«Qamshy» portaly oqyrmandaryna belgili kásipker, «Sáıgúlik» kompanıasynyń ıesi Shaımurat Shaımardanulynyń suhbatyn usynady.

- Portalymyzǵa qosh keldińiz! Sizdiń táýelsizdik jyldarynan búginge deıin atqarǵan sharýańyzdy bireý bilse, bireý bilmeıdi. Oqyrmandarymyzǵa ózińizdi tanystra ketseńiz.

- Men İleniń týmasymyn, Ákem Shaımardan Toıshybek degen kisi bolǵan. Quljada týyp óstik. Ákem, Qytaı jańadan respýblıka qurylǵan kezde Úrimjide mılısıa bolyp jumys istepti. Keıin sol kezdegi eń úlken mektepterdiń biri Kúnestegi «Turan» orta mektebiniń alǵashqy dırektory bolǵan. 1954 jyly İle qazaq oblysy oblys bolyp qurylǵan kezde ol kisi sot bastyǵy bolyp qyzmetke keledi. Zań salasynda qyzmet atqaryp júrgen kezinde Qytaıdaǵy 60 jyldardaǵy «Mádenıet revolúsıasynyń» qara tizimine iligip, saıası qysym kórdi, uzaq jyldar «shpıon» atandy. Men de sol qarsańda týǵan balamyn, 1964 jyly ómirge keldim. Mektep jasyna kelgenimizde «Satqynnyń balasy» dep mektepke almaı qoıǵan da áýeli.  Ákem zań salasynda qyzmet atqarǵan kezde Qytaıdaǵy qazaq zıalylarymen túgeldeı etene jaqyn bolǵan. Keıin, ózi zań salasynda jumys istep júrip, Qytaıdyń «mádenıet revalúsıasynyń» qansheńgeline tústi. Qara tizimge ilinetin sebebi, bizdiń Úrimjide, Shyńjań radıosynda ádebı habarda dıktor bolyp isteıtin Záýresh Shaımardanqyzy degen apaıymyz boldy, sol kisimen, Jandaýlet Toıshybekov degen prokýratýrada isteıtin aǵamyz el irgesi buzyla bastaǵan alpysynshy jyldar Qazaqstanǵa ótip ketken edi. Sol kisiler ketip qalǵannan keıin, ákemiz balalaryn shetelge qashyrdy dep, «satqyn» atalyp, neshetúrli jaman ataqpen aıyptaldy. Túrmege jabyldy. Biz, bir aǵam men ákem bolyp úsheýmiz qaldyq. Sosyn «Eńbekpen ózgertý» dep bizdi Qulja irgesinde Dolan degen aýylǵa «jer aýdardy». Biz ǵana emes, Toıshybektiń tuqymy dep biraz týystarymyz qıyndyq tartty, aýyldarǵa zorlap qonys aýdardy. Árıne, jalǵyz bizdiń basymyzǵa kelmedi bul qıyndyq. Sol kezde Qytaıdaǵy halyqtyń bári sondaı jala men zábirdiń qurbany boldy. Talonmen azyq-túlik alatyn zamandy da kórdik. Keıin ákemiz aqtaldy, jumysy qalpyna keldi. Biraq, 10 jyldyq túrme azabynan keıin kóp ótpeı qaıtys boldy. Ol kisiniń de Qytaı qazaqtary arasynda atqarǵan úlken eńbekteri boldy. Qazir aıtylyp, jazylyp zerttelip jatyr.

Alǵashynda, meni mektepke almaı qoıǵan soń, bir uıǵyr muǵalimnen qalmaı jabysyp júrip oqydym.  1981 jyly Quljadaǵy «1 orta» mektepti bitirgen soń, emtıhan tapsyryp, salyq komıtetinde qyzmet atqardym. Ekonomıs mamandyǵy boıynsha joǵary bilim aldym. Salyq komıtetiniń aýdandyq bólimshesinde basshy da boldym, salyq prokýratýrasynda qyzmet atqardym. 1987-1988 jyldary apaılarym bala-shaǵasymen Qazaqstannan bardy. Elmen baılanysymyz ornyqty. Keıinnen kóp ótpeı Sovet úkimeti ydyrady. Men de, múmkindik týa sala, qujatymdy jasatyp, 1993 jyly, Qańtardyń 17-si Atajurtqa kóshtiń alǵashqy býyny bolyp keldim. Alǵash kelgenimde el tanyp, 17 kún júrip kettim de, bara sala otbasymdy Atajurtqa kóshirip aldym. Ákemnen qalǵan úıimdi satqan aqshama, Almatyǵa kele salyp, sol kisiniń kózi ǵoı dep birden úı aldym. Aqyryndap jumys istep, úıimdi úlkeıttim. Sóıtip, elge qonys teýip, sińisip kettik.

- Sizdiń esimińizdi jurt «Sáıgúlik» atty týrıstik kompanıańyzben, qytaı-qazaq arasyna  jolaýshylar tasyǵan avtobýstaryńyzben jaqsy biledi. «Sáıgúlik» qalaı quryldy?

- Qazaq «qara shańyraq» úıden qalǵan jabdyq buıymdardy jurtqa qaldyrmaǵan ǵoı. Men de kóshkenimde ákemnen qalǵan bir matrasty alyp ótken edim. Ol kez kóshtiń jańa bastalǵan kezi. Men úshin qymbatty jádigerim, matrasym avtobýstarǵa syımaı, shopyrlarǵa jaltańadap qarap, Almatyǵa zorǵa ákeldim. Kelgenshe kórgen jol azabym, «Eldiń kózine qaraǵansha nege ózimiz osy jumysty istemeske degen oıǵa» jeteledi. Qalaıda jolaýshy tasymalyn qolyma alǵym kelip, «Sáıgúlik» týrızm kompanıasyn qurdym. Bir avtobýs alyp bastadym,  qaryzdanyp ekeý ettim... ýaqyt óte kele 5-ke jetkizdim.   Kompanıa qurylǵan 1997 jyldan 2012 jyldyń aıaǵyna deıin kún saıyn Almaty – Qulja arasynda 2 avtobýstan qarama-qarsy baǵytta jolaýshy tasydy. Jyl saıyn eń az degende 30 myń jolaýshydan tasyp, jumys istegen ýaqytymyzda jalpy sany eki-baǵyt boıynsha 400 myńdaı jolaýshy tasydyq. Qytaıdan kelgen 10 qazaqtyń jeteýin «Sáıgúlik» Qazaqstanǵa ákelip otyrdy. Jolaýshy tasyp qana qoımadyq, 52 oryndyq avtobýsymyzda bılet baǵasyn múmkindiginshe arzan sattyq. Jolaýshylardyń jolǵa shyǵar, jeter núktelerinde kerekti qyzmetti de uıymdastyrdym. Almatydaǵy avtbýs toqtaıtyn aıaldamaǵa shaǵyndaý bolsa da qonaq úı salyp, jańa kelgen kisilerdiń ornalasýyna da septigimizdi tıgizdik. Asqana da ashyp qoıdyq. Al, Qytaıdan beri shyǵar beketimizde de Skalad, qonaq úı daıyndap, keletin jolaýshylardyń ózi men zattary ornalasýyna jaǵdaı jasadyq. Alys aýyldardan kelgen, qalaǵa úıir emes aǵaıyndy jatyrqatpadyq.  Bizdiń tasyǵan jolaýshylardyń kóbi oqýshy-stýdentter edi.

Ol kezde keýde de arman kóp edi, bolashaqta úlken jumys atqaram dep «Sáıgúlik» kompanıasynyń ataýyn TMD boıynsha tirkettim. Bul elderde bul atpen eshkim «Kompanıa» asha almaıdy. 2012 jyly, Sáıgúlik jumysy saıabyrsyǵan soń ekonomıs bolǵan soń ár salada jumystar istep kettim. Avtobýspen aınalysqan kezimde týrızmmen de aınalystym. Eýropa elderinen, Germanıadan, Fransıadan qabyldanǵan-jóneltken jolaýshylarymyz boldy.

- «Sáıgúlik» qazir nege 90-ynshy jyldardaǵydaı jolaýshy tasymaıdy? Jolaýshy tasýyńyzdyń toqtaýyna ne sebep boldy?

- Birinshi kóshi-qon saıasaty toqtap qaldy. Elge keler qandastarymyzǵa vıza alý qıyndap ketti. Bul 2012 jyldar edi.   Bizdiń kóshi-qon zańymyz ózgeriske túsip, Másimov úkimeti «azamattyq» berý máselesin ońdy sheshe almaı qalǵan, qujattyq qıyndyq shıelenisken tusta elge keler qandastardyń qadamy saıabyrsydy. Qytaıda da shekaradan shyǵyp ketýge zańdyq shekteýler paıda boldy. Shetelge ketetin qazaqtar jyljymaıtyn múlikterin sata almaıtyn bolyp qaldy. Úkimetke ótkizýi tıis boldy. Sebebi, 2008 bastalǵan daǵdarys jyldary Qytaı jalǵan uranmen «kedeılendirýdi joıamyz» dep sharýalarǵa, onyń ishinde kóship-qonyp júrgen qazaq ta bar, paıyzsyz nesıe berdi, tipti kedeılerge jarqyratyp bir-bir baspana salyp berdi. Biraq, ondaı «járdemge» ıe bolǵandar qonys jańartsa múlikti sata almaıtyn shartpen, ómirbaqı otyrýǵa tıis boldy. Al, Qazaqstanda alǵashqy jyldary kelgen qazaqtar kóshi-qon polısıasynan vızasyn jarym jylǵa, bir jylǵa uzartyp ala alatyn. Keıin ony joq qyldy. Qytaıdan kelýshiler tek Úrimjiden ǵana vıza alyp kelýi tıis boldy. Vızanyń da berilý sharttary men merzimderi myń qubylyp  ketti. Atajurtyn ańsaǵandar qazir ońaılyqpen vıza ala almaı qaldy. Múlikterin sata almaǵan soń kóship ketýi de qıyndady. Sondaı bolsa da, Qytaıdyń aýyldaryna da, qalalarynan da kóp qazaq keldi. Áli kúnge elge barsaq dep ańsap otyrǵan aǵaıyn kóp.

- Qazaq kóshi-qonyn kóz aldynan, tipti qolynan ótkergen adam retinde qandaı baǵa beresiz?

- Shetelden mıllıon qazaq kelip, odan da kóp bolyp ósip-ónip jatqany belgili. El demografıasynyń úlken qozǵaýshy kúshi sózsiz kóshi-qon boldy. Ózbekstanda shetelge jumys istep ketken azamattar jyl saıyn mıllıardtaǵan qarjy alyp keledi eken. Bir-eki adamnyń júzdep-myńdap sommen, teńgemen aqsha alyp kelgeni bilinbeıdi. Bárin jınaqtasań ǵana bilinedi. Sol sıaqty Qytaıdan, tipti basqa da memleketten kelgen qazaqtar jyl saıyn mıllıondaǵan qarajat alyp keldi Qazaqstanǵa, sol aqsha eldiń gúldenip-kórkeıýine aıtarlyqtaı úles qosty.

Men de sol elge oralǵan qalyń qazaqtyń arasynda elge kelgen soń, balalarym ósti, eresek 2 ulym «N62 Shora Symahanuly» atyndaǵy gımnazıada oqydy. Áskerge baryp boryshyn ótedi. Qazir ekeýi de 6-7 tilde erkin sóıleıdi. Úlkeni bıznespen aınalysady. Kishi balam alys-jaqyn shetelderde, Túrkıada, Qytaıda kóp júrdi. Byltyr otbasyn quryp, Astanaǵa jumysqa ornalasqan. Ekeýiniń de óz tirshiligi ózinde. Atajurtqa kelgendegi súıgen kenjem qazir orta mektepte oqyp júr. Nemere súıip ata bolyp jatyrmyz. Qazir ózimizdi ózimiz zeınetke shyǵaryp otyrmyz. Jubaıym da Quljada pedagog bolyp qyzmet atqarǵan. Elge kelgen soń óz salasynda jumys istemedi. Ol da perde sıaqty úı jabdyqtarymen aınalysyp, óz aldyna bıznes jasady.

Kóshi-qon saıasaty óte salıhaly saıasat boldy. Elbasynyń  mıllıon qandasymyzdyń elge kelýine yqpaly, qamqorlyǵy aıryqsha edi. Bul ol kisiniń kóregen saıasatynyń jemisi. Bir ózbek áriptesim jyl saıyn Atakentte óttin kórmege kelip jatatyn. Alǵashqy 7-8 kórmede jyl saıyn uıymdastyrýshylardan bolǵan edim. Sony jaqynda Astanaǵa aparyp kórsetsem, «Qazaqstan jemqor deısińder, jemepti ǵoı, jarqyratyp qala salypsyńdar» dep tańqalyp jatyr. Shynmen de jaǵdaı jasaldy. Kóshi-qon ortada bir úzilip qalmaýy kerek edi. Áli de jalǵastyrsa, jandandyrsa kesh emes.

- Kásipker retinde, ekonomıs retinde eldegi jaǵdaıdy qalaı tujyrymdaısyz?

Biz alǵash kelgen kezde Ápkem Súıinbaı dańǵylynda turatyn edi. Ol kezde Almatynyń batys jaǵy Saıyn dańǵyly jaq. Biz qazirgi Raıymbek, Jalpaqsaı, Uzynaǵash aýyldaryna Almatydan keıde jaıaý baratynbyz. Nege, ol kezde avtobýs joq, durysy avtobýs júretin janarmaı joq. Qolymyzda rúbl, dúkenderde satyp alatyn taýar joq. Qazirgi SÝM-da shulyq, emizik, etik sıaqty buıym bolmasa basqa eshteńe joq, keıbir dúkenderden qara bólke nan tabylsa tabylady, bolmasa ol da joq bolatyn. Keıde Almatynyń dúkenderi bos bolǵan kezde bizdi Ápkemizdiń balasy uzyn júk kóligimen qydyrtyp, Uzynaǵash jaqtaǵy aýyldarǵa aparatyn. Almaty dúkeninen tabylmaǵan keıbir taýarlardy sol jaqtan satyp alatynbyz. Men kóship kelip, bala-shaǵamdy ákelgen soń jeńil kólik satyp aldym. Qytaıda da eshkimde kólik joq kezde mingen edim. Bir jaǵy jer tanı bereıin dedim, bir shetinen jaıaý júrmeısiń. Taksı bolyp júrdim biraz ýaqyt.

Kóp adam Qazaqstandy damymady dep aıtyp jatady. Qazaqstannyń qalaı damyǵanyn biz kózimizben kórdik. Biz kelgende qandaı edi, qazir qandaı? Dúken sóreleri tolyp tur, balalar óz tilinde oqyp júr. Alǵash kelgen joqshylyq, daǵdarys ýaqtynda Qytaıdan keletin jolaýshylar ózimen birge et sıaqty azyq-túlikter ákeletin, sol uzaqqa jalǵaspady. keıin kerisinshe Almatydan ary tasıtyn boldyq.

Sheshem marqum bala kezimizden kún shyqpaı turǵyzatyn. Kún shyqqansha «Alla Taǵala» yryzyq shashady dep oıatyp alatyn. Erte turyp eńbektenip óstik. Sol ǵadetimiz áli kúnge deıin saqtalǵan. Kún shyqpaı turam. Erte eńbek etem. Qazaq eńbek ete bilse bizge daǵdarys dushpan emes, bári de jaqsaratyn bolady. Tek birligimiz, berekemiz bolsa, urpaǵymyzdy jaqsy tárbıeleı alsaq, oqyta alsaq bolǵany. Jastar bilimdi bolsa, bolashaǵymyz nurly.

- Búgingi tańda qandaı qyzmet atqaryp júrsiz?

- Qazir dándi daqyldar men jem-shóp daıyndaıtyn jeke fırma qurdym. Almaty oblysynda 1000 gektardan astam egistik jerdi ıgerip, ónimderin otandyq naryqqa saýdalap otyrmyn. Bul jumysty ulǵaıtýdy josparladyq. Taǵy da jer almaqpyz. Kóp kúsh-qýatymyz bolmasa da, shamamyzdyń kelgeninshe jumys istep júrmiz.

«Sáıgúlikti» qurǵanda úlken jumystar isteıim dep armandaǵam, keıbireýin oryndaı almadym. Biraq ne istesek te adal eńbek ettik. Biz kelgende bılikke alaqan jaıyp kelmedik, bir tıyndyq kómek almadyq. Biraq, balalarymdy osynda oqyttym, jetildirdim. Adam urpaǵymen myń jasaıdy deıdi ǵoı. Bala-shaǵa ósirip, osynda eseıtkenim meniń baqytym.

Qazaqstannyń ekonomıkasynyń kóterilýi, aldaǵy EXPO kórmesi sıaqty ýaqyt talabynan týyndaǵan jaǵdaılarǵa qarasaq, jekeleı kásipkerlikten góri toptasyp, birigip óndirispen, kásippen aınalysqan tıimdi ekeni kórindi. Meıli ekonomıkalyq, meıli basqarý jaǵynan bolsyn. Júıeli, ujymdyq jumystyń jaqsy ekeni bilindi. Men oılana kele damý ústindegi memleket bolǵandyqtan, elimizge ınvestorlar kelýi kerek dep sanap, shetelden elge aqsha ákelgisi keletin ınvestorlardy ishki sektorǵa baǵyttaıtyn «Qazaq-qytaı ekonomıka dostyq birlestigi» degen kompanıa qurdym. Birge oqyǵan klastastarymdy shaqyrdym. Bári ekonomıser ǵoı. Elimizge keletin ınvestordy súrinbeı, adaspaı, týra jolmen memleket zańyna súıenip óndirispen aınalssyn dep quryldyq. Bizdiń kompanıanyń maqsaty sheteldik ınvestorlardyń eldegi óndirýshelir arasynda dáneker bolý. Kóktemnen beri energetıka salasynda biraz ınvestorlar tarttyq. Ujymymyzda biraz iri kásipkerler bar. Qolymyzdan keletin sharýalar bolsa tipti birlesip isteımiz. Aldaǵy ýaqytta jemisin beredi dep oılaımyz. Keleshekte ne Úrimjide, ne Almatyda biraz kásipkerlerdiń basyn qosyp, «bıznes forým» ótkizýdi oılastyryp jatyrmyz.

- Suhbatymyzdyń sońynda, «Kóshi-qonnyń 25 jyldyq» merekesine qandaı tilek aıtasyz?

- «Kóshi-qonnyń» toıy barsha qazaqtyń toıy. «Kóshi-qonnyń» jemisi jalǵyz bıliktiń salıhaly saıasatynyń eńbegimen kelgen joq, Atajurtqa degen Qazaqtyń ańsar-armanymen, ózderińdeı jýrnalsıterdiń, baspasóz quraldarynyń úzdiksiz nasıhatymen keldi. Osy oraıda, úzdikisiz «Kóshi-qon» máselesin kóterip júrgen, 18 qarashada «Kósh jáne kóshbasshy» atty konsert uıymdastyryp otyrǵan «Qamshy» portalyna úlken alǵys bildiremin.

Shetelden ártis-pen ánshi kóp keldi, biraq ǵalymdardy ákele almadyq. Mysaly, Qytaıdaǵy qazaqtar arasynda qanshama myqty medısına mamandary, bilikti dárigerler bar. Al, Qazaqstannyń medısına salasy qazir óte tómen deńgeıde, jylyna myńdaǵan adam qyrýar qarajatpen shetelge Izarılge, Qytaıǵa emdelýge ketip jatady. Eger, ózimizde jetkilikti dáriger, bilikti medısına qalyptassa sol qarajattar shetelge ketpes edi. Nemese, biz mamandar daıyndaý úshin memleketten aqsha bólip, jylyna on myńdaǵan túlekti shetelge oqýǵa jiberip jatyrmyz. Qytaıdyń ózine 3 myń oqýshy ketipti bıyl. Kerisinshe sheteldegi qazaqtar arasynan, bilikti maman, ǵalym kisilerdiń elge kelýine barynsha jaqsy múmkindik jasalsa nur ústine nur bolar edi.

1990 jyldary «shetelde 5 mıllıon qazaq bar» dep aıtatynbyz. Sodan búginge deıin elge kelgen qandastarymyz, sol bes mıllıonnyń shırek ǵasyrdaǵy demorgrafıalyq ósimimen birdeı. Shetelde áli de 5 mıllıonǵa jýyq qazaq bar. Biraq olar 1990 jyldardaǵy qazaqtar sıaqty emes. Qazir, mádenıeti men turmys-salty ózderi turǵan eldegi erekshelikke saı asımılásıaǵa ushyrap jatyr. Bul úrdis jalǵasa berse biz 5 mıllıondy múlde joǵaltyp alýymyz múmkin. Meniń tilegim «Kóshi-qon» jandana berse eken. Tarydaı shashylǵan qazaq endigi shırek ǵasyrda túgel Atajurtqa toptassa eken. Toıymyz toıǵa ulasa bersin, elge el qosyla bersin!

Suhbattasqan Nurǵalı Nurtaı