Qoǵam damýynyń zańdylyǵyna sáıkes 2009 jyly eldiń jetistikterimen birge qıynshylyqtary qatar júrdi. Sonyń biri – álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń áseri. Mamandardyń paıymdaýynsha, naryqtaǵy taýarlar men qyzmettiń suranysy jáne tapsyrysy arasyndaǵy tepe-teńdiktiń buzylýynan ekonomıkalyq daǵdarys týyndaıdy. Adamzat órkenıeti damý tarıhynda daǵdarysty kezeńnen ótip otyrǵan. Erte dáýirde azyq-túliktiń jetispeýshiliginen, «ónerkásip tóńkerisi» kezinde halyqtyń tólemaqy qabiletiniń nasharlaýynan suranys tómendep ketedi.
Taýar óndirisi men suranystyń arasyndaǵy tepe-teńdiktiń saqtalmaýy daǵdarysqa ákelip soqtyrady. Sońǵy eki ǵasyrda Amerıka jáne Eýropa elderin qamtyǵan ekonomıkalyq daǵdarystar sany 20-ǵa jetken. Tarıhı málimetter boıynsha HİH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda jıilegen qarjylyq daǵdarystar araǵa 10-12 jyl salyp qaıtalanyp otyrǵan. HH ǵasyrdaǵy kúızelisti daǵdarys AQSH, Anglıa, Fransıa, Germanıa jáne Reseı sıaqty memleketterdi qamtydy. Daǵdarys óndiristi kúıretti, jumyssyzdyqty ósirdi, qoǵamdyq qatynastardy shıelenistirdi. AQSH tarıhynda 1929-1933 jj. «Uly daǵdarys» ataýymen qaldy. Osy jyldary Nú-Iorkte aksıanyń baǵasy kúrt tómendedi, qory bar «naryq aýrýy» bastaldy. Eldegi iskerlik belsendilik quldyrap ketti, bul daǵdarystyń zardaptary qyrqynshy jyldardyń basyna deıin sezildi. Sol kezdegi resmı málimetterge súıensek, AQSH-ta jumyssyzdyq 14 mıllıon adamdy quraǵan, barlyǵy 32 eldi qamtyǵan bul daǵdarystan 30 mıllıondaı adam zardap shekken. Ónerkásip óndirisi 24 paıyzdan 46 paıyzǵa qysqarǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Anglıa, Kanada, Belgıa, AQSH, Nıderlandy elderin sharpyǵan ekonomıkalyq daǵdarys kezinde 10 mıllıon adam jumyssyz qalǵan.
Ótken ǵasyrdyń jetpisinshi, sekseninshi, toqsanynshy jyldary munaı óndirý kóleminiń tómendeýinen «energetıkalyq daǵdarys» kórinis berdi. Osy kezde munaı óndirýshiler naryqtaǵy munaıdyń baǵasyn ulǵaıtýǵa tyrysty, barel baǵasy 3 dollardan 12 dollarǵa ósti. Toqsanynshy jyldardaǵy Azıa daǵdarysy aımaqtaǵy valúta devalvasıasy men tólemaqy balansynyń jetispeýshiliginen týyndasa, Reseıdegi daǵdarys aınalymdaǵy rúbl baǵamynyń kúrt tómendeýinen baıqaldy. Osy kezde komersıalyq óndiris toqyrap, halyq kedeılendi. Mundaı kórinister úshinshi myńjyldyqqa da jetti. 2007 jylǵy álemdik ekonomıkalyq daǵdarys jyljymaıtyn múlik operasıalary, qurylys, bank sektorlaryn qamtydy. Sondaı-aq, saýda men qurylys materıaldaryn óndirýge keri áserin tıgizip, shaǵyn bıznes zardap shekti. Álemdik daǵdarys saldarynan 2007-2008 jj. Qazaqstan ekonomıkasynyń qarjy jáne qurylys salalarynda quldyraý baıqaldy. Shıkizat taýarlaryna suranys kemidi, halyqty eńbekpen qamtý jáne baǵa túsip ketti. Jalpy, eldiń ekonomıkalyq ósý qarqyny tómendedi. 2007 jyly ishki jalpy ónim 8,5 paıyzǵa ósse, 2008 jyly 3,1 paıyzǵa tómendegen, 2009-2010 jj. kórsetkishter de máz emes. Daǵdarystyń alǵashqy jyldary ınflásıa orta eseppen 17 paıyzdy quraǵan. Osy kezderi bir bólke nannyń baǵasy 70 teńgege ósip ketti.
Halyq banki málimetterinde nesıelendirý júıesine halyqtyń 42 paıyzy (3455 myń adam) tartylǵan, sonyń ishinde fırmalar 10 paıyzdy quraǵan. Qarjylyq daǵdarys halyqtyń nesıeni qaıta rásimdeý kezinde baıqaldy, basqasha aıtqanda, bankten alǵan alǵashqy nesıesin jabý úshin alynǵan ekinshi nesıeni óteý qıynǵa soqty. Osylaısha el-jurtymyz qaryzǵa batty. 20-22 paıyz ústememen nesıe alǵan adamdar, jumystyń qysqaryp, jalaqynyń azaıýy saldarynan qaıtarý múmkindiginen aıyryldy. Tipti, osy kezde nebir soraqy áreketterge bel býǵandar da tabylyp jatty. Qazaqtyń belbaýyn bosatpaý úshin osyndaı synaq kerek te shyǵar… Elimizdegi bilim jáne ǵylym salasyndaǵy nesıelendirý júıesi – stýdentterdiń áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etýge baǵyttaldy. QR BjǴ «Qarjy ortalyǵy» arqyly stýdentter nesıege kez kelgen joǵary oqý ornynda bilim alýǵa múmkindikter aldy. Degenmen, 2008-2009 oqý jyly stýdentterge aýyr tıdi. Eldegi jumys oryndarynyń qysqarýynan aqyly negizde oqıtyndardyń júıkesi juqardy, 200 myńnan astam stýdentke oqýdan shyǵý qaýpi tóndi. Bul másele depýtattyq saýaldama arqyly Úkimet minberine deıin kóterildi. «Nur Otan» HDP-nyń nazaryna iligip, nátıjesinde aqyly negizde oqıtyn 3 kýrstyń ozat stýdentteri úshin qosymsha memlekettik granttar bólindi. Materıaldyq qoldaýǵa asa zárý stýdentterge uzaq merzimge jeńildetilgen nesıeler berildi. Olardyń jalpy sany 40 myńǵa jetti. Degenmen, Elbasynyń bastamasymen 2009 jyldan bastap, áleýmettik mindetti tólemdermen búdjettik mekeme qyzmetkerleriniń jalaqysy 25 paıyzǵa ósti. Qazaqstan Úkimeti, Ulttyq bank jáne Qarjy qadaǵalaý agenttiginiń 2009-2011 jj. arnalǵan birlesken josparyna sáıkes, Ulttyq qordan 20 mlrd. dollar kóleminde qarjy bólinip, ınvestısıa retinde ekonomıka salasyna quıyldy.
Elbasy 2009 jylǵy «Daǵdarys arqyly jańarý men damýǵa» atty Joldaýynda «Táýelsizdik shejiresin paraqtasaq, kúıregen keńester ımperıasynyń ornyna jańa memleket qurý bizge ońaıǵa túsken joq. Turalap qalǵan ekonomıkany qaıta qalpyna keltirý, ony jańasha damý jolyna túsirý taqyr jerden taý turǵyzǵanmen birdeı edi. El bolyp ol qıyndyqtardy da eńserip óttik», deı kele, «daǵdarystar ótedi, ketedi. Al memleket táýelsizdigi, ult muraty, urpaq bolashaǵy sıaqty qundylyqtar máńgi qalady», dep qadap aıtqan bolatyn. 2009 jylǵy oń ózgerister qatarynda Astana qalasynda ashylǵan Tuńǵysh Prezıdenttiń birinshi ıntellektýaldyq mektebiniń iske qosylýyn, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń 75 jyldyq mereıtoıyn, «Nevada-Semeı» antıadrolyq qozǵalysynyń 20 jyldyǵyn atap ótýdi, Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń İİİ seziniń shaqyrylýyn, Mustafa Kemal Atatúrik eskertkishin, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń jańa ǵımaratyn, «Kerýen», «Azıa-Park» saýda-oıyn-saýyq, «Astana Financial Tower» iskerlik ortalyǵyn, t.b. qurylys nysandarynyń paıdalanýǵa berilýin ataýǵa bolady. Sondaı-aq, osy jyly Konstıtýsıa kúnin merekeleýge arnalǵan tuńǵysh áskerı sherý uıymdastyryldy. 2009 jyly tarıhqa engen «Daǵdarystan – jańarýǵa» uǵymynyń naqty kórinisi, mine, osylar.
Málimet QR BǴM ǴK Memleket tarıhy ınstıtýtynan berildi
