni qudaı qylyp túr dep, din tutynatuǵyn ádetteriniń sarqynyn biz de keı jerde kórgenimiz bar: kelin túskende úlken úıdiń otyna maı quıyp, «Ot ana, maı ana, jarylqa!» degizip, bas urǵyzǵan sekildi, «ólgen árýaqqa arnadyq» dep shyraq jaqqan sekildi, jazǵyturym, áýel bult kúrkiregende qatyndar shómishimen úıdiń syrtynan uryp, «Sút kóp, kómir az» degen sekildi» tujyrymdary Abaıdyń tarıhı tanym órisiniń bıiktigin tanytady.
