Armandarymyz oryndalǵan sátte Prezıdent Joldaýynan alǵan tolǵaný Bolashaq jastardyń qolynda. Óz keleshegin oılaıtyn árbir el, eń birinshi bilimdi damytady. Sebebi bizdiń zymyrap bara jatqan dáýirimiz – ǵylymı-tehnologıalyq jetistikter kezi. Sol sebepten bizdiń jastarymyz oqyp, jańa bilim meńgerip, kúndelikti ómirdegi jańa bilim men tehnologıalardy tıimdi de iskerlikpen paıdalaný tıis. Memleket basshysy sol úshin barlyq jaǵdaı jasaýǵa, qolaıly jaǵdaımen qamtamasyz etýge shaqyrady. Bilim berý salasynda jumys basymdylyqtaryn qoıǵan kezde, Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategıasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda Qazaqstanǵa búkil álemdegideı mektepke deıingi bilim berýdiń jańa ádisterine kóshý qajettiligin basa aıtqan. Al Nazarbaev Ýnıversıtetinde ótken ınteraktıvti leksıa barysynda Úkimetke mektepke deıingi deńgeıde úsh tildi meńgerýdi engizý tapsyrdy: «Birinshi – ozyq halyqaralyq tájirıbe negizinde mektepke deıingi tárbıe berý mekemelerinde oqytýdyń zamanaýı tásilderin engizý, ol ınovasıalyq, tehnologıa bilimimen jáne kreatıvti bolýy tıis. Ekinshi – balalardy mektepke deıingi bilimmen qamtý boıynsha júıelik usynysty jete ázirleý. Úshinshi - mektepke deıingi bilim deńgeıinde úsh tildi meńgerýdiń jappaı engizilýin qamtamasyz etý. Osylaısha biz tildermen meńgerýdiń syndarly júıesin qura alamyz. Ejelerdi bala baqsha deńgeıinde meńgeretin bolady, mektepte – bazalyq deńgeı, ýnıversıtet nemese kolejde – mamandyqtar boıynsha kásibı tildi oqıdy». N.Nazarbaevtyń úsh tildik jaıyndaǵy ıdeıasy bizdiń elimizdiń dúnıejúzilik qaýymdastyqqa ıntegrasıalaýmen jáne keńes dáýirinen qalǵan tildik kedergini ótý tilegimen aıtylǵan. Prezıdent Qazaqstan halqyna Joldaýynda damyǵan, básekelesýge qabiletti memleket bolý úshin biz joǵary bilimdi ult bolýymyz kerek dep beker aıtpaǵan.
Zamanaýı álemde qarapaıym ǵana jappaı saýattylyq jetkiliksiz ekeni haq. Bizdiń azamattar eń úzdik jabdyqta jáne qazirgi zamanǵa saı óndiriste jumys isteý úshin udaıy daǵdylardy meńgerýge daıyn bolý kerek. Sonymen qatar bizdiń balalarymyzdyń, jalpy barsha ósip kele jatqan urpaqtyń fýnksıonaldy saýattylyǵyna asa kóńil aýdarý kerek. Bul bizdiń balalarymyz qazirgi ómirge daǵdylanýy úshin óte mańyzdy. Uly Abaı qazaq mádenıeti men ádebıetin orys jáne eýropalyq deńgeıge kóterýdi armandaǵan. Osy jetistik ult damýynda úlken ról atqaryp, progres sheńberin jyljytýǵa múmkindik berdi. Alaıda, Elbasy zamanaýı álemniń shynaıylyǵyn esepke alyp, bizdiń aldymyzda úsh tildi meńgerý sıaqty jańa, kúrdelengen mindetti qoıdy. Óz ońtaıly rólin atqarǵan orys tiline aǵylshyn tili qosylady, osy til qazirgi zamanǵy bilim sheńberin jyljytýǵa, jańa tehnologıalardy sátti meńgerýge, bıznes shekarasyn ajyratýǵa qolǵabys etedi. Bul eshbir jaǵdaıda dástúrli orys tilin qoldanýdy shektemeıdi, osy jaıly Elbasy 2012 jylǵy 2 jeltoqsanda ótken Qaraǵandy oblysynyń jurtshylyǵymen kezdeskende aıtqan: «Birte-birte qazaq memlekettik til elimizdiń bas tili bolady. Osy til barlyǵymyzdy biriktirip, ár alýan etedi. Al orys tilin barshamyz bilýimiz kerek. Balalar osyny este saqtaý kerek, sebebi qazaqtar orys tili arqyly álemdik mádenıetke shyqqan. Sonymen qosa, bizdiń ómirimiz kóp ǵasyrly, ortaq».
Sonymen qatar, Qazaqstan Prezıdenti orys tiliniń birneshe qundylyǵyn belgiledi: «Orys tili bolmasa, BUÚ trıbýnasynan qaı tilde sóıleýshi edim? Qolda bar baılyqtan aırylýǵa bolmaıdy. Adam kóp tildi meńgergen saıyn, onyń mádenıeti de kóteriledi. Sonymen qosa, orys tili – bul uly til, uly jazýshylardyń tili». Al úsh tildiń paıdasyna keletin bolsaq, N.Nazarbaev: «Bul bos áńgime emes. Biz, bizdiń balalarymyz aǵylshyn tilin bilý kerek. Qazir kez kelgen mektepke kelsem de, balalardyń barlyǵy úsh tilde sóıleıdi. Bul óte durys». Aǵylshyn tili ásirese, tehnıkalyq joǵary oqý oryndarda qajet. Kóptegen onjyldyqtar boıyna osy salada tek orys tilimen ǵana shektelsek, aıtarlyqtaı tıimdi dep atap ótý qajet, búgingi tańda jańa zamanaýı tehnologıalar, úzdik ǵylymı ádebıet aǵylshyn tilinde. Sol sebepten osy tildi meńgermeý jetekshi bilimderdi meńgerýde tejeý retinde bolady, al bizdiń mamandar eńbek naryǵynda qajetsiz bolyp qalýy yqtımal. Sóıtip, úsh tildi meńgerý qazaqstandyq mamandyrdyń biliktilik deńgeılerin kóterý úshin talap etiledi. Sebebi orys jáne aǵylshyn tilderinde tehnıkalyq termınologıany bilmeseń, qazirgi óndiriste jumys isteý múmkin emes. Sonymen qatar úsh tildi meńgerýdi oqyp jatqan pánderge qarap engizý kerek. Mysalǵa, tarıh pen ádebıet jáne ózge de gýmanıtarlyq ǵalymdary barsha oqý toptarynda qazaq tilinde oqytqan durys. Osy máselede belgili jyljý da bar. İs ornynan qozǵaldy dep aıtýǵa bolady. Bilim berýdiń ınovasıalyq kóptildik modelin qurý maqsatynda úsh tilde bilim beretin mektepterdiń sany 33-ten 700-ge deıin kóbeıedi. Orta bilim berý júıesinde shetel tilin 2013-2014 jyldary birinshi synyptan bastap oqý qarastyrylǵan. Sonymen qosa, oqý úsh tilde usynylatyn, álemdik klastaǵy kolejderdi qurý josparlanýda. Sol kezde, joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý júıesinde qazaq, orys jáne shetel tilderinde oqý birte-birte engiziletin bolady. Memleket basshysy ózi ósip kele jatqan urpaqqa jaqsy bilim alý úshin úlken múmkindikterdi usynýda: «Balapan» baǵdarlamasy iske asyrylyp jatyr, Zıatkerlik mektepter, Nazarbaev Ýnıversıteti qyzmet etýde, «Bolashaq» baǵdarlamasy bar. Jalpy qazirgi ýaqytta orta bilim berý júıesinde alty «Nazarbaev zıatkerlik mektebi» jumys isteıdi, onda 4 myń oqýshy bilim alýda.
Sonymen qatar, úsh tilde oqytatyn «Murager» atty 33 mamandandyrylǵan mektepter bar, olardyń sany bes myń oqýshy. 2004 jyldan 32 mektepte bastalǵan aǵylshyn tilin aptasyna eki saǵat ekinshi synyptan bastap oqytý eksperımenti 2011 jyly ekinshi synyptan 115 mektepke artty. Bul daryndy balalarǵa arnalǵan mektepter men mektep-ınternattar. Onda 51 myńnan astam adam oqıdy, onyń 114 qala mektepteri jáne 11 aýyl mektepteri. 15 myńnan astam oqýshy qazaq-túrik lıseıinde bilim alady, onda oqý tórt tilde júrgiziledi. Biz urpaqtarymyzǵa babalarymyzdyń sandaǵan býynynyń tájirıbesinen ótip, bizdiń de úılesimdi úlesimizben tolyǵa túsetin qazirgi tildi muraǵa qaldyrýdy usynǵan Prezıdent, Joldaýynda 2025 jyldan bastap álipbıimizdi kırıllısadan latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýge kirisýimiz kerekpiz dep aıtqan, bul álemmen birlese túsýimizge, balalarymyzdyń aǵylshyn tili men ınternet tilin jetik ıgerýine, eń bastysy – qazaq tilin jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady. 9 qańtarda Memleket Basshysy Nursultan Nazarbaev ádebıet jáne óner qaıratkerlerine jyl saıynǵy Prezıdenttik jáne Memlekettik stıpendıalardy tabys etken kezde, otandastyq mádenıettiń damýyna qazaq tilin latyn qarpine kóshirý úlken yqpal etetini týraly aıtty. Memleket Basshysy otandastyq mádenıettiń damýyna qazaq tilin latyn qarpine kóshirý úlken yqpal etetini týraly aıtty. Sonymen qatar, osy úrdiske muqıat daıyndalyp, oılanyp oryndaý qajettiligi týraly eskertti. HH ǵasyrda kırıllısa kestesiniń negizinde qazaq tilindegi ádebı jáne ǵylymı muranyń qomaqty qabaty qalyptasqanyn este saqtaý mańyzdy. Osy halyq jetistigi qazaqstandyqtardyń kelesi urpaqtaryna shyǵyndalmaýy týraly bilý mańyzdy. Qazaqstan Prezıdenti osy ózgeris bizdiń sheteldegi áriptesterimiz arasynda rezonans týǵyzǵanyn aıtty. «Keıbireýler negizsiz osy iste Qazaqstannyń geosaıası ózgeshe iltıpatynyń ózgerý «kýásin» kórdi. Olaı emes. Bul turaly bir mánde ǵana aıtamyn.
Latyn qarpine kóshý – qazaq tiliniń damýy men jańǵyrýyndaǵy ishki qajettilik. Tastaı qarańǵyda mysyqty izdep áýre bolmańyz. 20-40-jyldary qazaq tili latyn álipbıin paıdalanǵanyn eske salaıyn». Qazaq tilin latyn qarpine kóshirýdiń aıqyn basymdylyǵy retinde ony paıdalaný shekarasyn keńeıtýge múmkindik beretinin jáne búkil túrki tildes eldermen qarym-qatynasty qoldaýǵa, ǵylymı jáne mádenı jetistiktermen, ádebıetpen almasýǵa kómektesetinin kóremiz. Materıaldardy latyn álipbıine kóshirý aqparattyq aýdıtorıany keńeıtýge múmkindik beredi, jańa jobalarǵa Qytaı, Túrkıa, Ózbekstan, Túrkmen jáne birqatar eýropalyq elderdegi qazaq dıasporasynyń jastaryn tartýǵa múmkindik beredi. Árıne, bul kóp jylǵa sozylatyn jumys jáne qazaq tiliniń reformasyn júrgizý úshin jańartylǵan qazaq álipbıin qazirgi negizde qurastyrý úshin ǵalym lıngvısterdiń, sarapshylardyń kóp bóligin tartý qajet bolady. Osymen qatar latyn qarpine kóshý úshin qajetti oqý jáne ádistemelik quraldardy daıyndaýmen aınalysý qajet. Sol sebepten biz búgin birinshi kezekte júzege asyratyn baspalar týraly oılastyryp jatyrmyz. Árıne, olar halyqtyń epıkalyq murasynyń úlgileri, klasıkterdiń eń jaqsy shyǵarmalary, balalar men jetkinshekterge arnalǵan hrestomatıalyq áńgimeler. Ózderin orys tilinde jazatyn jazýshylar retinde kórsete alǵan, Murat Áýezov jáne Oljas Súleımenov sıaqty qazaq ádebıetiniń kemeńgerleri qazaq tiliniń damý jaǵynda boldy. Solaı, Oljas «Aıqyn» gazetine bergen óziniń sońǵy suhbatynda qazaq halqynyń bolashaǵy – qazaq tilinde dep basa aıtqan. Al respýblıkamyzdaǵy qazaq halqyny sany alǵash ret 65 paıyzǵa jetkenin ol táýelsizdik jeńisimen ushtastyryp, aldaǵy onjyldyqta Qazaqstanda meken etken barsha halyq qazaq halqy jáne qazaq tili aıasynda birigedi dep oılaıdy. Murat Áýezov bolsa, qazaq tilin latyn qarpine kóshirýdiń birqatar oń jaqtaryn kóre aldy. Onyń oılaýynsha: «biz barlyǵymyz aǵylshyn, nemis tiline úırenemiz, munda esh qıyndyq ta joq, latyn qarpin meńgerý – bul bir aptada tyndyrylatyn is... Jáne de – bul kompúter, bul ınternet...».
Qazaqstan egemendik alǵan birinshi kúnnen bastap bizdiń Prezıdent qazaqtardyń ulttyq murasyn saqtaý jáne til, mádenıet jáne salt-dástúrdi ári qaraı damytý jaıynda únemi qamyn oılaıtyny bizge málim. Joǵaryda aıtylyp ketkendeı, Qaraǵandy oblysynyń jurtshylyǵymen kezdesken kezde, birte-birte qazaq memlekettik tili elimizdiń negizgi tiline aınalatynyn belgiledi. Jáne de osy til barlyǵymyzdy biriktirip, teń etedi. Sol sebepten úshtildikti engizý úderisi memlekettik qazaq tilin qoldanýdy jutandatyp, shekteý jasamaý kerek. Kerisinshe, Prezıdenttiń qoldaýymen «Mádenı mura» atty memlekettik baǵdarlama sátti iske asyrylýda, ol qazaq halqy kórkem mádenıetiniń eń úzdik úlgilerin saqtaý, zerdeleý jáne dáripteý jónindegi birqatar mańyzdy jáne de keń aýqymdy is-sharalardy qamtıdy. Biregeı joba tujyrymdamasynyń tereń oıy, ádebıetti ulttyń rýhanı sáıkestiligin bekitý úshin mańyzdy formalardyń biri bolyp tabylatyn ádebıettiń rólin bekitetin tezıste negizdelgen.
Táýelsizdik kezeńi jańa kókjıekterdi ashyp, ádebı úrdistiń damýy jáne qazirgi ulttyq sana-sezimniń qalyptasýynda onyń róli artýy úshin eń qolaıly jaǵdaı jasady. Tarıhı ólshem boıynsha osy merzim úlken emes, alaıda bizdiń Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda alatyn orny erekshe. Osy tarıhı kezeńde qazaq ádebıeti men ádebıettanýyna totalıtarızm lańkestigi jyldarynda repressıaǵa ushyraǵan kórnekti aqyndar men jazýshylardyń, Alash qaıratkerleriniń shyǵarmashylyq murasy qaıtaryldy. Ult-azattyq qozǵalystyń basshylary retinde Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Myrjaqyp Dýlatuly, Mustafa Shoqaı, Muhametjan Tynyshpaev, Baqytjan Qarataev, Halel jáne Jansha Dosmuhamedovter jáne taǵyda basqa kópshiligi bilimdi adamdar bolǵan dep basa aıtty Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaev, - olar Peterbýrg, Máskeý, Varshava, Qazan, Omby jáne Orynbordyń joǵary oqý oryndary men ýchılıshelerdiń túlekteri». Osy jerde úshtildilik týraly bir oıdy ortaǵa salǵym keledi. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha jańa jáne eski álemniń bedeldi joǵary oqý oryndarynda bilim alatyn azamattardyń arasynan ulttyń keleshek elıtasy sanyn kóbeıte alady. Jańa tolqyndaǵy qazaq jazýshylarynyń shyǵarmashylyǵynda tildik shekteýler de jyljýy yqtımal, alaıda olardaǵy óz halqyna degen berilgendik pen adaldyq, keleshek estafetasyn laıyqty urpaq qabyldaǵany týraly armandaǵan Elbasy bildiretin, qazirgi jahandyq álemde durys baǵyttar ózgerýsiz qalýy tıis. Memleket Basshysy atap ótkendeı: «Jaýapty tildik saıasat qazaq ulttylyǵynyń basty shoǵyrlandyrylatyn faktory bolyp tabylady. Qazaq tili – bizdiń rýhanı arqaýymyz. Bizdiń mindetimiz – ony barsha salalarda belsendi qoldanyp, damytý. Bizdiń urpaǵymyzǵa qazirgi tildi mura etip qaldyrý kerekpiz, bizdiń ata-babalarymyzdyń tájirıbesine bizdiń de aıtarlyqtaı bilinetin muramyz úılesimdi qosylǵany durys. Bul ózin qurmetteıtin árbir adam derbes sheshetin mindet. Al memleket óz tarapynan memlekettik tildiń ustanymyn bekitý úshin kóptegen is atqarýda. Qazaq tilin dáripteý jónindegi sharalar keshenin iske asyrýdy jalǵastyrý qajet». Osy san qyrly mindetti iske asyrýdaǵy negizgi ról ulttyq zıalylarǵa tıesili. Rýhanı baǵyttaǵy máselelerdiń ekonomıkalyq, materıaldyq sıpattaǵy máselelerden mańyzy kem bolmaıtyn bizdiń memlekettigimizdiń damý kezeńine keldik, dep Prezıdent beker aıtpaǵan. Al rýhanı damýdaǵy negizgi róldi árqashanda zıaly qaýym atqarady. Ulttyq rýh pen tarıhı sana-sezimdi qalpyna keltirý jáne kóterýdiń negizi bar. Altyn muraǵa ulttyq salt-dástúrmen engen, bizdiń halyq dala ósıetiniń qasıetti qaǵıdalaryna, kóptegen ańyzdarǵa jáne de halyqty sheksiz berilip súıý mysaldaryna baı halyq. Sebebi kóne zamannan bastap qazaqtar úshin qaharman batyrlar, dana ańyz-ertegishiler men bıler, bárinen de qymbat Otanǵa degen súıispenshilikpen erekshelengen, dala jyrshylarynyń urpaǵymen jyrlap kelgen, qaısar handar qazaqtar úshin murat retinde bolǵan. Sol sebepten Á.Nurpeıisova, Á.Kekilbaev, Sh.Murtaza, M.Maǵaýın, T.Ábdikov, O.Bókeı, D.Dosjan jáne ózge de avtorlardyń tarıhı kitaptary oqyrman kóńilinen shyǵa aldy. Buǵan qosa, prozashylar oqyrman aldyna tarıhtyń jańasha oqylýyn, óziniń qazirgi zaman jańa ashylýlaryn jáne de ýaqyt týraly oı-tolǵaýlaryn ortaǵa salady. Osylaısha bizdiń jastarymyz baǵyttala alatyn bizdiń ýaqytymyzdyń jańa Batyrlaryn qalyptastyrý týraly Prezıdenttiń tapsyrmasy oryndalyp jatyr. Jáne de Nursultan Nazarbaevtyń ózi bizdiń jastarymyzǵa úndeý jasaǵan kezde, aq tilek beredi: «Sizder – bolashaqqa degen úmitterimizdiń kámilisizder. Búgingi biz jasap jatqan is – sender úshin. Qazirgi kezde sender bizdiń táýelsiz Qazaqstanymyzdyń qurdastarysyzdar.
Al 2050 jylda sender osy baǵdarlamany iske asyrýda atsalysqan eseıgen azamatsyzdar. Elimizdiń bolashaqqa degen jolyn sizder belgileısizder. Sizder táýelsizdik jaǵdaıynda tárbıelendińizder, bizde ondaı bolmaǵan. Sizdiń jańa, táýelsiz sheshimderińiz – búgingi tańda biz úshin alys jáne de qol jetkizbes bolyp kórinetin, bul eldiń jańa maqsattarǵa jeteleıtin faktory». Alaıda bolashaq Qazaqstannyń perspektıvalary búgingi kúnde málim. Qazaqstandyqtar 2050 jyly úsh tilde sóıleıtin, bilimdi, azat adamdar qoǵamy bolady degen Prezıdentimizdiń senimin biz tolyqqandy bólisemiz. Jáne de bular qýatty ekonomıka, joǵary rýhanı mádenıeti bar álem azamattary jáne óz eliniń patrıottary bolady. Sol kezde armandarymyz oryndalatyn bolady.
Ýálıhan QALIJANOV
M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory
