Táýelsizdik kezeńindegi Qazaqstan arheologıasy: negizgi qorytyndylary men keleshegi Qazaqstan arheologıasy Qazan tóńkerisine deıingi kezeńde-aq qalyptasa bastady. Qazaqstan arheologıasynyń sharyqtaý shegindegi sheshýshi oqıǵa – 1991 jyly Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýtynyń qurylýy boldy (QazKSR Mınıstrler kabınetiniń 1991 jyly 28-tamyzdaǵy № 496 «Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýtynyń qurylýy týraly» Jarǵysy). Instıtýt Táýelsiz Qazaqstannyń qurdasy bola otyryp, Respýblıkadaǵy arheologıa ǵylymyn basty úılestirýshi retinde óziniń jıyrma jyldyq shyǵarmashylyq jáne jasampaz jolyn laıyqty júrip ótti.

Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýty birden qurylǵan joq. Onyń qalyptasýy keńestik ýaqytta, 1946 j. uıymdastyrylǵan Qazaq KSR Ǵylym akademıasy quramyndaǵy Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologıa ı etnografıa ınstıtýty qabyrǵasynda bastaldy. Instıtýttyń Á.H. Marǵulan atyn alýy da kezdeısoqtyq emes. Qazaqstan arheologıasynyń qalyptasýy tikeleı osy tulǵanyń esimimen baılanysty. Álkeı Haqanuly jan-jaqty ǵalym retinde ásirese, tarıh, fılologıa ǵylymdary men shyǵystaný tóńireginde kóp eńbek sińirip, arheologıaǵa erekshe qarady. Sondyqtan da ǵalym QazKSR ǴA qurylǵan soń, birden Sh.Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologıa jáne etnografıa ınstıtýtynyń alǵashqy arheologıalyq ekspedısıasyn jasaqtady. Bul ekspedısıa keıinnen Ortalyq Qazaqstan arheologıalyq ekspedısıasy bolyp ataldy jáne ǵalymnyń jetekshiligimen 20 jyl boıy jumys júrgizdi. Ǵalym ekspedısıasynyń kóp jyldyq zertteýleriniń basty nátıjesi, tarıhshylar, arheologtar jáne jalpy qoǵam arasynda moıyndalyp, baǵasyn alǵan Ortalyq Qazaqstandaǵy Beǵazy-dándibaı mádenıetiniń ashylýy boldy. Soǵystan keıingi jyldary bastalǵan Qazaqstandaǵy arheologıalyq zertteý jumystary josparly jáne júıeli sıpatta júrgizildi. Qazaqstandyq arheolog mamandardy daıarlaýda A.V. Arsıhovskıı, M.E. Masson, S.P. Tolstov, A.N. Bernshtam, M.P. Gráznov, S.S. Chernıkov, P.I. Borısovskıı, A.M. Belenıskıı, L.R. Kyzlasov jáne t.b. keńes ǵalymdarynyń sińirgen eńbegi zor. Osyǵan baılanysty Keńes dáýirinde Qazaqstanda eńbek etken E.I. Ageeva, A.G. Maksımova, E.I. Senıgova, K.A. Aqyshev, K.M. Baıpaqov, L.B. Erzakovıch, H.A. Alpysbaev, M.Q. Qadyrbaev, S.M. Aqynjanov, B.N. Nurmuhanbetov, T.M. Saveleva, J.Q. Qurmanqulov, Z. Samashev, A.S. Ermolaeva jáne ózge de kóptegen ǵalym-arheologtardy atap ótpeýge bolmaıdy. Olar óz eńbekteri jáne jetken jetistikterimen bolashaq derbes Arheologıa ınstıtýtynyń irgetasyn qalady. 1991 jyly qurylǵan Arheologıa ınstıtýty Qazaqstan arheologıa ǵylymynyń aldyna kelesi negizgi ǵylymı baǵyttardy mindet etip qoıdy: «- tas dáýirinde Qazaqstan aýmaǵynda alǵashqy qoǵamdyq adamdardyń taralyp ornalasýy, antropogenez máselelerin taldaý; - arheologıalyq derekter boıynsha qazaq etnogenezin zertteý; - óndirýshi sharýashylyqtyń (malshylyq jáne eginshilik) paıda bolýy men damýy máselelerin zertteý. Paleoekonomıka, ejelgi tehnologıalar evolúsıasy máseleleri; - kóshpendilikti, ejelgi jáne orta ǵasyrdaǵy ýrbanızasıa, kóshpeli jáne otyryqshy mádenıetterdiń ózara baılanysyn zertteý; - arheologıa, ejelgi óner jáne sáýlet eskertkishterin zertteý. Mádenı murany saqtaý máseleleri» (Baıpakov, 1992, s. 3).

Osy mindetterdi sheshý úshin ınstıtýtta tómendegideı bólimder quryldy: - alǵashqy qaýym arheologıasy; - orta ǵasyr arheologıasy; - jańa qurylys ekspedısıalary; - arheologıalyq eskertkishter Jınaǵy; - arheologıalyq tehnologıalar zerthanasy; - arheologıa murajaıy. Instıtýttyń ashylýy Qazaqstannyń arheologıalyq mektebiniń nátıjesi. Buǵan qazaqstandyq ǵalymdardyń IýNESKO-nyń «Uly Jibek joly – mádenıetter dıalogy joly» (Baıpakov, 1993, s. 5) atty halyqaralyq jobasyna qatysýy jáne Almatyda IýNESKO-nyń halyqaralyq semınarynyń ótkizilýi dálel bola alady (Vzaımodeıstvıe kochevyh ı osedlyh ..., 1991). Ótpeli kezeń men burynǵy odaqtyq respýblıka ekonomıkasynyń kúıreýine baılanysty Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıynshylyqtar arheologıa ǵylymy qalyptasýynyń bastapqy kezeńine de áser etti. Burynǵy ǵylymı baılanystar joǵalyp, burynǵy odaqtas respýblıkalardyń kitaphanalarynda, muraǵattar qorlarynda jumys isteý qıyndady. Degenmen de, dalalyq arheologıalyq jumystardy qarjylandyrýdyń joqtyǵy Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy arheologıalyq toptarynyń ózara qarym-qatynasyna áser ete almady. Kerisinshe, jańa múmkindikter men jańa ǵylymı baılanystar paıda boldy. Qazaqstanǵa alys jáne jaqyn shetel ǵalymdary men ekspedısıalary bet bura bastady. Buǵan 1990 jyldardaǵy Botaı mádenıetiniń zerttelýi, qazaq-orys, qazaq-amerıkan, qazaq-fransýz ekspedısıalary jarqyn mysal bola alady. Bul másele boıynsha profesor V.F. Zaıbert: «Táýelsiz Qazaqstan qurylǵan soń, Botaı qonysyna Anglıa, Amerıka, Germanıa ǵalymdary kele alatyn boldy. Olardyń saparlary barysynda Botaı materıaldaryn zertteýdiń ortaq baǵdarlamalary qabyldandy jáne 1994 jyly men Brıtan ýnıversıtetterinde Botaı jóninde dárister oqydym jáne Botaı mádenıeti týraly Kembrıdj arheologıalyq murajaıynda kórme uıymdastyryldy, sondaı-aq, 1995 jyly Botaıda «Eýrazıanyń erte zamanǵy jylqy ósirýshileri» atty halyqaralyq sımpozıým ótkizilip, oǵan jaqyn jáne alys sheteldiń 16 elinen 80 ǵalym qatysty» – dep jazady (Zaıbert, 2005, s. 161-162) 1992 jyldan bastap qazaq-reseı ekspedısıasy qurylyp, halyqaralyq «Ejelgi adam paleoekologıasy jáne Eýroazıalyq materıktiń alǵashqy ıgerilýi» atty baǵdarlamany iske asyrý úshin Reseı men Qazaqstan aýmaǵynda birikken jumystar júrgizildi. Reseı jaǵynan A.P. Derevánko basshylyǵymen RǴA SB Arheologıa jáne etnografıa ınstıtýtynyń mamandar toby jumys istese, Qazaqstan jaǵynan – J.Q. Taımaǵambetov basshylyǵymen Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýtynyń qyzmetkerleri zertteý jumystaryn júrgizdi. 1995 jyldan 2000 jylǵa deıin ekspedısıa «Qazaqstannyń qýań aımaqtar paleolıti: kezeńdeý jáne hronologıasy» atty jobany júzege asyrdy. Bul jumysqa Q.A. Iasaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti de qatysty. 2000 jyldan bastap jobaǵa Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti qosyldy. Alynǵan nátıjeler Belgıa, Golandıa, Reseı men Qazaqstanda ótken halyqaralyq forýmdarda jaqsy baǵa aldy (Derevánko, Taımagambetov, Petrın, 1999, s. 29-30). «Birikken Qazaqstan-Reseı arheologıalyq ekspedısıasynyń uzaq jylǵy zertteý jumystarynyń nátıjesi – erte, orta jáne keıingi paleolıt kezeńderine jatatyn jańa tabylý oryndarynyń ashylýy bolyp tabylady. Pleıstosen dáýirinde Ortalyq Azıa aýmaǵyn ejelgi adamnyń ornyǵýy úrdisterin kórsetetin qyzyqty málimetterge qol jetkizdi. Ońtústik Qazaqstannyń travertındi nysandarynda atqarylǵan jumystardyń jer betinde jatqan artefaktiler keshenderin zertteýmen úılestire júrgizilýi – ejelgi adamnyń paleoekologıalyq ómir súrý jaǵdaıyn qalpyna keltirý úshin jáne qýań aýmaqtardy mekendegen adamzat qoǵamynyń beıimdelý júıesin qalpyna keltirýge tyrysý úshin de erekshe mańyzdy. Bul bizge adamzattyń Eýroazıalyq materıktiń qýań aýdandaryn ıgerýi ýaqyty, ereksheligi men baǵyty týraly birshama batyl sóz qozǵaýǵa múmkindik beredi» (Derevánko, Petrın, Zenın, Taımagambetov, 2003, s. 7). 1993 jyly Qazaqstandaǵy tasqa salynǵan sýretterdi zertteý boıynsha qazaq-fransýz ekspedısıasy qurylyp, onyń quramyna Arheologıa ınstıtýty, «Qazjobalaýqaıtajańǵyrtý» ınstıtýty jáne Fransıanyń Ulttyq ǵylymı zertteý ortalyǵy mamandary kirdi. Ekspedısıanyń negizgi maqsaty – Qazaqstan petroglıfteri Korpýsyna materıaldar daıarlaý; tasqa salynǵan sýretterdi kóshirý; geohımıalyq saraptamalar; petroglıfterdi saqtaý ádistemesin taldaý.

Petroglıfterdi geohımıalyq saraptamadan ótkizý qyzyqty nátıjelerge qol jetkizdi, ol boıynsha jartastardyń betinde ómir súretin mıkroorganızmder ejelgi aýa raıy týraly ártúrli málimetter jınaqtaıtyny anyqtaldy. Petroglıfter salynǵan jartastarda ornalasqan bakterıalar óte usaq organıkalyq qaldyqtardy qatparlaıdy, osy bakterıalar men obalardan tabylǵan arheologıalyq jádigerlerge salystyrmaly saraptama júrgizý sýretterdiń jasyn anyqtaýǵa múmkindik beredi (Samashev, Týıakbaeva, 1993, s. 92-93). 1997 jyly Z. Samashevtyń jetekshiligimen qurylyp, quramyna Fransıanyń Ortalyq Azıadaǵy arheologıalyq mısıasy men Italıanyń Lıgabýe ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń qyzmetkerleri jáne Reseı, Italıa, Shvesıa ǵylymı uıymdarynyń ókilderi engen halyqaralyq ekspedısıa jumysy óte nátıjeli boldy. Ekspedısıanyń negizgi maqsaty Qazaqstan Altaıynyń ejelgi kóshpelileriniń eskertkishterin tolyqqandy zertteý. Halyqaralyq joba sheginde Maıemer, Tarasý, Berel qorymdary zerttelip, tasqa salynǵan beınelerdiń jańa eskertkishteri ashyldy (Samashev, Frankfort. ı dr., 1998, s. 174-175). Berel saq qorymyn, ásirese 11-obany zertteý nátıjesinde tańqalarlyq nátıjelerge qol jetti. Obanyń tas úımesiniń astynda túzilgen máńgilik muzdaq arqasynda adamdar, jerlengen janýarlar qaldyǵy, kıiz, teri, aǵash buıymdary mýmıalanyp saqtalǵan (Samashev, Frankfort, 1999, s. 33-37). Bul jádiger ártúrli ádebıetterde keńinen jaryq kórip, álemdik deńgeıdegi erekshe ashylý retinde joǵarǵy baǵasyn aldy jáne Altaıdyń ejelgi kóshpendileri mádenıetin zertteýge mańyzdy úles qosty. K.M. Baıpaqov jetekshilik etken qazaq-amerıkan ekspedısıasy qonystan ýrbanızasıaǵa deıingi evolúsıa úderisin anyqtaýdy negizgi maqsatta ustap, Talǵar aımaǵynda saqtardan orta ǵasyrǵa sheıin aralyqty qamtyǵan kezeńde zertteý jumystaryn júrgizip, mańyzdy nátıjelerge qol jetkizdi. Ekspedısıa jumystaryna Qazaqstan jaǵynan K.M. Baıpaqov, T.V. Saveleva, F.P. Grıgorev, Iý. Peshkov, Á.Manapova, O.V. Kýznesova, T.V. Trıfonova, AQSH jaǵynan - K. Chang, P. Týrtellott, K. Raın, A. Rozen, M. Forshtadt, B. Rýan, S. Tanaka sekildi ǵalymdar qatysty. 1997 jyldan bastap Qazaqstanda konkýrs negizinde táýelsiz ǵylymı-tehnıkalyq saraptama júrgizilip, irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar júrgizile bastady. Arheologıa ınstıtýtynyń alǵashqy irgeli baǵdarlamasy «Qazaqstannyń ejelgi mádenı murasy: qaınar kózderi jáne dástúrleri» dep atalyp 1997-1999 jyldary júrgizildi (Baıpakov, Peteneva, 2001, s. 8).

Sodan beri ınstıtýt, Qazaqstannyń basqa da kóptegen ǵylymı uıymdar osy baǵdarlama aıasynda qyzmetterin júzege asyrdy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Jarlyǵymen 1998 jyl Ulttyq tarıh jáne ulttar birligi Jyly bolyp jarıalanýy qazaqstandyq arheologtar úshin ataýly boldy. Osy jyly Memlekettik «Uly Jibek jolynyń tarıhı ortalyqtaryn qaıta órkendeý, saqtaý jáne túrki tildes memleketterdiń mádenı murasyn damytýdy sabaqtastyrý jáne týrısik ınfraqurylymyn qurý» baǵdarlamasy bekitildi. Baǵdarlamaǵa zertteý boıynsha Uly Jibek jolynyń qazaqstandyq bóliginde ornalasqan 30 eskertkishti qalpyna keltirý, murajaılandyrý jáne saqtaý sekildi is-sharalar kesheni endi (Baıpakov, Peteneva, 2001, 8 b.). Halyq birligi jáne ulttyq tarıh jylynda K.A. Aqyshev jetekshilik etetin Esil ekspedısıasy qurylyp, óz aldyna Nura-Esil ózenderi aralyǵynda arheologıalyq jáne paleoetnografıalyq zertteýler júrgizýdi mindet etip qoıdy, negizgi maqsaty ortaǵasyrlyq qalalyq mádenıet eskertkishterin anyqtaý jáne topografıalyq zertteý jumystaryn júrgizý, bolashaq aýqymdy qazba nysandaryn anyqtaý boldy (Akıshev, 1999, s. 5). Osy jyly K.A. Aqyshev ekspedısıanyń nátıjeleri boıynsha bylaı dep jazdy: «Bıylǵy jyly bizdiń zertteýshiler tapqan jádigerler ejelgi jáne orta ǵasyr kezeńindegi tarıhı-mádenı damý sulbasyn anyqtaýǵa jáne zertteý jumystary keleshegin baǵalaýǵa múmkindik beredi.

Ertis-Esil-Nura ózenderi aralyǵy ártúrli tarıhı dáýirlerge jatatyn kóp sandy arheologıalyq eskertkishteri bar dalalyq aýmaq bolyp tabylady» (Akıshev, 1999, s. 5-6). 1990 jyldar qazaqstandyq arheologıa úshin erekshe mańyzdy boldy, naryqtyq ekonomıkanyń jańa jaǵdaılaryna ǵylym men arheologtardyń beıimdelýi júzege asty. Dalalyq zertteýlerge jeke, zańdy jáne korporatıvti qarajattar men halyqaralyq qorlardyń qarjylary tartyla bastady. 1990 jyldardyń ótpeli kezeńindegi qarjylyq qıyndyqtarǵa qaramastan, K.M. Baıpaqov jetekshilik etetin Ońtústik Qazaqstan keshendi arheologıalyq ekspedısıasy, J.Q. Qurmanqulov jetekshiligimen Ortalyq Qazaqstan arheologıalyq ekspedısıasy, K.A. Aqyshev jetekshiligimen Jetisý keshendi arheologıalyq ekspedısıasy, Z. Samashev jetekshiligimen Batys Qazaqstan arheologıalyq ekspedısıasy, M.Q. Habdýlına jetekshiligimen Soltústik Qazaqstan arheologıalyq ekspedısıasy, L.B. Erzakovıch jetekshilik etetin Qazaqstan jańa qurylys arheologıalyq ekspedısıasy, E.Á. Smaǵulov jetekshiligimen Túrkistan arheologıalyq ekspedısıasy, A.Z. Beısenov jetekshiligimen Saryarqa arheologıalyq ekspedısıasy, V.A. Groshev jetekshiligimen Qazaqstannyń arheologıalyq eskertkishteri Jınaǵy ekspedısıasy, A.M. Dosymbaeva jetekshiligimen Merke arheologıalyq ekspedısıasy, B.N. Nurmuhanbetov jetekshilik etetin Almaty jańa qurylys arheologıalyq ekspedısıasy óz jumystaryn jalǵastyrdy. 1990 jyldary bul ekspedısıalar Mańǵystaý ústirtinde, Aral teńiziniń sol jaǵalaýynda, Jetisýda, Shyǵys jáne soltústik Balqash mańynda, Shyǵys Qazaqstanda, Qyzylorda, Almaty, Ońtústik Qazaqstan, Atyraý, Jambyl, Mańǵystaý, Qaraǵandy jáne Aqmola oblystaryndaǵy 115 arheologıalyq eskertkishte aýqymdy barlaý jumystaryn jáne turaqty arheologıalyq qazbalar júrgizdi (Baıpakov, Peteneva, 5-6 bb.). HH ǵ. aıaǵy – HHİ ǵ. basy Qazaqstan arheologıasy úshin aımaqtarda ǵylymı-zertteý ortalyqtary men arheologıa ınstıtýttardyń ashylýymen este qaldy. 1996 jyly Túrkistan qalasynda Q.A. Iasaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti janynan Arheologıa ǵylymı-zertteý ınstıtýty ashylyp, 1998 jyly jeke ǵylymı-zertteý ortalyǵy bolyp qaıta quryldy. 1996-1999 jj. Arheologıa ortalyǵyn Z. Isabekov basqarsa, 2001-2008 jj. profesor M. Eleýov, 2008 j. bastap búgingi kúnge deıin profesor S. Joldasbaev jetekshilik etýde. Bul arheologıa ortalyǵynda ár jyldary belgili arheologtar – K.M. Baıpaqov, O. Ysmaǵulov, Z. Samashev, J.Q. Taımaǵambetov, R.Z. Býrnasheva, A.B. Qalyshev, D.F. Vınnık, D. Táleev, M. Qasenov jáne t.b. jumys istedi. Q.A. Iasaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti ortalyǵynyń arheologıalyq ekspedısıalary Qarataýdyń soltústik jáne ońtústik betkeılerinde ornalasqan eskertkishterde zertteý júrgizý barysynda jaqsy nátıjelerge qol jetkizdi. Keń aýqymdy barlaý jumystary júrgizildi. Buryn belgisiz bolyp kelgen júzdegen jańa eskertkishter anyqtaldy. Ońtústik Qazaqstannyń jekelegen aýdandardyń eskertkishter jınaqtary qurastyryldy. Tórtkúltóbe, Qarashyq, Saýran, Syǵanaq qalalarynda júrgizilgen qazba jumystary bizdiń Ońtústik Qazaqstannyń qala mádenıeti týraly túsinigimizdi ózgertip, jańa materıaldarmen tolyqtyrdy. 2003 jyly E.A. Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti janynan Saryarqa arheologıalyq ınstıtýty (SAI) ashyldy. Instıtýttyń qurylýy óz bastaýyn ýnıversıtette V.V. Evdokımov jetekshilik etetin arheologıalyq zerthana jumys isteı bastaǵan 1976 jyldan alady. 1994 jyly bul zerthana Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýtymen birlesip Ortalyq Qazaqstandaǵy arheologıa bólimi bolyp qaıta quryldy. Saryarqa arheologıalyq ekspedısıasy Ortalyq Qazaqstannyń mádenı murasyn zertteý jáne saqtaýǵa baılanysty ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýmen aınalysady. «Andron mádenı-tarıhı qoǵamynyń jerleý ǵuryptary», «Qysh ydystar qola jáne erte temir dáýirindegi Qazaqstan turǵyndary tarıhynyń derek kózi retinde», «Qola dáýiriniń sońyndaǵy Ortalyq Qazaqstan», «Qazaqstannyń ejelgi taıpalarynyń dúnıetanymy men áleýmettik qurylymyn qalpyna keltirý (b.z.d. 2-1 m.j.)» atty ǵylymı taqyryptar zertteldi. 2002 jyly profesor M.N. Sydyqov jetekshiligimen jáne Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýtynyń qatysýymen Batys Qazaqstan Tarıh jáne arheologıa ortalyǵy quryldy. Ortalyq jumysy quryla salysymen, arnaıy jasalǵan memlekettik jáne aımaqtyq baǵdarlamalary arqyly jumys isteı bastady. Bul jyldary ortalyq myń jarymdaı arheologıalyq eskertkishterdi anyqtady. Jaıyq qalasynda, Lebedevka, Qyryq oba, Buldyrty, Solánka, Ileshker, Úlgili, Aqsaı jáne t.b. qazbalar júrgizildi (Arheologıcheskaıa karta ZKO, 2009, s. 11-14). 2006 jyldyń qańtarynda Aqtóbede A.A. Bısembaevtyń jetekshiligimen Oblystyq tarıh, arheologıa jáne etnografıa ortalyǵy qurylyp, birden óz aýmaǵynda barlaý jáne qazba baǵytynda arheologıalyq zertteý jumystaryn júrgize bastady.

Búgingi kúni ortalyq Aqtóbe oblysynyń jalpy aýmaǵynyń 50% jalpy zertteýmen qamtyp, oblystyń bes aýdany boıynsha Tabıǵat jáne tarıhı-arheologıalyq eskertkishter Jınaǵyn shyǵardy. İri qazba zertteýleri Gúrildek, Sarytaý, Ońaıbulaq, Taldysaı, Sapybulaq qorymdarynda júrgizildi. 2009 jyldan beri Ortalyq Á.H. Marǵulan atyndaǵy arheologıa ınstıtýty men German arheologıalyq ınstıtýty mamandarymen birlesip, Aqtóbe oblysynyń «Or-Elek ózenderi aralyǵyndaǵy erte kóshpendilerdiń eskertkishteri» atty aımaqtyq baǵdarlamasy boıynsha jumys isteıdi. Ortalyq dástúrli halyqaralyq «Qadyrbaev oqýlary» konferensıasy jarıalanymdarymen de tanymal. Ásirese, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıteti quramynda qurylǵan Arheologıa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn erekshe atap ótý kerek. Instıtýttyń qurylýy arheologtar mektebin qalyptastyrý, arheolog mamandardy tárbıeleý jáne Esik obasyndaǵy «Altyn adamdy» ashýymen Qazaqstannyń arheologıa ǵylymynyń damýyna teńdessiz úles qosqan Qazaqstannyń kórnekti arheolog-ǵalymy Kemel Aqyshev esimimen baılanysty. K.A. Aqyshev atyndaǵy Arheologıa ǴZI Ortalyq Qazaqstan aýmaǵynda arheologıalyq zertteýler júrgizedi. QR BǴM ǴK irgeli jáne qoldanbaly baǵdarlamalaryn, Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasyn oryndaýshy bolyp tabylady jáne ortaǵasyrlyq Bozoq qalasynda qazba jumysyn júrgizýde. Qazba barysynda jańa ǵylymı-tehnıkalyq ádister qoldanylyp, sáýlet-arheologıalyq qurylystardy qalpyna keltirý jáne qaıta jańǵyrtý ádisteri óńdelip qoldanylady. Arheologıalyq nysan jaǵdaıynyń monıtorıńi júrgiziledi. Alynǵan nátıjeler oqý úrdisinde qoldanylady. Jaqynda ǵana ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti janynan arheologıalyq ortalyq quryldy. Bul ortalyqtyń qurylýy rektor Ý.A. Joldasbekovtyń bastamasymen 1971 jyly qurylǵan arheologıa kafedrasynyń qyzmetine baılanysty boldy. Osy jyldary ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ tarıh fakúltetiniń arheologıa kafedrasynan ǵylymda laıyqty oryn alǵan birqatar ǵalymdar bilim alyp shyqty. Olardyń arasynan J.K. Taımaǵambetov, Á.T. Tóleýbaev, S.I. Ájiǵalı, M.E. Eleýov, E.A. Smaǵulov, M. Qoja jáne t.b. atap ótýge bolady. Ár jyldary kafedrada Á.H. Marǵulan, S.S. Chernıkov, Iý.A. Zadneprovskıı, M.P. Gráznov, K.A. Aqyshev, K.M. Baıpaqov, O.I. Ysmaǵulov, H.A. Alpysbaev, H.A. Arǵynbaev jáne taǵy da kóptegen belgili ǵalymdar dárister oqyǵan. Tarıh ǵylymy salasynda joǵary bilikti mamandar tárbıeleý sekildi mańyzdy áleýmettik tapsyrysty oryndaýdan ózge, arheologıa kafedrasy Qazaqstannyń baı murasyn zertteý nátıjesi boıynsha da jetistikterge qol jetkizdi. Bul jetistikter tas ǵasyryn – J.Q. Taımaǵambetov, qola dáýirin – Á.M. Orazbaev, erte temir ǵasyryn – Á.T. Tóleýbaev, qalalyq mádenıetti – M.E. Eleýov, S.J. Joldasbaev, N. Aldabergenov zertteýleriniń nátıjeleri boıynsha belgili. A. Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetinde arheologıalyq zertteýler zerthanasy belsendi jumys isteıdi. 1998 jyldan beri arheologıalyq zertteýler zerthanasyna jáne Torǵaı arheologıalyq ekspedısıasyna A.V. Logvın jetekshilik etýde. Zerthananyń negizgi baǵyty – Qostanaı oblysynyń arheologıalyq eskertkishterin izdestirý jáne zertteý. Tas, qola dáýirlerin, Torǵaı aýmaǵynyń alǵashqy qoǵamdyq taıpalarynyń antropologıalyq túrleri jáne alǵashqy qaýymdyq qumyrashylyqty zertteý boıynsha birneshe negizgi ǵylymı-zertteý taqyryptary qarastyrylýda.

Zerthana mamandary ashyp, zertteý júrgizgen kóptegen eskertkishter arasynan 1991 jyldan beri zerttelip kele jatqan Bestamaq qorymyn bólip kórsetýge bolady. Bul eskertkish Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵyndaǵy erekshe eskertkish bolyp tanylǵan zertteýdiń jıyrma jyldyq kezeńinde 170-ten astam jerleý oryndary men dinı qurylystar arshylyp, zertteldi. 2002 jyly M.O. Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan Memlekettik ýnıversıtetinde «Arheologıa jáne etnologıa» kafedrasy, 2007 jyly «Arheologıa» ǵylymı-zertteý ortalyǵy quryldy. Rektory V.K. Bıshımbaevtyń at salysýy jáne jeke baqylaýǵa alýynyń arqasynda «Ońtústik Qazaqstan oblysyn etnomádenı jáne tarıhı zertteýler boıynsha Baǵdarlama (2001-2003 jj.)» jasaldy (Atalǵan baǵdarlama M.O. Áýezov atyndaǵy OQMÝ Ǵylymı Keńes otyrysynda bekitildi (№ 9 hattama, 09.10.2001 j), al odan sál buryn Qazaqstan Respýblıkasy Vıse Premer-mınıstri I.N. Tasmaǵambetov tapsyrmasy jáne joǵarǵy jáne orta bilim berý Departamenti dırektorynyń hatyna sáıkes M.O. Áýezov atyndaǵy OQMÝ Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha etnomádenı jáne tarıhı máseleleri boıynsha bazalyq joǵarǵy oqý orny retinde anyqtaldy (2001 jyl 4 shilde (№ 24-2/ı-643). Bul «Baǵdarlama» sol jyldary Búrgelik jerinde ornalasqan arheologıalyq nysandardy zertteýdi maqsat etip qoıdy. Ýnıversıtettiń arheologıalyq ekspedısıasy Búrgelik eskertkishterin zertteýde Qazaqstannyń ońtústiginde ózgeshe qarjantaýlyq dep atalatyn qysh ydystar túri bar keıingi qola dáýiriniń qonysyn alǵash ret ashý arqyly jaqsy jetistikterge qol jetkizdi (Baıtanaev, 2010, 32-39 bb.). M.O. Áýezov atyndaǵy OQMÝ arheologıalyq ekspedısıasy Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde (2004-2009 jj) jáne QR BǴM qoldanbaly jáne irgeli zertteýler baǵdarlamasy boıynsha (2006-2008 jj.) zertteýler júrgizdi. Saıram (Baıtanaev, 2007, s. 62-81), Shymkent (Baıtanaev, 2008, s. 31-37), Qaraspan, Jýantóbe, Tórtkúltóbe jáne t.b. qalalarda zertteý jumystary júrgizildi. Qarjantaý, Qarataý, Qazyǵurt taýlary baýraılarynda óte úlken kólemde barlaý jumystary júrgizildi. Shymkent jáne Saıram qalalarynyń jasy anyqtaldy. Erte kóshpendilerdiń qorymdary zertteldi. Qazaqstannyń táýelsizdik kezeńinde Mádenıet mınıstrliginiń mýzeıleri de arheologıalyq jumystar júrgizdi. Olardyń arasynan Ortalyq mýzeıdi, Otyrar memlekettik arheologıalyq qoryq-mýzeıin, Ońtústik Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıin, «Áziret sultan» tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıin erekshe atap ótý kerek. Mýzeı qyzmetkerleri arasynan táýelsizdik kezeńinde Qazaqstannyń arheologıa ǵylymyna úles qosqan M. Qoja, F. Grıgorev, M. Tuıaqbaev, A. Erjigitova, E. Esjan, S. Aqylbek, S. Ahmet jáne t.b. mamandardyń orny erekshe. 2000 jyldan bastap Qazaqstan arheologtary ártúrli iri halyqaralyq jobalarǵa qatysyp keledi. Olardyń biri halyqaralyq IýNESKO - Qazaqstan – Japonıa «Otyrar qalasy men Otyrar alqaby eskertkishterin qorǵaý men saqtaý» (2001-2004 jj.) jobasy boldy. Jobany oryndaý úshin Anglıa, Germanıa, Japonıa, Italıa, Qazaqstannyń tarıhı-mádenı murany saqtaý salasyndaǵy halyqaralyq mamandar tartyldy. Bul joba keıinnen K.M. Baıpaqov jetekshilik etken «Ejelgi Otyrardy jańartý» baǵdarlamasymen jalǵasty. Osyndaı jobalardy iske asyrýdyń birinshi kezeginde, akademık K.M. Baıpaqov jetekshiligimen Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýty Otyrar alqabyna kóp jyldyq zertteý jumystaryn júrgizýge múmkindik aldy. 40 jyldyń ishinde Otyrar, Quıryqtóbe, Oqsyz, Kókmardan, Altyntóbe, Pushyqmardan jáne t.b. qalalar zertteldi. IýNESKO jobasy aıasynda júrgizilgen zertteý, saqtaý jáne qaıta jańǵyrtý is-sharalary Otyrar alqaby eskertkishterin Uly Jibek joly boıyndaǵy ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınaldyrýǵa jaǵdaı jasaýǵa múmkindik berdi. Qam kirpishten turǵyzylǵan arheologıalyq sáýlet qurylystaryn saqtaý, qaıta jańǵyrtý jáne qujattaý boıynsha jańa ádister jasaldy. 2004 jyldan beri Qazaqstan arheologıasy qazirgi kúnge deıin jalǵasyp jatqan damýdyń jańa qarqynyna ıe boldy. Qazaqstanda búkil álemde teńdesi joq «Mádenı mura» Memlekettik baǵdarlamasy qolǵa alyndy.

Baǵdarlamanyń alǵashqy kezeńi 2004-2006 jj., ekinshisi - 2007-2009 jj. iske asty, úshinshisi 2010 jyldan búgingi kúnge deıin júrgizilýde. Zertteý nysandary retinde negizinen burynnan belgili, aıshyqty arheologıalyq eskertkishter tańdalyp alyndy. Bul kezeńder boıy Qazaqstan arheologtary jyl saıyn 35-ten astam nysandarda zertteý jumystaryn júrgizip keledi. Osy jumystar nátıjesinde tas ǵasyrynan keıingi orta ǵasyrǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn óte úlken arheologıalyq materıal jınaqtaldy, al bul materıaldardy ǵylymı uǵyný úshin birneshe onjyldyqtar kerek bolatyny sózsiz. Bizdiń aldymyzda eń aldymen jańadan qabyldanǵan Ǵylym týraly zańda anyqtalǵan jańa mindetter tur. Ol boıynsha arheologıanyń damýy eki baǵytpen – irgeli jáne qoldanbaly baǵyt boıynsha damıdy. Tarıhı zertteýlerde, bilim berý men halyq aǵartý salasynda basymdyqtaǵy baǵdar retinde Qazaqstandy eýrazıalyq mádenıetke jatqyzý jónindegi ereje sanalady. Buǵan otyryqshy jáne kóshpeli mádenıet, qala men dala, ártúrli etnıkalyq, tildik, senim dástúrlerdiń ózara baılanysy men damýy tán jáne Qazaqstan aýmaǵyndaǵy mádenıetterdiń úzdiksiz damý sabaqtastyǵyn kórsetýge bolady. Biz úshin qazaqstandyq irgeli arheologıa ǵylymynyń kelesi damý baǵyttary: antropogenez, adamzattyń paıda bolýy jáne Qazaqstandaǵy mádenıettiń erte kezeńderin zertteý; adamzat tarıhı damý úrdisine Qazaqstannyń áseri máselesin teorıalyq taldaý; Qazaq handyǵy dáýirine deıingi kóshpendiler mádenıetin zertteý; ejelgi dáýir men orta ǵasyrdaǵy kóshpendiler mádenıeti men otyryqshylyq órkenıettiń ózara baılanysyn, onyń ishinde Qazaqstannyń ejelgi qala órkenıetiniń alǵashqy kezeńi týraly máseleni zertteý; musylman mádenı keńistiginiń bir bóligi retinde damyǵan orta ǵasyr kezeńindegi X-XVIII ǵǵ. Qazaqstan qalalary mádenıetin zertteýdegi arheologıanyń róli; Eýrazıa tarıhynda mańyzdy ról oınaǵan iri etnostardyń biri – túrki halyqtarynyń ǵylymı tarıhyn jazý mańyzdy bolyp tabylady Inovasıalyq baǵyttar arasynan landshafttyq arheologıa, ekologıalyq arheologıa, etnoarheologıa, onyń ishinde ásirese dástúrli qazaq mádenıetin zertteıtin bóligin erekshe atap ótýge tıispiz. Ary qaraı arheologıalyq sáýlet, arheologıalyq dintaný, arheologıalyq tehnologıalardy zertteý serpin alýy kerek. Bul baǵyttardyń bári jańa kompúterlik tehnologıalarmen, qujattaý, kartografıa, hronologıa boıynsha jańa quraldarymen jalǵasýy qajet. Degenmen, pánaralyq zertteýlerge mańyzdy oryn berilýde. İrgeli zertteýlerdiń negizgi nátıjelerin aldymyzdaǵy besjyldyqta daıarlanyp jaryqqa shyǵatyn kóp tomdy «Qazaqstan arheologıasy» jarıalanymynda jaryqqa shyǵarý kózdelýde. Qazaqstan ekonomıkasynyń qarqyndy ósýi, úlken qurylystar, bos jerlerdi halyq sharýashylyǵynda paıdalaný sekildi faktorlar áserinen tarıhı-mádenı mura eskertkishterin saqtaýǵa baılanysty problemalar týyndady. Búgingi tańda, Qazaqstannyń úlken aýmaǵyn ıgerý barysynda jyl saıyn arheologıalyq eskertkishter toby joıylýda. Bul birinshi kezekte, QR «Tarıhı-mádenı murany qorǵaý týraly» Zańynyń durys qadaǵalanbaýy sebebinen bolýda. 2007 jyly atalǵan Zańǵa ózgerister engizilip, onda jer telimi bólinip berilgenge deıin tarıhı-mádenı mura nysandaryn anyqtaý maqsatynda zertteý jumystary júrgizilýi kerek ekendigi aıtylǵan. Degenmen Zań kóp jerlerde saqtalmaı, Qazaqstannyń ártúrli oblystary aýmaǵyndaǵy arheologıalyq eskertkishterge aldyn ala zertteý júrgizilmesten jáne quzyretti organdardyń ruqsatynsyz jeke menshikke berilý jáne qurylys barysynda joıylý faktileri oryn alýda. Olaı bolsa, Qazaqstannyń qoldanbaly arheologıasy birinshi kezekte óz kúsh-qaıratyn qurylys jáne jerdi sharýashylyq ıgerý jaǵdaıynda tolyqtaı joıylyp ketý qaýpi týyp turǵan eskertkishterdi saqtap qalýǵa baǵyttaýy kerek. Qazaqstan arheologtary keı jerlerde óz elimizdiń tarıhı-mádenı murasyn saqtap qalý úshin quzyrly organdarmen birlesip jumys isteýi tıis.

Respýblıkadaǵy basty uıym retinde Á.H. Marǵulan atyndaǵy Arheologıa ınstıtýtynyń róli búginde úılestirýshi jáne usynys berýshi retinde bolýy kerek. 2011 j. 26 qyrkúıegi men 10 qazany aralyǵynda Qazaqstanda tuńǵysh ret arheologtardyń Jazǵy mektebi ótkizildi. TMD elderiniń tarıhı-mádenı murasy Jylyna oraı TMD aıasyndaǵy memleketterdiń gýmanıtarlyq yntymaqtastyǵy Halyqaralyq qorynyń basshylyǵymen Á.H. Marǵulan at. Arheologıa ınstıtýty uıymdastyrǵan bul shara Túrkistan arheolgıalyq ekspedısıasynyń negizinde ótti. Jazǵy mekteptiń jumysyna Ázirbaıjan, Armenıa, Belarýs, Ýkraına, Qyrǵyzstan, Moldova, Reseı, Tájikstan elderiniń jáne kóptegen Qazaqstan ókilderi qatysty. Mekteptiń jumys baǵdarlamasy aýqymynda tómendegi taqyryptar boıynsha leksıalar men baıandamalar, dıskýssıalar men master-klastar tyńdaldy: 1.  Túrkistan qala jurty arheologıalyq eskertkishteri (Kúltóbe qonysy) boıynsha qazba metodıkasy men materıaldy tirkeý máselesi. 2.  Kóne Orta Azıanyń ǵıbadathanalary men ǵuryptary. 3.  Orta Azıanyń kóne jáne ortaǵasyrlyq dinı ortalyqtary. 4.  Ortalyq Azıanyń arheologıasy men tarıhyndaǵy Saýrannyń roli. 5.  Qazaqstan dinderi. 6.  Ortalyq Azıanyń arheologıasy men tarıhyndaǵy Saıram – Ispıdjab. 7.  Qazaqstan arheologıasynda saq mádenıetiniń zerttelýi. 8.  Sıdaq qala jurty - erte ortaǵasyrlyq Qazaqstannyń ǵuryptyq qurylystaryn zertteý deregi. 9.  Otyrar qalashyǵy Ortalyq Azıanyń tarıhy men arheologıasynda. 10.  Kenjıda okrýgi Ortalyq Azıanyń tarıhy men arheologıasynda. 11.  Bórijar qorymy Ortalyq Azıanyń kóne ǵuryptary men dinderi tarıhyn zertteý deregi. 12.  Arheologıalyq qujattaý metodıkasy. Mektepke qatysýshylar tarıhı-mádenı murany saqtaý men qalpyna keltirý jumystarynyń jańa tásilderin ıgerýdiń kásibı daıyndyǵynan ótti, Qazaqstannyń baı tarıhı-mádenı murasymen tanysty, eskertkishter men mýzeılerdi kórdi, TMD aýqymyndaǵy arheologıalyq murany saqtaýdyń ózekti máselelerin talqylady, arheologıa máseleleri boıynsha mindetterdi oryndaýdaǵy bılik, arheologıalyq ınstıtýttar men BAQ arasyndaǵy iskerlik ózara yntymaqtastyq pen keshendi tásilderdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Osylaısha, táýelsizdik kezindegi Qazaqstan arheologıasy damýdyń laıyqty jolyn júrip ótti. 1991 jyldan 1997 jylǵa deıingi ýaqytty - naryqtyq ekonomıkanyń jańa jaǵdaılaryna beıimdelý kezeńi dep atasaq, 1997 jyldan 2004 jylǵa deıingi kezeń - turaqtylyq kezeńi, 2004 jyldan bastap búginge deıingi ýaqytty - Qazaqstan Respýblıkasy ekonomıkasynyń damýyn qamtamasyz etý jáne «Mádenı mura» Memlekettik baǵdarlamasyn - silkinis kezeńi dep ataı alamyz.  

  Materıal Qazaqstan tarıhy saıtynan alyndy