Ekspo - 2017 kórmesi - eldiktiń eren jeńisi Kórme bizdiń elimizge iri ınvestısıa tartýǵa múmkindik týǵyzady. Sondaı-aq EKSPO kórmesin ótkizý arqyly Qazaqstan «jasyl ekonomıkany» damytýǵa tikeleı septigin tıgizetin jańa tehnologıa men ınovasıa alady» - dedi Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Astana qalasynda EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin uıymdastyrý jáne ótkizý máseleleri jónindegi Memlekettik komısıanyń otyrysynda sóılegen sózinde. Qazaq eli Táýelsizdigin alǵannan beri qýatty memleket retinde qalyptasyp, álemniń aldyńǵy qatarly eline aınalý jolynda talaı belesterdi baǵyndyrdy, tamyry tereńde jatqan tól tarıhymyzdyń jańa betteri ashyldy. Osy qysqa ǵana ýaqyt ishinde ekonomıkalyq jáne áleýmettik mańyzy zor jobalardy qolǵa alyp, álemdik deńgeıdegi is-sharalardyń ótýine uıytqysy bola bildi.[1] EKSPO kórmeleriniń ıdeologıalyq teke tirestiń alańyna aınalý arqyly da ǵajap nysandardyń, ǵajaıyp týyndylardyń dúnıege kelýine sebepshi bolǵan jaılary jetkilikti. 1937 jyly Parıjde ótkizilgen Búkilálemdik kórme tarıhqa adamzattyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aldyndaǵy jetistikteriniń baıqaýy retinde de, jıyrma jyldyǵyn jańa ataǵaly jatqan sosıalızm men endi-endi bas kótere bastaǵan fashızm ıdeıalarynyń betpe-bet kelgen sáti retinde de engen. Eıfel munarasyna barar joldaǵy eki qanattan oryn berilgen KSRO men Germanıa pavılondarynyń básekesi eldi erekshe eleń etkizgen. Bizdiń qazaq naýryz týǵanda erıdi dep ańyzǵa aınaldyrǵan Samarqannyń kóktasymen kómkerilgen uzyndyǵy 150 metrlik sovettik pavılonnyń dál ortasyna músinshi Vera Mýhınanyń qolynan shyqqan bıiktigi 24 metrlik «Jumysshy men kolhozshy» skýlptýrasy qoıylǵan edi, onyń dál qarsysyna nemis arhıtektory A.Shpeerdiń oılastyrýymen músinshi I.Toraktyń «Joldastyq» pen «Otbasy» skýlptýra toby, al jalpy nemis pavılonynyń ushar basyna Úshinshi reıh sımvoly – búrkit ornatylǵan bolatyn. Jalpy salmaǵy 185 tonnalyq Mýhına músininiń monýmentti ónerdiń asa kórnekti jádigerligi ǵana emes, sovettik dáýirdiń bólekshe bir sımvoly ekendigi orta jastaǵy, egde oqyrmandarǵa jaqsy málim dep oılaımyz.[2] Áıeldiń qolyndaǵy oraq pen er azamattyń qolyndaǵy balǵa jumysshy taby men kolhoz sharýalarynyń – jańa sovet eliniń jańa qojaıyndarynyń buljymas birliginiń beınesi retinde búkil álemge tanymal bolǵan. Kezinde Máskeýge joly túsken adamnyń Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesiniń aldynda ornatylǵan osy uly týyndyny bir kórmeı ketpeıtini sırek edi. Búkilálemdik kórmeniń mádenıetke áser-yqpaly degende biz sol 1937 jylǵy EKSPO-da Pablo Pıkassonyń ataqty «Gernıkasy» qoıylǵanyn da aıtamyz.
«EKSPO-2017» kórmesin ótkizý Qazaqstan úshin halyqaralyq deńgeıde alǵa jyljýynda úlken qadam bolmaq. EXPO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizýge nıetti Qazaqstan álemdik qaýymdastyqqa «Bolashaq energıasy» taqyrybyn usynǵany belgili. Qalaı degende de, EXPO sıaqty halyqaralyq kórmelerge qatysý qaı eldiń bolsa da áleýetin dúnıejúzine pash etýge berilgen tamasha múmkindik deýge bolady. Onyń ústine, álem aldynda ózińniń damý deńgeıińdi is júzinde dáleldeı otyryp, sharany joǵary jaýapkershilikpen ótkizý – óte zor qurmet. Óıtkeni elderdi dostastyrý, aýyzbirlikke shaqyrý, ınfraqurylymdardy laıyqty deńgeıde damytý – joǵary dárejede ótetin kez kelgen is-sharanyń maqtanyshy. [3] Álemniń aldyńǵy qatarly memleketteri ǵylymdaǵy óziniń sońǵy jańalyqtaryn usynatyn bul halyqaralyq kórmeni ótkizý ıdeıasy neden týyndap otyr? Jasyratyny joq, búginde elimizde balamaly kózderden qýat alý máselesi áli de bolsa sheshilmegen. Al álem damýdyń jańa, ekologıalyq turǵydan qaýipsiz joldaryn qajetsinedi. Mine, sondyqtan da Qazaqstan «Jasyl ekonomıkaǵa» bet burdy. Eger EXPO-ny ótkizýdiń sáti tússe, osy bir qordalanǵan máseleler sheshimin tabady.
Shyndyǵynda da elimizdiń geografıalyq ornalasý jaǵdaıyn, jel jáne kún energıasyn paıdalaný múmkindigin, sondaı-aq munaı jáne gaz resýrstarynyń energetıkalyq áleýetin eskersek, bul qajettiliktiń ornyn toltyrýǵa tamasha múmkindik týyp otyr. Qazaqstannyń saǵatyna 1 trln kv energıa óndirýge múmkindigi bar. Onyń ústine Astana kórmeni ótkizý quqyǵyn jeńip alǵan jaǵdaıda, EKSPO-2017 kórme qalashyǵy tolyqtaı balamaly energıa kózderi arqyly jumys isteýge kóshedi. [4] Muny kórip-bilip otyrǵan sarapshy mamandar elimizdiń múmkindikteri men artyqshylyqtaryn tolyq moıyndaýda. Demek, budan shyǵatyn qorytyndy, álemdegi beldi uıymdar Qazaqstannyń EXPO kórmesin ótkizýine bir jaǵynan múddeli bolyp otyrsa, ekinshi jaǵynan Qazaqstan men onyń «energıa» taqyrybyna degen qyzyǵýshylyǵyn kóptegen elder qoldaýda. Qazir elýden astam el Astanada kórmeni ótkizýge jazbasha kelisim berse, qyryqtan astam memleket aýyzsha rastaǵan. Taǵy da mamandardyń pikirine toqtala ketýdi jón kórip otyrmyz. KHB bas hatshysy Vısente Lossertales Astananyń EXPO-2017 ótkizýge múmkindigi joǵary dep esepteıdi. Ol bizdiń elimizdiń úsh artyqshylyǵyna bas mán beretinin jetkizdi. Onyń paıymynsha, birinshiden, Qazaqstan basshylyǵynyń saıası erkindigi bar, ekinshiden, bul isti abyroımen atqarýǵa qajetti qor jetkilikti, úshinshiden, bizdiń elimiz usynyp otyrǵan «Bolashaq energıasy» taqyryby búginde búkil dúnıe júzinde mańyzǵa ıe bolyp otyr. [5] Tarıhqa kóz júgirtsek, EXPO dástúrli kórmesi buǵan deıin Azıanyń soltústik shyǵysynda, Eýropa men Soltústik Amerıkada ótkizilip kelgen eken. Al endi Shyǵys pen Batystyń arasyndaǵy altyn kópir bolyp tabylatyn jańa óńirde, Eýropa, Taıaý Shyǵys elderimen, burynǵy Keńes respýblıkalarymen, sondaı-aq Ortalyq Azıa elderimen óte jaqsy qarym-qatynas ornatqan jas memlekette ótkizý Astanaǵa taǵy bir upaı alyp keledi. Qazaqstan elordasy saılaý aldy básekede jeńiske jetse, osy saladaǵy úzdik álemdik úrdister men ázirlemelerdi kórsetip, ony talqylaý úshin tıimdi alańǵa aınalary sózsiz. Qazirdiń ózinde «Bolashaq energıasy» taqyrybynda jumystar bastalyp ketti. Qazaqstan jańa energıa kózderin engizý boıynsha halyqaralyq pikirtalastarǵa belsendi túrde qatysyp keledi. Aıtalyq, 2012 jyldyń maýsymynda Astanada ótken «Bolashaq energıasy» halyqaralyq sımpozıýmy ǵalamshardyń nazaryn qaıta jańartylatyn energıa kózderin kúsheıtý máselelerine aýdardy. Munyń ózi Qazaqstan úshin EXPO-2017 kórmesin ótkizýde mańyzdy sharalardyń biri. [5] Qoryta kelgende, kúnnen kúnge damyp jatqan zamanaýı tehnologıalardy tıimdi paıdalaný úkimettik deńgeıde qolǵa alynsa, bizdiń dástúrli energıa kózderine táýeldiligimizdi aıtarlyqtaı tómendetýge múmkindik týar edi. Sonda biz qorshaǵan ortany zıandy qaldyqtardan qorǵap qana qoımaı, kóptegen jumys ornyn quryp, satyp alý qabilettiligin arttyra alamyz. Sondyqtan da bizdiń Táýelsiz jas memleketimiz úshin EXPO-2017 kórmesin ótkizýdiń mańyzy óte zor. Árbir qazaqstandyq bizdiń jeńiske jetetinimizge senedi jáne Kórmelerdiń halyqaralyq búrosy delegattary oń jaýap beredi degen úmitte. Óıtkeni biz úshin jeńis mańyzdy. Astana - alǵash atqan tańynan bastap jaqsylyqqa tumar, jańalyqqa qumar bolǵan erekshe shahar. Osy arqyly biz EKSPO-nyń úkili úmitin Eýrazıa tórinen aqtaýǵa, arman-tilegin Jer kindiginen bastaýǵa EKSPO – Búkilálemdik kórme. Ony ótkizý múmkindigi elge júz jylda bir ret qana berilýi múmkin. Keı elderge júz jyldap ta berilmeýi de múmkin. Qazaqstan – sondaı múmkindikke táýelsiz damýynyń alǵashqy shırek ǵasyrynda-aq qol jetkizgen sırek eldiń biri. [6] EKSPO-2017 – memleketimizdiń myǵymdyǵyn, elimizdiń eńseliligin, oıymyzdyń tereńdigin, halqymyzdyń qonaqjaılylyǵyn, aınalyp kelgende ulttyń ulylyǵyn kórsetetin tus. Dál solaı bolaryna senemiz. «Elbasynyń Joldaýyn bárimiz tyńdadyq. Prezıdent «Qazaqstan-2050» strategıasyn jarıa etti. 2030 jylǵa deıin qoıylǵan maqsattar men mindetter 2030-ǵa jetpeı oryndaldy desem, qatelespegen bolar edim. Sebebi, búginde elimizdi búkil dúnıejúzi tanyp otyr. Oǵan dálel - jaqyn arada EKSPO-2017 kórmesin ótkizý úshin synǵa túskende Qazaqstandy qoldap 103 el daýys bergen. Jeńisti estip qýanǵan elorda jastary kúnniń sýyǵyna qaramastan, jańa qazmedıaortalyqtyń aldyna jınalyp, Fransıadan tikeleı sóılegen Elbasynyń sózin tyńdadyq. EKSPO-2017 kórmesi tek Astana úshin ǵana emes, búkil elimiz úshin ekonomıkalyq damýdyń jańa qadamy bolady». «Elbasy bıylǵy Joldaýynda on syn-qater týraly sóz qozǵady. Bul rette, jastarǵa da qaýip tóndiretin problemalar az emes. Bıyl Elbasynyń tikeleı tapsyrmasy boıynsha aımaqtarda jastar saıasaty jónindegi basqarmalar quryldy. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynan komıtet quryldy. Bul uıymdardyń basty maqsaty - jastardyń oı-órisin durys baǵytqa salý.[6] Qazaqstan sońǵy jyldary ornyqty ósý úshin noý-haý sektoryn damytýdyń mańyzdylyǵyn túsine otyryp, ulttyq ekonomıkanyń senimdi jáne uzarmerzimdik damýyna jaǵdaı jasaýda, múmkindikter qalyptastyrýda. Ulttyq ınovasıalyq qordyń murageri Tehnologıalyq damý jónindegi ulttyq agenttik búginge ınovasıalar engizý salasyndaǵy jobalardy qoldaýdyń túrli tetikterin usynýda. Tehnologıalyq ınovasıalyq bızneske qarjy salyp otyrǵan qazaqstandyq jáne sheteldik kapıtaldaryna ıe venchýrlyq ınvestısıalyq ınstıtýttar qurýǵa atsalysý múmkindigi qarastyrylýda. Osylaısha, otandyq ınnovatorlar aldyńǵy qatarly batys tehnologıalaryna qol jetkizip, olardy Qazaqstanǵa transferttemek. Tehnologıalyq damý jónindegi ulttyq agenttik 2012 jyldyń basynda ǵana burynǵy jetekshi ınovasıalyq qurylymnyń murageri atanǵanyn eskersek, ázirge Izraıl, Germanıa, Malaızıa, AQSH jáne Reseı elderiniń birqatar verchýrlyq qorlarymen ǵana baılanys ornatylǵanyn aıta alamyz. Agenttiktiń iri venchýrlyq jobalarǵa ınvestor bolýy otandyq ınnovatorlardyń osynaý táýekeli mol, biraq tabysty naryqtaǵy belsendilikterin arttyrýǵa degen nıetterin pash etedi. Eger qoldaý tetikteri týraly aıtar bolsaq, búgingi tańda eki negizgi usynys bar – tehnologıalyq bıznes-ınkýbasıalaý jáne ınovasıalyq granttar berý. Birinshi tetik - ındýstrıalyq-ınnovasıalyq sýbektilerge bastapqy kezeńde 8 óńirlik tehnopark tarapynan jappaı qoldaý kórsetýdi qarastyrady. Al ekinshi tetik - 9 baǵyt boıynsha (agroónerkásiptik keshen, mashına jasaý, ken óndirý ónerkásibi, jeńil jáne aǵash óńdeý ónerkásibi, qurylys materıaldaryn jáne basqa metal emes mıneraldyq ónimderdi óndirý, kólik jáne qoıma, aqparat jáne baılanys, hımıalyq jáne farmasevtıkalyq ónerkásip, ónerkásiptiń basqa salalary) ınovasıalyq jobalardy teń qarjylandyrýǵa memlekettiń atsalysýy. Memleket ásirese ınovasıalyq jobalardy patentteý jáne komersıalandyrý prosesterin belsendirek qarjylandyrýǵa daıyn. Sondaı-aq, qarjy qaldyqtaryn kelesi qarjy jylyna aýystyrý jáne ótinishterdi úzdiksiz qabyldaý rejımi, ótinish berýshilerdiń qujat tizimderin jáne qujattardy qaraý merzimderin qysqartý sıaqty jańalyqtar engizilip otyr.
Osy jáne basqa sharalar memleket pen ınnovatorlardyń ózara qarym-qatynastaryn ońtaılandyrý jáne jańa ınovasıalyq jobalar men usynystardy iske asyrý úshin qosymsha yntalandyrý sharalaryn jasaýǵa múmkindik beredi. Qazaqstannyń resýrstary da, múmkindikteri de, onyń ishinde qarjylaı múmkindikteri de bar, oǵan tanymal qazaqstandyq kásipker Keńes Raqyshevtyń reseılik Fastlane Ventures provaıderiniń onlaın-startaptaryna $13 mln. dollar ınvestısıalaý týraly sheshimi týraly sońǵy habar dálel. Málim etilgendeı, ınvestısıalar Fastlane Ventures kompanıasynyń reseılik ınternet-naryqtaǵy ustanymyn nyǵaıtýǵa, jańa onlaın-bıznesterdi iske qosýǵa, Fastlane Ventures portfel kompanıalaryn yntalandyrýǵa jumsalady, sondaı-aq iriktelgen bıznes-modelderdi aǵymdaǵy naryqtyq jaǵdaılarda synaqtan ótkizýge múmkindik beredi. Keńes Raqyshev «VTB Kapıtal», Direct Group and e.ventures. sıaqty strategıalyq áriptestermen birge Fastlane Ventures dırektorlar keńesiniń quramyna kiredi. - Internet qazir – reseılik sektordyń eń perspektıvalyq sektorynyń biri, al Fastlane Ventures – onlaın-ındýstrıanyń jetekshi oıynshysy. Kompanıa komandasy salanyń tanymal sarapshylarynan turady. Fastlane Ventures qolyndaǵy bar múmkindik men ıdeıalardy tabysty onlaın-bıznesterge aınaldyra alatyndyǵyna senimdimin, - dedi Keńes Raqyshev óz sheshimi týraly. Qalaı bolǵanda da, bul Qazaqstannyń mıllıondaǵan ınvestısıalar tartý úshin verchýrlyq jáne ınternet-jobalar naryǵynda áli de álsiz oıynshy ekenin kórsetedi. Biraq aıta ketý kerek, áleýetti ınvestorlar tarapynan jetkilikti erkin qarjylaı resýrsqa ıe ekeni anyq. Jańa baǵyttardyń biri «jasyl ınovasıalarǵa» ustanǵan baǵyt bolyp tabylady. Joǵary deńgeıde memlekettik bıliktiń qoldaýyn alǵannan keıin áleýetti perspektıvalyq trend, Elbasynyń málim etýinshe jáne EXPO-2017 kórmesin ótkizý taqyrybynda osy baǵyttyń paıda bolýyna baılanysty, otandyq ınovasıalyq jobalar paketin jasaqtaýda negizgi sektorǵa aınalady. Atalǵan baǵyttaǵy ınovasıalyq usynystar aldaǵy jyldary memlekettik deńgeıde suranysqa jáne qoldaýǵa ıe bolady dep paıymdaýǵa bolady. «Bolashaqtyń energıasyna» kóshýge múddelilik ıdeıasyn eldiń ózi kórsete bilýi tıis. Úkimet bizdiń elimizde bul baǵyttyń tıisti deńgeıde damýy máselelerimen jumys isteýi kerek. Aldaǵy bes jyl ishinde Qazaqstan taza energıa túrleriniń ázirlemeleri men engizilýi salasynda ınovasıalyq serpilis jasaýy qajet. Sondyqtan bolashaq energıasyn damytýdyń 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan tıisti keshendi josparyn qabyldaý jaıyn anyqtap alýdy tapsyramyn. Ol jospar barlyq óńirdi, ulttyq holdıńterdi, zertteý ınstıtýttary men áleýetti otandyq jáne sheteldik ınvestorlardy qamtýy tıis. Baǵdarlamalyq barlyq qujattardy úılestirý kerek, - dep tapsyrdy Nursultan Nazarbaev EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin uıymdastyrý jáne ótkizý máseleleri jónindegi Memlekettik komısıanyń otyrysynda sóılegen sózinde.
Sentaeva Rıta Temirbekqyzy, M.H. Dýlatı atyndaǵy TarMÝ magıstri
