Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıasy táýelsiz egemendi memleket damýynyń jańa kezeńine jol salyp, respýblıkanyń memlekettik qurylysynyń negizgi qaǵıdattaryn bekitti, - dep habarlaıdy Qamshy.kz e-history.kz saıtyna silteme jasap.

Dál sol kezde bizdiń elimizdiń zamanaýı beınesi belgilendi – sebebi biz on bes jyl boıy 1995 jylǵy referendýmnyń nátıjesi boıynsha turyp jatyrmyz. Qazaqstan tarıhynda alǵash ret halyq jalpyǵa ortaq referendýmda memlekettik Ata Zańyn ózi qabyldady. Jańa Konstıtýsıany qabyldaý úrdisi onyń jobasyn búkilhalyqtyq talqylaý úrdisin qamtydy. Ol bir aı boıy  - 30 maýsymnan 30 shildege deıin ótti. Ata Zańnyń jobasyn talqylaýda qoǵamnyń belsendiligi óte joǵary boldy, buǵan jobanyń ujymdyq talqylaýynyń sany kýá. Jobaǵa túzetýler boıynsha usynystardy azamattar, ujymdar, turǵylyqty jeri boıynsha jınalystar, qoǵamdyq birlestikter engizdi. Jalpy 30 myń usynys pen eskertý engizildi. Olardyń negizinde jańa Konstıtýsıanyń 55 babyna 1100 túzetýler men tolyqtyrýlar engizildi. Konstıtýsıany osy tetik boıynsha qabyldaý, ıaǵnı búkil qoǵammen talqylaý arqyly qazaq halqynyń mádenı jáne tarıhı dástúrleriniń beıneleý pishini bolyp tabylady. Búkilhalyqtyq jınalystyń dástúri – kóshpendi demokratıanyń ózindik elementi, onda ár adamnyń sózi bedeldi bolyp, barlyǵy úshin mańyzdy máseleniń sońǵy sheshimine áser etken. Halyqtyń oıyn bildirýdegi osy formany qoldaný sol kezde qazirgi saıası ınstıtýttar dástúriniń damymaýyn, olardyń qyzmet etý normalarynyń ázirlenbeýin, shamaly saıası qatysýshylyq pen saıası oı-sananyń enjarlyǵyn túsindirdi. Osyndaı jaǵdaıda referendým halyqtyń kózqarasyn esepteýde eń qolaıly jáne de senimdi tetik bolyp tabylady. Sol sebepten, búgin biz ózimiz qabyldaǵan zańdar boıynsha on bes jyl turyp kelemiz dep aıtýǵa bolady.

1995 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıasy memlekettik bılik júıesinde birinshi orynǵa Prezıdentti qoıdy. Osymen Respýblıkada basqarýdyń prezıdenttik formasyn bekitý týraly konstıtýsıalyq ereje belgilengen. Basqarýdyń prezıdenttik formasy obektıvti faktilermen qabyldandy. Respýblıka táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda QazKSR Prezıdentimen usynylǵan atqarýshy bılik baǵyty men Joǵarǵy Keńes atynan zań shyǵarýshy bılik arasynda qarama-qaıshylyq týdy. Memleket ózindik «aralyq» sıpatta bolyp, keńes tıptegi prezıdenttik respýblıka atandy. Bul qoǵamnyń saıası negiziniń halyqpen saılanatyn bılik organdary – Keńester (Joǵarǵy Keńes jáne Jergilikti deńgeılerdegi Keńester) jáne respýblıkanyń Joǵarǵy Keńesiniń baqylaýymen bıliktiń ózindik vertıkalin  qalyptastyrǵan, Prezıdent arasynda bólinýin jáne jikke bólinýin bildiredi. Qoǵamnyń, memlekettiń búkil áleýmettik bazısin qatal saralaýynyń jaǵymsyz tájirıbesi retinde ustamdylyq jáne qarama-qarsylyq júıesi bolmaýynyń saldary edi. Keńes jáne Prezıdent arasyndaǵy aıqyn bolǵan qarama-qarsylyq 1993 jylǵy qazan aıynda Reseı Federasıasynda oryn aldy, onda Joǵarǵy Keńes Reseı prezıdentine senimsizdik jáne laýazymyn joıý arqyly tolyq bıligin qaıtaryp alǵysy kelgen.

Osyǵan uqsas ereje 1993 jylǵy QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń bastamasy boıynsha Qazaqstannyń Konstıtýsıasynda bekitilgen. Dál sol Depýtattar keńesi qoǵam men memlekettiń jańǵyrtý qarqynyn baıaýlatyp, ekonomıkanyń eskirgen qurylymyn toqtatýǵa ashyq baryp, údemeli damýdyń tejegishi boldy. Aqyrynda zańdy jáne saıası sıpattaǵy sebepterdiń kesheni barlyq deńgeıler úshin ókildik keńes júıesiniń qysqartylýyna ákeldi. Alaıda bul respýblıkadaǵy demokratıanyń ókildik úlgisinen bas tartýdy bildirgen joq. Osy kezeńde Qazaqstan Prezıdentiniń qyzmeti buryn-sońdy bolmaǵandaı qaýyrt jáne mazmundy boldy. Joǵarǵy Keńestiń ókildigi toqtatylǵan soń, jáne Prezıdentke zań shyǵarýshylyq organnyń keıbir ókilettigin bergen soń, Elbasy parlament bolmaǵan kezde ózine jaýapkershiliktiń júgin artqan. Keıin N.Nazarbaev jazǵandaı: «osy kezeń ishinde aldymen eldegi ekonomıkalyq reformalardyń qarqynyn tezdete alýǵa járdem jasaǵan jáne damý baǵytyn naqty anyqtaı alatyn, memlekettiń tirshilik áreketiniń negizgi baǵyttary boıynsha zań kúshi bar Prezıdenttiń shamamen alǵanda 140 jarǵysy shyǵarylǵan.

Sol kezde Prezıdenttiń «Jer týraly», «Jerqoınaýy jáne jerqoınaýynpaıdalanýtýraly», «Munaı týraly», «Shetel ınvestısıalary týraly» jáne t.b. Jarǵylar shyǵarylǵan. Óz ıdeologıasy boıynsha naryqtyń zańdar ekonomıkanyń reformalaýyn aıtarlyqtaı jyldamdatýyna múmkindik berdi» (1). Sonymen qatar, memlekettik qurylym máselelerine  baılanysty zańdar qabyldandy, bul basqarýdyń prezıdenttik júıesiniń ornatylýyndaǵy atqaratyn mańyzy zor bolǵan. Sonymen, keńesten keıingi qyzmet etý jaǵdaıyndaǵy prezıdenttik ınstıtýt obektıvti mán-jaı jáne de jas táýelsiz memleket ıgiligine jetekshi saıası sýbekt rólinde boldy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń quqyqtyq mártebesiniń negizgi sıpattamasy retinde Konstıtýsıanyń 40-baby bolady, ol memlekettik bılik organdarynyń júıesinde Prezıdenttiń ornyn belgileıdi. Kórsetilgen bapqa sáıkes, Prezıdent Elbasy bolyp tabylady. Prezıdent atynan el ishinde de, halyqaralyq qatynasta da memlekettiń ókildigi derbestendiriledi. Bir mezgilde Prezıdent memlekettiń eń joǵary laýazymdy tulǵasy bolyp tanylady. Zań shyǵarýshynyń oıy boıynsha, osyndaı sıpattama, ol bıliktiń birde-bir tarmaǵyna jatpaıdy jáne de Qazaqstannyń memlekettik bılik organdary júıesinde erekshe oryn alatynyn bildiredi. Prezıdenttiń erekshe jaǵdaıyn túsinip, Konstıtýsıa boıynsha Qazaqstan Prezıdenti memlekettik bıliktiń barlyq tarmaǵynyń kelisip jumys isteýin jáne ókimet organdarynyń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etedi. Osy jerde prezıdenttik ınstıtýttyń qazaqstandyq modeli fransýz modeline uqsas: Elbasy arbıtrajdyq fýnksıany jáne olardyń ózara baılanysyn uıymdastyratyn fýnksıany oryndap, bıliktiń barlyq tarmaǵynda turady. Bılikterdi bólisý qaǵıdatyna baılanysty,  bıliktiń árbir tarmaǵyna óz fýnksıalaryn derbes jáne jaýapkershilikpen oryndaý úshin qajetti jáne jetkilikti ókilettik berilgen. Osy rette Prezıdent zańdardy tek shektelgen merzimge Parlamentpen ókilettik berilgen jaǵdaıda qabyldaı alady. Sot bıligine keletin bolsaq, Prezıdent, ony qalyptastyrý boıynsha sheshýshi ókilettikke ıe bola tura, tórelik etkende aralasýǵa quqyǵy joq. Sonymen qatar, atqarýshy bılikke qatysty Memleket Basshysynyń ókilettigi anaǵurlym kóp, bul durys, sebebi birinshiden, Prezıdent mártebesi boıynsha atqarýshy bılikke, ony 1993 jylǵy Konstıtýsıa boıynsha basqarmasa da, jaqyn; ekinshiden, Úkimet, atqarýshy bılikti júzege asyryp jáne atqarýshy bıliktiń júıesin basqaryp, Elbasy aldynda óz qyzmeti úshin jaýapkershilikte bolady. Prezıdent ókilettiginiń aýqymdyǵy boıynsha prezıdenttik ınstıtýttiń amerıkandyq modelimen aıtarlyqtaı uqsastyq baıqalady. Sonymen qatar, keıbir otandastyq sarapshylyr, qazaqstandyq modeldi amerıkandyq jáne fransýz modelimen salystyryp, kerisinshe, «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń quzyreti birshama keń» ekendigi týraly aıtqan, bul qazaqstandyq saıası júıeniń keıbir «avtorıtarızmdigi» týraly aıtýǵa múmkindik beredi. Degenmen, onyń qalyptasý barysyndaǵy jaǵdaılardy esepke alyp, kórsetilgen «avtorıtarızm» amalsyz shara ekenin bilý kerek, sebebi tranzıttik kezeńde turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin qajet edi. Sonymen qatar, ol tıimdiliktiń aıtarlyqtaı joǵary dárejesin kórsetti jáne de kóp jaǵdaılarda eldi 90-jyldary bolǵan daǵdarystan shyǵarýǵa sebep boldy (2).

Jalpy, 2007 jylǵy Konstıtýsıalyq reformaǵa deıin «sýperprezıdenttik rejımderdiń» latınoamerıkandyq modelimen uqsastyǵy týraly aıtýǵa bolar edi. Budan basqa, Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa (Polsha, Slovakıa, Rýmynıa, Serbıa, Chernogorıa, Bolgarıa) elderi modelderimen birqatar ortaq belgilerdi anyqtaýǵa bolady: - Prezıdent absolúttik kópshilik eki týrlyq júıesi boıynsha halyqpen saılanady; - Prezıdent atqarýshy bılik ókilettiliginiń bir bóligin júzege asyrady, Ulttyq Bank jáne prokýratýra basshylaryn, sot korpýsyn taǵaıyndaıdy nemese bekitýge usynady; - Prezıdenttiń Parlamentti merziminen buryn taratýǵa quqyǵy bar, biraq onyń sharty qatal eskertilgen; - Memleket Basshysynyń laýazymyn bir tulǵamen atqarý eseligi eskertilgen. TMD uqsas tıptegi modelder Reseıde, Belarýsıada, Ózbekistanda, Tájikstanda, Ázerbaıjanda jáne Armenıada qyzmet etedi, alaıda eń jaqyny Reseı modeli. Mundaǵy ortaq belgi retinde: - Prezıdent memleket basshysy bolyp tabylady, alaıda Úkimet basshysy emes; - Prezıdent tikeleı halyqpen eki týrlyq majorıtarlyq júıe boıynsha saılanady; - Parlamenttiń tómengi palatasynyń kelisimimen Prezıdent Úkimet basshysyn taǵaıyndaıdy; - belgili bir jaǵdaılarda Prezıdenttiń Memlekettik Dýmany bosatyp jiberýge quqyǵy bar; - bir adam qatarynan eki retten artyq Prezıdent bolyp saılana almaıdy. Jalpy, prezıdenttik bıliktiń qazaqstandyq modeli Konstıtýsıamen belgilengen kelesi negizgi prınsıptermen sıpattalady: - prezıdenttik bıliktiń joǵarǵy sıpaty men onyń arbıtrajdyq fýnksıasy; - bılik tarmaqtaryna qatysty Prezıdenttiń qalyptastyratyn fýnksıalary (atqarýshy, sot jáne ishinara – zań shyǵarýshylyq); - memleketishilik ómir men syrtqy saıasattyń mańyzdy máseleleri boıynsha (soǵys jáne beıbitshilikti qospaǵanda) sońǵy sheshimdi qabyldaý; - zań shyǵarýshylyq úrdiske qatysý múmkindigi (Konstıtýsıamen belgilengen jaǵdaılarda, Respýblıka zańdarynyń kúshi bar, óz betinshe zańdar men jarlyqtardy shyǵarý quqyǵy). Biraq, eń bastysy Qazaqstan Respýblıkanyń Prezıdenti - halyq pen memlekettik bılik birliginiń, Konstıtýsıanyń myzǵymastyǵynyń, adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń nyshany ári kepili. Halyqtyń jalǵyz bıligin bildirýshi retinde, Prezıdent óz saıasatyn Qazaqstan halqy atynan jáne halqy úshin júzege asyrady. Bul oǵan qabyldap jatqan áreketteri úshin zor jaýapkershilikti júkteıdi. İshki saıası turaqtylyqtyń arqasynda Qazaqstan qazirgi kezeńde – ulttyq ekonomıkaǵa salynatyn shetel ınvestısıalar kólemi boıynsha TMD elderiniń arasynda alda keledi. Búgin «kóptegen memleketter bizdiń ekonomıkamyzǵa resýrstar salýdyń mánin kóredi. Investısıalardy Qytaıdan, Ońtústik Koreıadan, Birikken Arab Ámirlikterinen, sondaı-aq fransýz, ıtalıan, reseı kompanıalarynan 20 mıllıard dollar kóleminde tartý týraly máseleler sheshildi. Osy qarajattar shıki zat emes sektorǵa jumsalady, ındýstrıaldy baǵdarlamalardyń, ınfraqurylym men birlesken kásiporyndardyń ondaǵan  nysandaryn iske qosýdy qamtamasyz etedi. Shamamen 3 mıllıard dollar kóleminde «Batys Qytaı – Batys Eýropa» avtomagıstralin jáne 2 mıllıard dollarǵa elimizdiń batysynan ońtústigine deıin gaz qubyryn salýǵa ınvestısıa tartý máselesi sheshildi. Bunyń barlyǵy 10 mıllıard dollardan astam shıki zat sektoryna salynatyn ınvestısıalardy qospaǵannyń ózinde» (2). Zamanaýı ǵalamdastyrylǵan álemniń kartasynda jańa táýelsiz jáne de qýatty kásibı memleketti qurý jáne nyǵaıtý – Nursultan Nazarbaevtyń san qyrly qyzmetiniń alǵashqy jáne de basty nátıjesi. Osy plasdarmnan óz halqymen birge ol alǵa qaraı bet alýda – qazirgi álemde óziniń tanymal gýmanıtarlyq jáne rýhanı mindetin oryndaý.

Eń aldymen  - qazaq halqyna tarıhı ádildikti ornatý, qazaqtyń ultynyń uqsastyǵyn saqtap, damytý, óziniń zıaly ultyn jahandyq tarıhtyń derbes jáne táýelsiz sýbektisi retinde qarastyrýǵa naqty psıhologıalyq negizdeme alý qajet. Osy jyldardyń barlyǵy zamanaýı demokratıalyq memleketti qurý, Qazaqstannyń Konstıtýsıasynda aıtylyp, strategıalyq maqsatqa aınalǵan, osyǵan 2007 jylǵy Konstıtýsıalyq reforma baǵyttalǵan. Qazaqstanda saıası plúralızm, kóp partıalyq aqıqat boldy. İri, shynaıy yqpaly bar saıası partıalar qalyptastyryldy, olardyń saılaý prosesindegi róli artty. Saılaý zańnamasyna lıberaldyq ózgerister qabyldandy. Qazaqstanda búdjet aralyq qatynas reformasy ótkizildi, memlekettik basqarý júıesin ortalyqtan alýǵa qatysty mańyzdy qadam jasaldy. Kez kelgen memlekettik organǵa sheneýnikterdi alý tek qana konkýrs boıynsha júzege asyrylady. Azamattar úshin memlekettik qyzmet kórsetý qol jetimdi bolý maqsatynda «Elektrondy Úkimet» júıesi qurylady. Táýelsiz sot júıesin qurý úshin kóp nárse jasaldy. Adam quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty quryldy. Qylmystyq jazany izgilendirý prosesi óris alyp jatyr. Elimiz adam quqyqtary jónindegi halyqaralyq konvensıalarǵa qosyldy. Qoǵamda búkil etnostyq jáne halyqtyń konfesıalyq toptary arasynda teń quqyly qarym-qatynas qamtamasyz etilgen. Respýblıkada azamattyq qoǵam ınstıtýttary qurylyp, tıimdi qyzmet etýde. Bul, eń birinshi, 4,5 myńnan astam úkimettik emes uıymdar. ÚEU qyzmetin zańnamalyq qoldaý boıynsha sharalar qabyldanýda. Azamattyq forým sheńberinde «úshinshi sektor» jáne memleket arasynda seriktestik qarym-qatynastyń jańa modeli quryldy. Táýelsiz mass-medıa turaqty qarqynmen damyp jatyr. Qazaqstandyq ınternet-aýdıtorıa Ortalyq Azıadaǵy eń kóp bolyp sanalady. Qazaqstan Respýblıkasymen qol jetkizilgen jáne ótkergenniń barlyǵy, qalaı bolǵanda da, prezıdenttik ınstıtýttyń qyzmetimen anyqtalǵan. Sol sebepten, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıasyn qabyldaǵannan keıin on bes jyldyq kezeń aralyǵynda qorytyndy jasap, bizdiń memleketimizdegi prezıdenttik ınstıtýt 20 jyl boıy qalyptasý prızmasy arqyly osy úrdistiń dınamıkasyn oryndy kórsetedi. Prezıdenttiń «Qazaqstan-2030» Strategıasynyń arqasynda biz ishki turaqtylyqqa qol jetkizdik, damýdyń áleýmettik bazasynyń senimdiligin qamtamasyz ettik, óńirdegi eń jaqsy ekonomıkany qurdyq. Qazaqstan ózin óńirdegi geosaıası turaqtylyq jáne halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi mańyzdy fýnksıalardy oryndaıtyn, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń tolyq quqyly jáne jaýapty múshesi retinde bekitti. Qazaqstannyń joǵary halyqaralyq bedeli bizdiń elimizge EQYU tóraǵa bolýǵa múmkindik berdi. Búgingi kúni Qazaqstan jańa onjyldyqta óziniń ári qaraı damýynyń mańyzdy kezeńderiniń birine endi. Strategıalyq jospar – 2020 iske asyrý mindeti erekshe ózektilikke ıelendi.

Osy kezde «Qazaqstan-2030» Strategıasyn iske asyrýda mejelik núktesi bolyp, 2010 jylǵa deıingi Strategıalyq damý josparynyń mindetteri tolyq oryndaldy. Elbasy aıtqandaı, «Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi Strategıalyq damý qarpi men rýhyna ilesip, HHİ ǵasyrdyń birinshi on jyldyǵyna josparlanǵan barlyq mindetterdi sheshtik». «Qazaqstan-2030» Strategıasynyń negizinde ótken 10 jyl ishinde Qazaqstan damýynyń eń basty nátıjesi – Qazaqstan úshinshi dúnıe memleketteri qatarynan shyqqandyǵy. Qazaqstan óziniń egemendi damýynyń bastapqy kezeńdegideı,  qazirgi álemniń damýshy memleketterine jatpaıtynyn bildiredi. Budan bylaı Qazaqstan Afrıka, Azıa jáne Latyn Amerıkanyń kóptegen elderiniń qatarynan shyqty, kedeıshilikpen kúres júrgizý jáne álsiz áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń basqa da kesirlerimen kúresý - ondaǵy elderdiń jazmyshy. «Qazaqstan-2030» Strategıasynyń, sondaı-aq «Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri» atty Prezıdenttiń jańa Joldaýynyń shoǵyrlandyrýshy, ıntegratıvti mańyzy aldaǵy on jyldyqqa bizdiń qoǵamymyzdyń  damý maqsattary ár túrli ulttarǵa jatatyn adamdar men áleýmettik toptardy biriktirý kerek. «Qazaqstan-2030» Strategıasynyń jáne «Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri» atty Prezıdenttiń jańa Joldaýynyń maqsattary ózine eki eseli júktemeni artady. Bir jaqtan, olar memleketti jáne jalpy qoǵamdy Qazaqstandy qazirgi álemniń damyǵan elderine aınaldyra alatyn, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası ózgeristerge baǵyttaıdy. Al ekinshi jaqtan, sol maqsattar óz otanynyń taǵdyry men balalarynyń keleshegin oılaıtyn Qazaqstannyń ár azamaty úshin baǵaly bolý kerek. Osy qundylyqtar men maqsattar bizdiń polıetnostyq qoǵamnyń kelisimin, senimin jáne birigý órisin keńeıtý kerek. Elimizde Prezıdenttik turǵyn-úı bastamasyn júzege asyrý jónindegi baǵdarlama óris alýda. «On jyldyq ishinde 350 otbasy turǵyn úıge ıelendi, bul shamamen 1,2 mıllıon adam». Oń saıası jáne quqyqtyq reformalar ótkizilip jatyr. «Jańa onjyldyqta ózimizdiń ekonomıkalyq josparlarymyzdyń sáttiligin birizdi saıası jańǵyrtýlardy bekitip, saıası júıemizdi jalǵastyramyz. Osy jerde quqyqtyq reformanyń alatyn orny mańyzdy». Qazaqstan Prezıdenti óńirlik jáne halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan syndarly syrtqy saıasatty júrgizedi. Búgingi kúni bizdiń Respýblıkamyz halyqaralyq qoǵamdastyqqa «halyqaralyq qatynastardyń jańa arhıtektýrasyn jáne álemdik saýda-qarjy júıesiniń sulbasyn qalyptastyrý kezinde jahandyq sheshimder qabyldaý úderisterine qatysý»  nıetin basymdylyqpen bildiredi (3). Osy kezeńder Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy Joldaýynda júıeli túrde kórsetilgen, bul jerde Prezıdent jalpy halyqtyq erikti bildirýshi retinde sóz sóıleıdi. Prezıdenttiń Joldaýy – bul halyqpen tikeleı baılanys jasaýdyń túri, sol kezde árbir azamat elde bolyp jatqan úrdisterge óziniń qatysty ekendigin sezinedi.

Búgingi kúni qazaqstandyq qoǵam N.Á.Nazarbaevpen 2010 jylǵy 29 qańtardaǵy jańa Joldaýda qoıylǵan basty mindet tóńireginde birlesti – «táýelsiz, órkendegen, saıası turaqty Qazaqstandy qurý». Shyn máninde osynda búkil qoǵam qoldaǵan, ulttyq ıdeıa aıtyldy. Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi prezıdenttik daǵdarystan keıingi ınovasıalyq damý strategıasyn halyq azamattardyń birlesken, shoǵyrlanǵan qoǵamdastyq retinde nemese etnostyq jáne ózge de áleýmettik shekter boıynsha bólinse – «Qazaqstan-2020» Strategıasynyń iske asyrylý sáttiligi baılanysty bolady. Qazaqstan damýynyń jańa kezeńinde prezıdenttik strategıany iske asyrýdyń mańyzdy sharttary qandaı? Birinshiden, bilim berý deńgeıi, sebebi ulttar taýarlar jáne qyzmettermen ǵana básekelespeıdi, sonymen qatar qoǵamdastyq qundylyqtar júıesimen jáne bilim berý júıesimen básekelesedi. Ekinshiden, adamı kapıtaldy damytý, sebebi ulttyń qazirgi jáne tıimdi bilim berý júıesin qoldaý, sapaly bilim berý jolymen jumys kúshiniń ıntellektýaldy quramdasyn arttyrý básekelestik úshin óte mańydy bolyp barady. Úshinshiden, ınovasıalyq damý, komýnıkasıalyq jáne aqparattyq tehnologıalar órleý baǵytynda qoǵamnyń tehnologıalyq alǵa basýyn qamtamasyz etetin ınovasıalyq damý, ǵylymı zertteýler men ázirlemelerge ınvestısıa salý kólemin keńeıtý, osy salada bıznes jáne elıta ýnıversıtetterimen yntymaqtastyqty tereńdetý. Tórtinshiden, oryndaý sapasy, ıaǵnı sol nemese basqa memleket ǵalymdarynyń, ınjenerler, tehnologtar, jumyskerleriniń naryqta joǵary básekelestikke ıe naqty ónimder men qyzmetterge ıdeıalar men tehnologıalardy iskerlikpen jáne sapaly ózgerte alý qabilettiligi. Jáne de saıası bostandyq pen ulttyq konsensýs. Joǵary básekelestikke umtylatyn kez kelgen el úshin saıası basshylyq úshin eń kúrdeli másele tek saıası bostandyqty resmı málimdeý emes, qajetti ózgeristerdi júrgizýge adamdar men ınstıtýttardy jumyldyrý. Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýt qazirgi qazaqstandyq qoǵamnyń shoǵyrlandyrýy men jańǵyrtýynda jetekshi sýbekti bolyp shyǵady. Prezıdentke kórsetilip jatqan qoǵamnyń aýqymdy qoldaýy, táýelsizdiktiń búkil tarıhı kezeńi ishinde Elbasy júzege asyryp jatqan saıası baǵytpen belgilenedi. Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna joldaǵan jańa Joldaýynda saıasattyń ishki turaqtylyǵy Strategıalyq jospar – 2020 iske asyrýynyń senimdi fýndamenti retinde qarastyrylady, onda júıeli saıası jańǵyrtý jolymen Qazaqstannyń saıası júıesiniń ári qaraı jetildirýi belgilenedi. Eldi údemeli ındýstrıalızasıalaý jolymen daǵdarystan keıingi damýdyń ulan-ǵaıyr mindetterin oryndaý kelesi qaǵıdattardy iske asyrý jaǵdaıynda múmkin: 1) bárinen buryn bizdiń Otanymyz, Táýelsiz Qazaqstan!; 2) memleket jáne ár azamat qoǵamdaǵy turaqtylyq nyǵaıtý kerek; 3) ekonomıkalyq órleý – ár qazaqstandyqtyń isi; 4) óńirlik jáne álemdik naryqqa ıntegrasıalaný –  Qazaqstannyń daǵdarystan keıingi damýynyń asa mańyzdy sharty. Qazaqstannyń jedeldetilgen jan-jaqty jańǵyrtýdyń jańa kezeńinde «Qazaqstan-2020» Strategıasy bizdiń halyq men qoǵamnyń ári qaraı shoǵyrlanýyna jaǵdaı jasaıtyn ulttyq ıdeıanyń mindetin oryndaýdy jalǵastyrady. Qazaqstandyqtarǵa óz úndeýinde Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Biz birlesip Qazaqstandy tabysqa jetýshi jasaı aldyq jáne birlesip ony órkendeýshi jasaı alamyz» dep qorytty. Qazaqstan qoǵamynyń shoǵyrlanýy ári qaraı damýdyń bolashaǵyn naqty kórgen, qýatty da serpindi kóshbasshy tóńireginde júzege asyryldy. Prezıdent N.Nazarbaevtyń basshylyǵymen birlik pen turaqtylyq el kópshiliginiń sanaly saıası sheshimi bolyp tabylady, olar óz erikterin birneshe ret saılaýda kórsetti. Sonymen, osy jaǵdaıda turaqtylyq jappaı suranym retinde bolsa, al el Prezıdentimen júrgizilip jatqan turaqtylyq saıasaty halyqtyń boljalyna jaýap beredi. Sonymen qatar, Qazaqstan Prezıdenti júrgizip jatqan qaıta qurý saıasaty árqashanda konsensýstyq sıpatta bolǵan, bul qoǵamdy ǵana emes, saıası-ekonomıkalyq elıtany jumyldyrý jáne biriktirýge múmkindik berdi. Osy jaǵdaıda prezıdenttik ınstıtýt mańyzdy saıası mindetterdi sheshýge elıta toptaryn shoǵyrlandyratyn, júıe quraýshy ortalyq element retinde shyqty. Sóıtip, Qazaqstanda komandalyq-ákimshilik júıeden quqyqtyq, demokratıalyq memleketti qurýdyń sapaly jańa kezeńine kóshý aıaqtalǵan soń, prezıdenttik ınstıtýt atynan qýatty memlekettik bıliktiń turaqty da bir izdi ınstıtýty quryldy. Osy jyldan bastap Qazaqstannyń údemeli jáne turaqty ındýstıaldy-ınnovasıalyq  Strategıa iske asyrylýda. Sonymen qatar, sarapshylar qorytyndylap otyrǵandaı, «Qýatty Prezıdent – qýatty Parlament» qaǵıdaty praktıkasyn iske asyrǵan soń, bul 2007 jyly prezıdenttik formadan  prezıdenttik-parlamenttik basqarý formasyna kóshýdi bildirgen, bılikti prezıdenttik vertıkali «Qazaqstan Respýblıkasynyń búkil saıası júıesiniń ortalyq arqaýy» bolyp qala beredi. «Onyń arbıtrajdy jáne kadrlyq ókilettiginiń keńeıýi memlekettik úrdistermen jaqsy basqarýyn qamtamasyz etti, Elbasynyń saıası manevri úshin keńistikti arttyrdy, jáne de búkil saıası júıeniń turaqtylyǵyn bekitti» (2).

Demokratıalyq memleketti qurý, sondaı-aq onyń keleshegin qamtamasyz etý kóbinese qurylǵan basqarý júıesinen, onyń negizgi saıası ınstıtýttarynan jáne de ony ortalyq saıası tulǵasy – Prezıdentke baılanysty bolatyny ýaqyt dáleldep otyr.