«Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy baıyrǵy qazaq jerinde memleket qura otyryp» dep bastalatyn basty qujatta Qazaqstannyń turaqty damýy men órkendeýiniń berik negizi salyndy. «Demokratıalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket» qurý - Eldik murattyń basty baǵyttary bolyp bekitildi. Konstıtýsıada etnostyq azshylyq quqyqtaryn qorǵaý jónindegi halyqaralyq ólshemderge jaýap beretin qoǵamdyq kelisim men etnosaralyq toleranttylyqtyń qazaqstandyq úlgisiniń quqyqtyq negizi qalandy. Osynyń negizinde, Qazaqstannyń memlekettik ulttyq saıasaty qoǵamdyq kelisim konstıtýsıalyq qaǵıdasyna negizdele otyryp, jalpy adamzattyq tujyrymdarǵa sáıkes halyqtyń birtutastyǵyn qalyptastyrýǵa baǵyttaldy. Toleranttylyq – bul jergilikti halyqtyń basqa ult ókilderine jáne basqa dindegi adamdarǵa túsinistikpen qarap, olardy qýdalamaýynyń belgisi. Jalpy toleranttylyq órkenıetti qoǵamǵa tán qubylys. Mundaı qasıet tutas ulttyń basyna bir kúnde ornaı salmaıtyny belgili. Bul – halyqtyń sana-seziminiń, dástúriniń, rýhanı baılyǵynyń kemeldengeniniń aıqyn kórinisi. Osy turǵydan alyp qarasaq, Qazaqstandaǵy qoǵamdyq qarym-qatynastardyń belgili bir dárejege kóterilgenin baıqaımyz. Elimizde ultaralyq tatýlyqtyń saltanat qurýy – biz memlekettiń negizin quraıtyn qazaq halqynyń saıası mádenıetiniń bıik deńgeıge kóterilgeniniń belgisi. Bile bilsek, toleranttylyq – úlken qundylyq. Muny táýelsizdikke qol jetkizgen 20 jyldaǵy mańyzdy jetistigimiz desek artyq aıtqandyq bolmas edi. Qazaqstandaǵy polıetnıkalyq qoǵamda negizinen eki mádenıettiń ústemdik quryp otyrǵany belgili. Birinshisi, sóz joq qazaq mádenıeti. Budan keıingi orynda orys mádenıeti tur. Dál qazir ózge ult ókilderiniń dini men salt-dástúrin jańǵyrtýǵa barynsha jaǵdaı jasalǵan. Osyndaı yntymaqty tir¬likke dúnıejúziniń kóptegen elderi qol jetkize almaýda. Kerek deseńiz, Qazaqstan – Ortalyq Azıada ultaralyq tatýlyqty saqtap, alaýyzdyqqa jol bermegen jalǵyz el. Búginde keń-baıtaq qazaq jerinde 11 tilde jastarǵa tálim beretin mektepter jumys isteıdi. Bizdiń bılik mundaı bilim oshaqtarynyń barlyq shyǵyndaryn kóterip otyrǵany belgili. Osydan-aq elimizdegi ózge ult ókilderine qandaı jaǵdaı jasalǵanyn baǵamdaı berýge bolady. Sondaı-aq, mundaı mektepter ózge ult ókilderi jastarynyń qazaq tilin oqyp-úırenýine negiz bolyp otyrǵanyn tilge tıek ete ketýimiz kerek. Budan basqa el aýmaǵynda 13 tilde túrli radıohabarlar taraıtyny belgili. Buny úlken jetistik dep aıtýymyzǵa qaqymyz bar. Qazirgi tańda ózge ult ókilderi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń mańaıyna toptasyp, óziniń salt-dástúri men mádenıetterin damytýda.
Osy oraıda 1995 jyly qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń alatyn orny erekshe. Búginde bul atalǵan dostyq shańyraǵy qazaq jerinde tirshilik etetin ulttyq-mádenı ortalyqtardyń basyn qosatyn jáne az ulttardyń múddesin qorǵaıtyn mekeme esebinde nátıjeli jumys jasaýda. Qazaqstandaǵy az ulttardyń ókilderiniń muqtajdyǵyn óteýge, ultaralyq qarym-qatynas aıasynda úılesim ornatýǵa barynsha jaǵdaı jasalǵan. Barsha ulttardyń azamattyq, saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı quqyqtaryn qorǵaýǵa baılanysty júzege asyrylatyn sharalar halyqaralyq standarttarǵa saı jáne osy oraıda ózge memleketterge úlgi bola alatynyn aıta etken jón. Sonymen birge Qazaqstanda júzege asyrylyp otyrǵan ishki saıasattyń taǵy bir utymdy tusy qazaqstandyqtardy túrli dinı konfesıalarǵa degen toleranttylyqqa tárbıeleýmen sabaqtas. Sońǵy jyldarda Respýblıkanyń túpkir-túpkirinde boı kótergen túrli dinı mekemelerdiń (meshit, pravoslavıe prıhody, katolıkterdiń kostely, ǵıbadathanalar jáne t.b.) jandanǵan qurylysy memlekettiń ózara úılesimdi qoǵamdyq damýǵa tıimdi jaǵdaı jasaǵandyǵyn dáleldeı túsedi. Ózara syılastyq pen tózimdilikke, beıbitshilik pen kelisimge negizdelgen qoǵamdyq qatynastar álem sahnasynda Qazaqstannyń shynaıy ımıjin qalyptastyrýǵa ıgi yqpal jasaýda. Muny elimizge kelip, qo¬ǵamdyq-saıası jaǵdaıdy saraptaǵan saıasat-tanýshylardyń ózderi de aıtyp júrgeni belgili. Táýelsizdikpen birge eseıip kele jat¬qan Assambleıa elimiz úshin úlken mán-maǵynaǵa ıe. Búginde qoǵamdyq ınstıtýtqa respýblıka boıynsha 820 mádenı ortalyq múshe. Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan búgingi ómirimiz dúnıejúzine úlken úlgi-óne¬ge bolyp otyrǵany daýsyz. Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası jaǵdaıdy saraptaǵan adam qazaq jerinde qandaıda bir ultqa qatysty ksenefobıalyq kózqarastyń joq ekenin birden baıqaıdy. Qazaq halqy Keńes Odaǵy tarapynan ashtyq pen repressıanyń taýqymetin kóp tartqan el. Biraq bizder KSRO-nyń zańdy murageri Reseıge qarsy eshqandaı óshpendilik pıǵyl tanytpadyq. Al basqa elderde mundaı jaǵdaı kerisinshe sıpat alǵanyn kózimiz kórdi. İrgemizdegi Reseıdiń ózi áli kúnge deıin Kavkaz ben Ortalyq Azıanyń keıbir halyqtaryna qatysty jaǵymsyz kózqarastan aryla almaı otyr. Órkenıettiń shyńyna shyqty degen Fransıanyń ózinde Islam dinine qatysty qaıshylyqty kózqarastar týyndap, úlken máselege aınalyp otyrǵany jasyryn emes. Osyndaı jaıttardy eske alǵanda elimizdegi qalyptasqan tolerantty qoǵamnyń máni men mazmunyn jete túsine bastaısyń. Budan basqa Memleket Basshysy Nursultan Nazar-baevtyń Astana tórinde álemdik dinbasylardyń quryltaıyn ótkizip, tórtkúl dúnıedegi tárbıe men beıbitshilikti, lańkestikke qarsy kúresti talqylaý búginde mańyzdy ǵalamdyq is-sharaǵa aınalyp otyr. Aldaǵy ýaqytta toleranttylyq bizdiń halqymyzdyń kúndelikti ómiriniń daǵdysyna, dástúrine aınalýy kerek. Sondaı-aq, bizder tolerantty qoǵam arqyly ulttyq bolmysymyzdy joıyp almaýǵa basa mán bergen jón. Qaıta kerisinshe tolerantty qoǵamdy paıdalanyp tildik, ulttyq basymdylyqqa jetýdiń joldaryn qarastyrǵanymyz abzal. Máselen, Qazaqstan halqy assambleıasy 2008 jyly Almaty qalasyndaǵy «Dostyq úıi» janynan «Lıngva» tilderdi oqytý ortalyǵyn ashýdy qolǵa alǵan bolatyn. Osy ortalyqta sońǵy jyldary 150-den asa memlekettik tildi úırenýshi ártúrli etnos ókilderi jáne 50-den asa orys tilin úırenýshi shetten kelgen qandastarymyz bitirip shyqty. Ústimizdegi jyly Astana qalasynda «Tildaryn» tilderdi oqytý tehnologıalarynyń ádistemelik ortalyǵy ashyldy. Munyń bári memlekettik tildi damytýǵa baǵyttalǵan naqty ister. Sonymen qatar ár etnomádenı birlestiktiń osy baǵytqa arnalǵan arnaıy baǵdarlamalary júzege asyrylýda.
Mysaly, Orys qoǵamy birlestigi «Til - halyq janyn tanýdyń kilti», «Ahysqa» túrik qoǵamy «Memlekettik til - meniń tilim» konkýrstary, ózbek ortalyǵy «Memlekettik tildi bilý - paryzyń» olımpıadasy, koreı qaýymdastyǵy «Memlekettik til - dostyq tili» jastar forýmy sıaqty baǵyttar arqyly memlekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeıtý, óz etnostyq tobyn qoǵamdyq belsendilikke tartý baǵytynda jumys atqaryp jatyr. Jaqynda Assambleıanyń kezekti sesıasynda Memleket Basshysy Nursultan Nazarbaev, qazaq tili – elimizdi mekendeıtin halyqtardy tutastyratyn negizi qural dep ashyq aıtty. Osy rette bizder Prezıdentke qoldaý kórsetip, qazaq tilin damytýǵa ózimizdiń úlesimizdi qosýymyz kerek. Óıtkeni, qazaq mádenıeti álemdik órkenıettiń bir pushpaǵy bolyp sanalady. Keleshekte mádenıetimiz adamzat órkenıetiniń azyǵyna aınalýy kerek. Kezinde tilshi ǵalymdarymyz qazaq tiliniń 15 tomdyq túsindirme sózdigin jasap shyǵarǵany belgili. Bilgen adamǵa bul – úlken baılyq. Aldaǵy ýaqytta qazaq tilin damytý úshin osy túsindirme sózdikti qaıta basyp shyǵarsaq oryndy bolar edi. Sondyqtan ulttyq, tildik máseleler óte názik dúnıe ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Til – halyqtyń qorǵany. Aldaǵy ýaqytta memlekettik tildi bilmeıtin azamattar, qazaq tiliniń tuǵyryna qonýyn qoǵamdyq qaıshylyq dep qaramaý kerek. Óıtkeni, qazaq tiline qatysty másele keshe-búgin ǵana týyndaǵan joq. Bul másele Keńes zamanynda da ózektiligin joımaǵany belgili. Sondyqtan bizder tolerantty qoǵamǵa arqa súıep, til máselesin túbegeıli sheship alýymyz kerek. Qazaqstan halqy assambleıasynyń V sesıasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Qoǵamdyq kelisim - Qazaqstannyń turaqtylyǵy men damýynyń negizi. Bul - oıdan shyǵarylǵan formýla nemese saıası qalyp emes, bul - bizdiń ishki saıasatymyzdyń ózegi. Biraq ol kún saıyn naqty da kórnekti árekettermen tolyǵyp otyrýy kerek» - dep, bizdiń negizgi baǵytymyzdy aıqyndap bergen bolatyn. Osy oraıda qoǵamdyq kelisimniń memlekettiń turaqty damýynyń kepili ekeni aıqyn aqıqat. Bul úrdiske qoǵam erkin tańdaý jolymen qatysýy kerek. Qoǵamdyq kelisim jolynda memlekettik jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń etnosaralyq jáne konfesıaaralyq qatynastar salasyndaǵy baǵytty anyqtaý boıynsha úılesimdi ózara is-qımyl jasaýynyń mańyzy zor. Qoǵamdaǵy túrli áleýmettik jáne etnostyq toptar arasyndaǵy jáne memleketaralyq qatynastardaǵy kelisimge qol jetkizý máselesi - baǵzy tarıhtan memleket ómirindegi basty suraqtardyń biri. Osy qubylystyń mánin ashatyn «konsensýs» (lat. til. Sonsenus - kelisim, yntymaq, jarastyq) termıni, qoǵamdyq kelisimniń qandaı da bolmasyn deńgeıde, saıası jáne áleýmettik damýdyń barlyq formasynda kez kelgen qoǵam úshin qajet ekenin aıǵaqtaıdy. Sondyqtan da qoǵamdyq kelisimniń qalyptasý, damý jáne nyǵaıýynyń zańdylyqtary áli talaı zertteýler men pikirtalastardyń taqyrybyna aınalary sózsiz. Ómirdiń ózinen kórip otyrǵanymyzdaı, qoǵamdyq kelisim mańyzdy saıası-ıdeologıalyq qundylyqqa aınaldy. Ol qoǵamnyń jemisti ekonomıkalyq, saıası damýynyń alǵysharty bola otyryp, ulttyq múddemizben tereń tamyrlas jáne onyń bet-beınesin aıqyndaıdy. Osy mánde qarasaq, qoǵamdyq kelisim qaǵıdasy - memleket pen azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń «qoǵamdyq kelisim men saıası turaqtylyqty» saqtaýdy qamtamasyz etý boıynsha róli belgilengen Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsıasynyń sarqylmas áleýetin asha túsedi.
Óz kezeginde Konstıtýsıa - azamattardyń qoǵamdyq-saıası ómirge tolyqqandy qatysýyna jáne olardyń saıası sheshimder qabyldaýǵa yqpal etýine múmkindik beretin qoǵam damýyndaǵy qýatty uıystyrýshy kúsh. Konstıtýsıanyń 11 normasy, etnosaralyq qatynastar salasyndaǵy ulttyq ólshem retinde elimizdegi ulysaralyq qatynastardy retteıdi. Onda osy saladaǵy zańnamany jetildirýdiń alǵysharttary aıqyndalǵan. 2007 jylǵy konstıtýsıalyq reformalar nátıjesinde Qazaqstan halqy assambleıasy, odan saılanǵan depýtattar arqyly zań shyǵarý prosesine qatysýǵa múmkindik aldy. Osy arqyly qoǵamdyq kelisim men etnosaralyq kelisimdi jáne ulttyq birlikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jańa qatynastardyń damýyna jol salyndy. Onyń ishinde 2008 jyly qabyldanǵan «Qazaqstan halqy assambleıasy týraly» zańda buǵan deıin etnosaralyq qatynastar salasynda qoldanylyp kelgen termınologıalyq apparat jańartyldy. Elimizdegi ulttyq-mádenı ortalyqtar resmı túrde etnomádenı qoǵamdyq birlestikter bolyp qaıta tirkeýden ótti. Sonymen qatar qoǵamdyq kelisim men etnosaralyq toleranttylyqtyń qazaqstandyq úlgisiniń negizinde qalyptasqan Qazaqstandyq tabys formýlasynyń negizgi erejeleri «Qazaqstannyń el birligi doktrınasynda» kórinisin tapty. El birligi doktrınasynda «biz bárimiz, bir Otannyń uldary men qyzdary ekendigimizdi, al bizdiń Táýelsizdigimiz - san urpaqtyń oryndalmaǵan armany, halqymyzdyń eren eńbeginiń, erliginiń jáne erik-jigeriniń jemisi ekendigin árqaısymyz túsinýge tıispiz. Táýelsizdik pen memlekettigimizdi damytý - bizdiń basty qundylyǵymyz bolyp tabylady» dep kórsetilgen. Osy ustanym tamyry tereńde jatqan, el azamattaryn uly memlekettik murattarǵa bastaıtyn asqaq ıdeıadan órbıdi. El yrysyn eseleýdi kózdegen kóregen saıasattyń nátıjesinde elimizde ekonomıkalyq órleýmen qatar el birligi, turaqty damý, beıbitshilik pen kelisim qundylyqtarynyń bazasynda jańa qazaqstandyq dástúr men dildiń negizi jasaqtaldy. Osy qundylyqtar qoǵamdyq ıdeıalogıanyń bastaýy boldy. Qoǵam ony tereń qabyldap - sonymen ómir keshýde. Bazalyq qundylyqtar Qazaqstan qoǵamynyń uıystyrýshy faktoryna aınaldy.
El táýelsizdigi jarıalanǵannan bergi ýaqyttarda júzege asyrylyp jatqan ishki saıasat Qazaqstan qoǵamynda ultaralyq yntymaqtastyq pen halyqtar dostyǵynyń kórkeıip damýyna qolaıdy jaǵdaı týdyrdy. Búgingi respýblıkamyzdaǵy dinı konfesıalar men ulttar, ulystar arasyndaǵy qarym-qatynastar otandas halyqtardyń shynaıy dostyq peıilderin pash etedi. Bir shańyraq astynda tatýlyǵy jarasyp, el tarıhyn jasasyp jatqan júz otyzdan astam ult ókilderi qazirgi tańda ózderin «qazaqstandyqpyz» degendi maqtanyshpen aıta alady. Dúnıejúzinde kóp ultty memleketter barshylyq. Alaıda saıası-ekonomıkalyq ómir aınasyndaǵy sońǵy kezderdegi daǵdarystardyń salqyny kóp ultty eldiń bereke-birligine iritki sala almaǵan dál Qazaqstandaı memleketti álem búginde fenomen retinde qabyldaıdy. Qazaqstan kópulttyq mádenıet pen birlikti damytýǵa baǵyttalǵan ishki saıasatty ustanyp keledi. Munda ár halyqtyń óz mádenıeti men dástúrin kórkeıtýdiń múmkinshilikter aıasy keń. QR Prezıdenti N. Nazarbaev óziniń Qazaqstan halqyna joldaýynda: «Damýymyzdyń mańyzdy alǵyshartyna aınalǵan Qazaqstandyq birliktiń ónegeli úlgisi ǵalamshardaǵy memleket basshylary men konfesıa jetekshilerinen laıyqty baǵasyn aldy», – degen edi. Táýelsizdik jyldarynda óziniń serpindi kúsh-qýatymen álemdik ıntegrasıaǵa bet alǵan Qazaqstan ózge memleketterdi qol jetkizgen jetistikterimen tań qaldyrýda.
E.M. Abenov
Tarıh jáne tarıhty oqytý ádistemesi kafedrasynyń meńgerýshisi, saıası ǵylymdar kandıdaty
