Bıyl Aqtóbe men Almatyda bolǵan eki terakti men Almaty, Qaraǵandy oblystarynda lańkestik áreketter josparlap qolǵa túsken birneshe radıkal týraly aqparattardan habardar emse qazaq joq shyǵar. Resmı bılik organdary ol teraktilerdi salafızm aǵymynyń ókilderi josparlap, uıymdastyrǵan degen málimdeme de jasady.
Alaıda, Qazaqstan qoǵamy salafızm taqyrybynda ashyq túrde bolmasa da ekige jarylyp otyr. Aqparattyq keńistikte basymdyqqa ıe bir top, ishinde tanymal dintanýshylar men múftıat ókilderi bar, bul aǵymdy qatań aıyptap, salafıttik ádebıet pen ıdeologtardyń eńbekterine zańmen tyıym salý kerek dep sanaıdy. Endi bir top, jekelegen dintanýshylar men sarapshylardyń aýzymen «salafızmniń barlyq tarmaqtary teris emes, keı buzaqylar úshin tutastaı bir aǵymǵa tyıym salý dinı jaǵdaıdy kúrdelendirip jiberedi» degendi aýyq-aýyq aqparat keńistigine tastap qoıady.
Jaqynda reseılik «Aqparattyq taldaý oratalyǵy» (IA-sentr) degen saıtta qazaqstandyq dintanýshy Asylbek İzbaıyrovtyń suhbaty jarıalanyp, onda dintanýshy «Qazaqstanda salafızmge tyıym salý tutastaı ıslam dinine shekteý qoıý dep sanalady» degen tujyrym aıtqan. Qazaqstandaǵy terorızmmen kúreske baǵyttalǵan memlekettik sharalarǵa qatysty pikir bildirgen A. İzbaıyrov salafızmmen kúresti otpen oınaý dep baǵalaǵan.
A. İzbaıyrovtyń osy suhbaty jarıalana sala aqparat keńistiginde birqatar azamattar dintanýshyny reseılik ıdeologtardyń yqpalynda bolýy múmkin degen kúdikterin aıtyp, onyń suhbaty jarıalanǵan saıttyń Kremldiń ishki saıasat bóliminiń qyzmetkeri Alekseı Vlasovqa tıesili ekenin de jaıyp saldy. Qazaqstandaǵy tanymal dintanýshylardyń biri sanalatyn A. İzbaıyrov shynymen de reseıshil kózqarastaǵy adam ba nemese ondaǵy jekelegen toptar men memlekettik organdarǵa belgili bir deńgeıde táýeldi sarapshy ma, ol jaǵyn kesip aıtýdan aýlaqpyz. Alaıda, reseılik aqparat quraldary men sarapshylar qaýymdastyǵy (olardyń da Kremlge táýelsiz ekenine kepildik joq) Qazaqstandaǵy teraktilerge, jalpy qoǵamdyq-saıası, dinı ahýalǵa erekshe nazar aýdaratynyn eskertýge tıispiz.
Máselen, osy jyldyń mamyr aıynda Saýd Arabıasynyń basshylyǵyna Qazaqstannyń arnaıy organdary izdeý jarıalaǵan, qazir Saýdıada jasyrynyp júrip, sol eldiń polısıasy qamaýǵa alǵan salafılerdiń kósemi Sheıh Abdýlhalıl Abdýjapparovty Qazaqstanǵa ekstradısıalaýǵa qarsy «Reseı musylmandarynyń» atynan hat jazylǵan. Onda Abdýjapparovqa Qazaqstanda taǵylǵan aıyptardyń oıdan shyǵarylǵany, onyń qasaqana qýdalaýǵa ushyraǵany aıtylady. «Fergana» saıtynda jarıalanǵan maqalada «Halıl sheıhtyń» basynan keshkenderi men onyń Qazaqstandaǵy laýazymdy jaqtastary týraly da biraz aqparat keltirilgen. Osy jerde resmı turǵyda tek ekonomıkalyq áriptestik pen dostyq qarym-qatynas ornatqan Reseıdiń, ondaǵy aqparattyq resýrstarǵa ıe saıası toptardyń Qazaqstannyń ishki jaǵdaıynda ne shataǵy bar degen saýal eriksiz týady.
Aqtóbe qalasynda maýsym aıynyń basynda bolǵan terakti de reseılik sarapshylar arasynda qyzý talqylandy. Jaı talqylanyp qana qoımaı, ol oqıǵaǵa túrlishe baǵa berip, osy máseledegi Qazaqstan bıliginiń resmı ustanymdaryn teriske shyǵarý áreketteri de baıqaldy. Atap aıtqanda, reseılik sarapshylar Aqtóbedegi teraktide sodyrlardyń qoldanǵan ádisteri radıkaldardyń, onyń ishinde salafızm ıdeologıasyn ustanatyn sodyrlardyń taktıkasyna uqsamaıtynyn alǵa tartty. Sondaı-aq, terakt kezinde shabýyldaýshy sodyrlar tarapynan adam shyǵynynyń kóp bolýy da jıhadshylarǵa «jat» qylyq eken.
Deıturǵanmen Aqtóbedegi lańkestik áreketten reseılik sodyrlardyń «qoltańbasyn» izdegender de boldy. Reseı ulttyq strategıalar jáne halyqaralyq baǵdarlamalar ınstıtýtynyń dırektory Iýrıı Solozobov «Bul Qazaqstannyń jańa tarıhyndaǵy eń qandy lańkestik áreket boldy. Biraq, kúshtik qurylymdardyń úılesken jumysy arqasynda qalany basyp alý áreketi toıtaryldy. Sońǵy ýaqytta radıkaldyq ıslam Qazaqstannyń tek ońtústiginde ǵana emes, batysynda da taraı bastady. Munda áleýmettik-ekonomıkalyq alshaqtyq ulǵaıyp barady. Turǵyndardyń bir bóligi munaıdyń arqasynda mol kiriske ıe bolsa, ekinshi bóligi qıyn jaǵdaıda ómir súrýde. Osy aıyrmashylyqty daǵystandyq ýahhabıtter paıdalanyp ketedi. Naqty aıtqanda, Aqtóbe qalasyn basyp alý áreketi klasıkalyq soltústikkavkazdyq senarı boıynsha ótti. Mundaı áreketter aldaǵy ýaqytta da qaıtalanýy múmkin», - deıdi.
Qazaqstandaǵy terorıstik aktilerdi Reseımen baılanystyrýǵa sebep az emes. Qashan da óz yqpalynda ustaǵysy keletin Qazaqstannyń Qytaımen jaqyndasýy, munaı, gaz, saýda-sattyq, mashına jasaý, tasymal salasynda birqatar birlesken jobalardy júzege asyra bastaýynyń ózi Reseı úshin "satqyndyq" sanalýy múmkin. Odan bólek, Reseıdiń biraz jylǵy bas aýrýyna aınalǵan Kavkazdaǵy sodyrlardy syrt elderge oraıyn taýyp "eksporttap" jiberýge de ketári emestigi ras.
Daǵystandyq úgitshilerdiń Qazaqstanda qyzý jumys jasaǵanyn Qazaqstannyń strategıalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Erlan Qarın de atap ótken bolatyn. Osy rette 2004-2006 jyldary reseılik radıkaldardyń ıdeology Saıd Býráskıı Atyraý, Aqtóbe, Almaty, Shymkent qalalarynda bolyp, úgit júrgizgenin, sonyń saldarynan 2008 jyldary batys óńirlerden birneshe adamnyń Soltústik Kavkazǵa «jıhadqa» attanǵanyn eskergen jón.
Aıtsa da, Sırıa men Irakta oıyna kelgenin istep jatqan DAISH (Qazaqstan aýmaǵynda qyzmetine zańmen tyıym salynǵan uıym – red.) uıymyna da reseılik arnaıy organdardyń astyrtyn qoldaý kórsetiletini ashyq aıtylyp júr...
Jomart Abdollauly
