Táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńdegi Qazaqstandaǵy dinı jaǵdaı Adamzattyń dinsiz tarıhy da, mádenıeti de bolmaǵan. Din qaı qoǵamda bolsa da adamshylyq qundylyqtarynyń qaınar kózi retinde qabyldanady.
Adamzat ǵaryshty ıgerip, jańa tehnologıa jasaýda damýdyń shyrqaý shegine jetkenimen, sońǵy jyldary dinı ekstremızm men terorızm taqyryptary buqaralyq aqparat quraldarynda jıi oryn alýda. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap AQSH pen Batys Eýrpopanyń birqatar elderinde dástúrli emes dinı kúlttar kóbeıe bastady. Olardyń paıda bolýy dástúrli dinder júıesiniń buzylýy men bedeliniń túsýine baılanysty edi.
Mundaı kúlttardyń qataryna qoǵam ómirinde óz ornyn taba almaǵan jastar kirdi. Sondyqtan keıbir kúlttar «jastar dini» dep atalyp jańa dinı qozǵalystarǵa aınaldy. Qazirgi kezde elimizde 70 paıyzdaı musylmannyń 2815 dinı birlestigi jumys isteıdi eken. Al jan sany belgisiz protestantızm baǵytyn ustanatyndardyń 40-tan astam ártúrli aǵymdarynyń 1238 uıymy bar. Bul – búkil respýblıkadaǵy dinı birlestikterdiń 30 paıyzy. Al 70-ten astam dinı birlestikter esh jerde tirkelmeı qyzmet etýde. Islamnyń basty muraty adamdar arasynda beıbitshiliktiń bolǵany.
Sondyqtan, ekstremıst, terrorıst dep atalǵan toptardan dinnen basqa sebepterdi, maqsattardy izdeý kerek. Olardyń saıası, ekonomıkalyq, áskerı t.t. maqsattary, oılary bolǵanyn tekserý kerek. Ekinshi másele, sondaı saıası-ekonomıkalyq toptar týraly aıtqanda ne jazǵanda mindetti túrde «Islamdyq terrorıster» degen tirkeýdi qosatyndardyń oıy bóten.Terrorıst uıymnyń múshesi qandaı bir musylman eldiń azamaty bolsa bolǵany, álgi bulaqtar dereý «musylman terrorıstter» deı salady. Al, basqa dindegi terrorıst toptar týraly bolǵanda, olardyń dini aıtylmaıdy da basshysynyń ǵana aty nemese shyqqan jeriniń aty, eń bolmaǵanda saıası kózqarasy ǵana aıtylady. Máselen, Ispanıadaǵy «ETA-BASK» toby týraly eshqashanda «Hrıstıan terrorıst Bask toby» dep aıtpaıdy olar. Soltústik Irlandıadaǵy «IRA» uıymy týraly «hrıstıan/katolık terorıstik uıymy IRA» dep eshkim aıtqan emes! Sondyqtan, munyń negizinde Islamdy kóre almaýshylyq jáne Islamdy jaǵymsyz etip kórsetý sekildi jaýyz pıǵyldar bolǵanyn aıta ketýimiz kerek.
Bárimizge belgili, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy zań jobasynda mısıonerlik qyzmet týraly aıtylady. Osy rette bizge mısıonerlik qyzmet qajet pe degen zańdy saýal týyndaıdy. Qarasha halyq san myńdaǵan sektalardy elimizde taırańdatýǵa áý bastan qarsy. Olar qazaqtyń dástúrli dini Islam jáne hrıstıan dinine basymdyq berý qajet dep esepteıdi. Ókinishke qaraı, Qaırat Lama Sharıf “qarastyrylyp otyrǵan zań jobasy qoǵamdyq jáne dinı múddelerdiń tepe-teńdigin saqtaýǵa baǵyttalǵan” deıdi. Bizge ıslam dini men krıshna nemese ıegova kýágerleriniń “tepe-teńdigi” qajet pe? Múlde qajet emes. Sheteldik mısıonerlerdi Qazaq eline kirgizýden úzildi-kesildi bas tartýymyz kerek. Qazirgi kezde mısıonerlik qyzmet baýyrlas Qyrǵyz eliniń din jónindegi zańynda ǵana kezdesedi.Taǵy da dármensizdik tanytyp otyrǵan qazaq pen qyrǵyz. Qazaqstandaǵy dinı sektalardyń ne istep jatqanyn bilý jáne áshkereleý óte qıyn. Óıtkeni, dinı sekta jetekshileri din bostandyǵy jónindegi Zańdy alǵa tartyp, ǵıbadathanalardaǵy, shirkeýlerdegi ózderiniń «qupıa qulshylyqtaryn» durys deıdi.
Mysaly, «Iegova kýágerleri» dinı aǵymy ǵıbadathanasynda (Qudaı patshalyǵy úıi) din bostandyǵy týraly Zań men onyń baptary kórnekti jerde ilinip tur. Jalpy, din týraly Zań o bastan bizde durys qabyldanbady. Dinı senim men zańnyń tarıhy men fılosofıasyn, Qudaıǵa qulshylyq dástúrin bilmeı asyǵys qabyldanǵan Zańnyń keıingisi de kóńilden shyqpaıdy. Zań boıynsha, qýlyǵyna quryq jetpeıtin mısıonerlerge erkin jol ashyldy. Ejelden din emes biraq ózin din sanaıtyn aǵymdar jáne dinı uıymdar qanat jaıyp, sońynda sany kóbeıdi. [1, 250-252b] Memleketimizdiń ustanǵan dini Islam bolǵandyqtan, endi, osy dindegi belgili aǵymdardyń tarıhy men teris baǵyttaryna toqtalaıyq. Qazirgi dinı ádebıetter men basylymdarda «Ahmadıa jamaǵaty» jáne «Quranshylar» degen aǵymdardyń ómirge kelýi men tarıhy jıi aıtylady. Syrttaı musylman bolyp kóringen «Ahmadıa jamaǵatynyń» negizin salǵan, ózi Úndistanda týǵan (1839) Myrza Ǵulan Ahmad ál-Qadıan degen ǵalym ekeni belgili. Ol ózin áýlıe, kóripkelmin dep sanap, «Báráhıı Ahmadıa» kitabyn jazady. Óz paıdasy úshin dindi saıasatqa aınaldyrýdyń jolyna túsedi. Ahmadıa jáne onyń jamaǵaty Pákistanda el ishinde lań salyp, oırandap, eldiń shyrqyn buzǵan.
Ahmadıa jamaǵaty aǵymy, Qazaqstanda pákistandyq mısıonerlerdiń yqpalymen 1994 jyly Ádilet mınıstrliginde tirkelgen. Ol «Ulttyq Ahmadıa musylman jamaǵaty» degen ataýǵa ıe. Toqsanynshy jyldardyń basynda «Demokrattar úıinde» atalǵan aǵymnyń bir ýaǵyz jyıyny ótti. Olardyń mısıonerleri dál osy alasapyran jyldary kelip, ashyq-shashyq jatqan eldiń ishine erkin kire bastady. Sektalar is-áreketterin bildirmeıdi. Músheleriniń jınalyp bas qosýlary men jetekshileriniń kezdesýi qupıa jaǵdaıda júredi. Ultsyzdyqty ýaǵyzdaıtyn dinı aǵymnyń Qazaqstandaǵy sektasyna ıngýsh, kúrd, orys, tatar, uıǵyr jáne ýkraın sıaqty etnıkalyq-dıaspora ókilderi baryp, orys tilinde ýaǵyz tyńdaıtyn kórinedi. [2, 254-255b] Quranǵa baılanysty óreskel ári dinbuzarlyq aǵymdy ómirge ákelgenderdiń biri mysyrlyq ǵalym Ahmad Sýhbı Mansýr edi. Ahmed Sýhbı Mansýr Quran men súnnetikke negizdelip bekitilgen úkimderge qarsy shyǵyp, oıyn «Musylmandar dástúrli kitaptardyń aıtyp ketken úkimderine erip jáne ol kitaptardy qasterlep adasyp júr.
Sebebi, dástúrli kitaptar qazirgi zamandaǵy ekstremızm, fanatızm, lańkestik pen pendantızmniń bastaýy» dep túıindeıdi. Aıtpaqshy, ol namazda aıtylatyn salaýattardy jáne azanǵa Muhammedtiń atyn qosýdy Alla-Taǵalaǵa serik qosý deıdi. 2004 jyly AQSH-qa ábden ornyqqan ol, ǵalamtor arqyly ózi «aǵymnyń» ýaǵyz men úgitin taratady. «Quranshylar» atanǵan, onyń dinı baǵytyn ustanatyndardyń qatary kóbeıedi. «Quranshylar joly» – Islamnyń dástúrli usynymyna qaıshy ekeni aıtpasa da túsinikti. Qazirgi BAQ derek kózderine sensek qazaqtardyń ózge dinge ótip, ártúrli sektalarǵa múshe bolýy alańdatady. Bul jaqsylyqtyń nyshany emes. Basqa dinge kirip, osy dinniń adamy bolý – ultyn joǵaltý, ıaǵnı, onsyz da az qazaqtyń azaıyp, qıyn demografıalyq ahýaly odan saıyn múshkil halge túsirýdiń belgisi bul. Sońǵy sanaq (2009) qortyndysy boıynsha 39172 qazaq hrıstıan, 1923 qazaq ıdýaızm, 749 qazaq býdda dinin qabyldaǵan. Sońǵy úsh jylda shoqynǵan qazaqtardyń sany budan da kóbeıgenin jobalap aıtýǵa bolady. Óıtkeni, elde dástúrli emes 254 dinı birlestik bar.
Bizdiń din týraly Zańymyz barlyq dinderge erkin jol ashqan. Tipti, jańa Zańdaǵy «Árkim Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes dinı nemese ózge nanymdardy ustanýǵa, olardy taratýǵa, dinı birlestikterdiń qyzmetine qatysýǵa jáne mısıonerlik qyzmetpen aınalysýǵa quqyly» degen bap burynǵy Zań qaǵıdalaryn qaıtalap tur. Ásirese, mısıonerlik qyzmetke erkindik berý – Qazaqstanda tolyp jatqan dinder men aǵymdardyń jáne sektalardyń kún saıyn kóbeıýine múmkindik týǵyzatyny aıtpasa da túsinikti. Tolyp jatqan aǵymdar men uıymdary, qozǵalystary men sektalary bar evreılerdiń ıdýaızm dininiń, qazir, Qazaqstanda úsh tarmaǵy jumys isteıdi. Onnan asa sınagoganyń ómirge kelýi – musylman eli sanalatyn Qazaqstan úshin mártebe emes. Jetpis myń qazaqstandyq ıdýaızm dinin ustanady. Belgili dintanýshy-ǵalym Murtaza Bulutaı din tarıhy men fılosofıasyn jáne jahandaný zamanyndaǵy onyń ornyn óte jaqsy zerttegen, ol «Qazaqstan dinı eksperıment alańyna aınalyp otyr» dep budan onshaqty jyl buryn aıtqany – ashshy shyndyq.[3] Hrıstıandyq mısıonerler júıeli, ári uıymdastyrǵan túrde bildirmeı shoqyndyryp jatyr. Shoqyndyrýshy-úgitteýshiler toqsanynshy jyldary kóshe-kósheni kezip, úı-úıdi aralap, dinı paraqshalary men kitapshalaryn tegin taratyp, qarqyndy áreket jasady. Qazir, olardy kóshede kóp kezdestirmeısiz.
Olar endi qupıa astyrtyn «iske» kóshken syńaıly. Óıtkeni, qazaq BAQ quraldary dinı sektalarǵa qatysty jantúrshigerlik oqıǵalardy aıtyp, dabyl qaqqan bolatyn. Qazaqstanda negizinen basty eki din bar – olar ıslam jáne hrıstıan din. Sońǵy sanaq boıynsha (2009) Qazaqstan halqynyń 70,2 paıyzy ıslamdy ustanatyn musylmandar. 26,3 paıyzy hrıstıan dinindegi eýropalyq ult ókilderi. Sondaı-aq, 0,1 paıyzy býdda dininiń nanym-senimin ustaıtyndar. Qazaqstanda ekinshi oryn alatyn hrıstıan dininiń tolyp jatqan sektalary bir ortalyqqa baǵynbaı, óz betterinshe úgit ýaǵyzdaryn júrgizedi. Olardyń ne istep jatqanyn bir qudaı biledi. Ásirese, katolık mısıonerleri belsendi áreket etedi. Katolıkterdiń Pavlodar, Astana, Qaraǵandy qalalaryndaǵy dinı «oqý oryndary men basylymdary sezdirmeı maqsattaryn júzege asyrýda». Sonymen birge, hrıstıandyq protestantızmniń baptıser jáne jetinshi kúnniń dıventısteri, sondaı-aq, Lúterandar da ózderiniń dinı ustanymdary men nanymdaryn júrgizip jatyr. Elimizde protestanttyqtardyń shamamen aıtqanda otyzǵa jýyq sektasy men myńnan asa dinı birlestikteri bar kórinedi. Qazaqtardy jappaı shoqyndyrý osy aǵymnyń basty maqsaty bolsa kerek. Dástúrli emes dinı aǵymdardyń ishindegi «saıentologıa» shirkeýi, bahaızm, krıshna qoǵamy, satanızm, t.b. teris úgit-nasıhattary jóninde kezinde kóp aıtyldy, dabyl qaǵyldy. Ábden ornyǵyp alǵan bular qazir ultqa qarsy qandaı astyrtyn ýaǵyz-nasıhattar kúsheıtip jatyr – ony áshkereleý búgingi kúnniń talaby. Óıtkeni aǵymdar «soǵysy» aıtpaı keledi. Sóıtip, saqtanbaı sońynda san soǵyp qalmaý úshin jat dinı sektalar men birlestikter quqyq qorǵaý uıymdarynyń baqylaýynda, QMDB nazarynda erekshe turýy kerek.[3, 1-2b] 2013 jyldyń 19 aqpan kúni Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń ókilderimen kezdesý ótkizdi. Prezıdent kezdesý barysynda : «Alla –haq, Paıǵabarymyz Muhamed(s.ǵ.s.), qasıetti kitabymyz Quran bolǵanymen, álem súnnıtteri tórt mázhábqa bólinetinin biletin bolarsyzdar. Biz kóptegen túrki halyqtary sıaqty Hanafı mázhabyna jatamyz. Munyń ózge mázhabtardan artyqshylyǵy – Islam qaǵıdalaryna qaıshy kelmeıtin ata-babalarymyzdyń dástúr salttarynyń da keńinen qoldanýynda. Meniki durys nemese men bilemin emes, túsinistik, birlik qajet. Bul bizdiń ortaq maqsatymyz», degen bolatyn. Bizdiń mindetimiz-osynaý isterdiń údesinen shyǵa bilý. [4, 12b] Bizdiń memleketimiz zaıyrly memleket. Zaıyrly memlekettilik – birinshi orynda. Qazaqstan jurtshylyǵy aldaǵy on jyl ishinde fýndamentalızm tuzaǵyna túbegeıli túsip qalmas úshin, dástúrli dindi jáne dástúrli emes dinderdi zerttep, din týraly Ata Zańymyzdaǵy ult saıasatyna qaıshy baptardy alyp tastaý kerek. Kezek kúttirmeıtin endigi másele qazaq dalasyndaǵy din tarıhynan habary bar, sol dinge jany ashıtyn kadrlar daıyndaýdy jolǵa qoımaı másele sheshilmeıdi jáne halyq ta dástúrli ıslamdy tutynatyn adamdar men fýndamentalısterdi bir-birinen ajyrata alatyn kóregen dárejege jetýi kerek. Ol úshin el arasynda dástúrli ıslamnyń negizinde dinı-aǵartýshylyq jumystar júrgizilse oryndy bolar edi.
Eleýsov B.A. Arqalyq
memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty Tarıh,
quqyq jáne qoǵamdyq pánder kafedrasy
