Keleli máseleler keńinen talqylandy

Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń tóraǵalyǵymen  selektorlyq rejimde Úkimet otyrysy ótti. Onda elimizdiń otandyq munaı servısin damytý boıynsha sharalar, jekeshelendirý, múlikti jarıa etý, sondaı-aq astyq jınaý naýqanynyń barysy talqylandy.

Munaı servısin damytý máseleleri boıynsha Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev baıandady. Mınıstrdiń málimdeýinshe, munaı baǵasynyń tómendeýi elimizdegi munaı-servıstik naryǵynyń kólemin azaıtqan.

«Munaı-servıstik sektordyń damýy munaı óndirý salasynyń damý qarqynyna tikeleı táýeldi. Mysaly, 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha munaı-servıstik qyzmetterdiń jalpy kólemi 1,4 trıllıon teńgeni qurasa, 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha osy salada 1,3 trıllıon teńge jumsaldy. Bul Qashaǵandaǵy qubyrlardyń aýystyrý jumystaryn qosqanda esteptelip otyr. Eger Qashaǵandaǵy jumystardy almasaq, bul kórsetkish 1,055 trln teńgeni qurady, ıaǵnı jıyrma eki paıyzǵa azaıǵan», – dedi mınıstr.

Eń úlken tómendeý  – burǵylaý, geofızıka men qurylys salalarynda baıqalǵan. Máselen, munaı servısiniń jalpy kóleminiń otyz eki paıyzyn  alatyn jáne salanyń negizgi draıveri retinde esepteletin «burǵylaý» segmentinde  jumys kóleminiń eń úlken tómendeýi baıqaldy. Burǵylaý kólemderi úsh ese qys­qarǵan. 2013 jyly 1865 uńǵyma bolsa, bıyl 663 uńǵyma paıdalanýǵa beriledi. Sonymen qatar, burǵylaý jumystarynda qazaqstandyq kompanıalardyń úlesi elý alty paıyz ǵana qurap otyr.

Qazir elimizde eki myńnan astam munaı-servıstik kompanıa bar, qyzmetkerlerdiń jalpy sany 169 myń. Oǵan jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy 150 kompanıanyń 76 myń qyzmetkerin qosýǵa bolady.

Mınıstr sondaı-aq, otandyq munaı servısi kompanıalaryn iri munaı-gaz salasy jobalaryna tartýda qoldanylyp jatqan sharalar týraly málimdedi. Bul rette usynystar ázirleý úshin jumys toby qurylǵanyn jetkizdi.

«Aıta keteıik, jumystyń aýyr túr­lerinde qazaqstandyq kompa­nıa­lar­dyń tájirıbesiniń azdyǵy kóri­nedi. Bul operatorlardyń talabyna saı bol­ma­ǵandyqtan, olardyń alań­daý­shylyǵyn týdyrady. Bul máseleni biz sheteldik jáne jergilikti kompanıalar arasynda konsorsıým qurý arqyly sheshemiz», dedi Q. Bozymbaev.

Ol sondaı-aq, kompanıalardyń satyp alý kezinde jáne sheteldikterdiń qaty­sýymen munaı-gaz kompanıalaryn sa­typ alý týraly shaǵymdar kezinde shama­dan tys ornatylǵan talaptarǵa baıla­nysty qıyndyqtarǵa tap bolatynyn da alǵa tartty. Osyǵan baılanysty mınıstrlik tıisti jumystar atqaryp jatyr eken.

Munaıshylar jumyssyz qalmaıdy

Munaı salasynda týyndaǵan qıyn­dyqtardan eldegi kompanıalarda jumys­syz­dyq týyndaýy da ábden yqtımal. Osyǵan baılanysty Úkimet arnaıy zertteýler júrgizip, máseleniń aldyn-alýdy qolǵa alǵan. Jumyskerlerdiń áleýmettik jaǵdaıy týraly Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstri Tamara Dúı­senova esep berdi. Máselen, arnaıy ju­mys toby ótkizgen zertteý nátıjesinde 99 munaı-servıs kompanıasynyń óz qyz­metkerlerin jumystan bosatý qaýpi barlyǵy anyqtalypty. Bul mekeme­lerde 44 myńǵa jýyq adam jumys isteı­di eken. Mınıstrlik qoldaýdy qajet etetin jumysshylardy úsh topqa bólip qarastyrady. «Birinshi topta 1239 adam bar. Olar 52 kásiporynda qyz­met etip, bıyl jumystan shyǵarylǵan. Ju­mys­shylardyń basym bóligi Aqtóbe men Mańǵystaý oblystarynda», – dedi T.Dúı­senova. Mınıstrdiń aıtýynsha, osy ýa­qytqa deıin san alýan baǵdarlama bo­ıynsha jumyssyz qalǵan 325 adam turaqty jumys tapty. 355-i qaıta daıarlaý kýrs­tarynan ótti. Olardyń ishinde ýa­qytsha jumysqa turǵandar da bar. Taǵy 100 adam ózdigimen jumys tapty. Qazirgi kezde qalǵan 500 adamdy ju­mysqa ornalastyrý jalǵasyp jatyr. Ekinshi topqa 22 kásiporynnyń jumysshylary kirdi. Sebebi, olardyń jumysy turaqsyz kestege aýystyryldy. Mundaı 3200 jumysshy bar. Olardyń 1316-sy jumys istemeıdi. Óıtkeni, kásiporyndardyń jumysy toqtaǵan. 1290-y merzimsiz demalysqa jiberilse, 594-i tolyqqandy jumys istep jatqan joq. Al úshinshi topqa aldaǵy ýaqytta jumyssyz qalady-aý degen azamattar kiredi. Olar – Atyraý oblysyndaǵy kásiporyndardyń jumysshylary. Aldaǵy eki jylda oblysta 3804 adam jumyssyz qalady degen boljam bar.

Mınıstr T.Dúısenovanyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta Teńizshevroıldy keńeıtý jobasy aıasynda qosymsha 20 myń jańa jumys ornyn ashý jos­parlanyp otyr. Osynyń esebinen jumyssyz qalǵan azamattardy qyzmetke turǵyzý josparlanǵan. Budan bólek, ındýstrıalyq-ınnovasıalyq baǵdarlama men jumyspen qamtýdyń basqa da sharalaryn qoldaný qarastyrylyp otyr.

Kelisimder kereksiz bolmaıdy

Bul máselege Úkimet basshysy da ún qosty. Munaıshylardyń jumyssyz qalmaýyna memorandýmdardyń da yqpal etpeı jatqanyn synǵa aldy.

«Qazaqstanda munaı sektorynda, munaı-servıstik salada jumys oryndaryn qysqartpaý baǵytynda barlyǵy 19 myńnan astam memorandýmdar jasalǵan. Biz memorandýmdarǵa qol qoıǵanda, bas­shylyq aldynda biz qandaı keremet eke­nimizdi kórsetip, «memorandýmdarǵa qol qoıdyq, bizde barlyǵy jaqsy» dep esep beremiz. Qazir biz óz materıaldarymyzdan kórip otyrmyz, keıbir memorandýmdardyń talaptary oryndal­maı otyr», dedi Úkimet basshysy. Mınıstrge memorandýmdardy qaıta qarap, oryndalmaı jatqandaryn anyq­taýdy tap­syrdy. «Máseleni ákimder men mınıstr­likter birlesip qarasyn», dep naqtylady.

315 nysan jekeshelendirildi

Otyrysta qaralǵan ekinshi másele jekeshelendirý barysy jáne iri ulttyq kompanıalardy qor naryǵyna shyǵarý boıynsha josparlary týraly Ulttyq ekonomıka mınıstri Qýandyq Bıshimbaev esep berdi. Mınıstrdiń málimetinshe, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan jańa Keshendi jekeshelendirý jospary qabyldanǵanyn jáne memlekettik jeke menshiktiń iri nysandary men kvazımemlekettik sektordyń jeke menshigin qamtıtyn 783 uıymnan turatyn tizim anyqtalǵanyn aıtty. Sony­men qatar, «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ-tyń 173 nysany qamtylǵan tizim belgilengen.

«2014-2016 jyldardaǵy jekeshe­len­­dirýdiń ekinshi tolqynynyń nysan­darynyń negizgi tiziminde 545 uıym qamtylǵan. Olardyń qatarynda respýb­lıkalyq, komýnaldyq menshiktegi, son­daı-aq ulttyq holdıńter men kompa­nıalardyń menshigindegi nysandar bar. 2016 jylǵy 1 qazandaǵy málimetter boıynsha 14,3 mlrd teńge somasyna Keshendi jospardaǵy 96 aktıv júzege asyrylǵan.

Al Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov jekeshelendirýdiń ekinshi tolqyny aıasynda jalpy somasy 86 mlrd teńgeni quraıtyn 315 nysan jekeshelendirilgenin málimdedi. «Onyń ishinde 2016 jyly jalpy somasy 7 mlrd teńgege 67 nysan satyldy, sondaı-aq, 186 mlrd teńgeni quraıtyn 200 nysan saý­dada tur. Osylaısha, barlyǵy 515 nysan saýdaǵa qoıyldy, 19 nysan qaıta quryldy jáne taratyldy. Satylǵan nysandardan kiristiń artqanyn jáne salyqtyń artyp jatqanyn, sondaı-aq jalaqy qory jáne jumyspen qamtý saqtalatynyn bilý úshin jekeshelendirilgenge deıin jáne jekeshelendirilgennen keıin taldaý jumystary júrgizildi», – dedi mınıstr.

Jarıa etý aksıasy aıaqtalýǵa jaqyn

Qarjy mınıstri sondaı-aq jarıa etý aksıasynyń jumystary týraly esep berdi. Mınıstrdiń aıtýynsha, múlik­­ti zańdastyrý boıynsha aksıanyń aıaq­ta­­lýyna úsh aıǵa jýyq ýaqyt qaldy. «2016 jylǵy 30 qyrkúıektegi jaǵdaı boıy­n­sha 2,7 trln teńge zańdasty­ryl­dy, onyń ishinde 853,2 mlrd teńge – mú­likti zań­dastyrý, 1 813,8 mlrd teńge – aq­shany zańdastyrý», – dedi B.Sulta­nov.

Onyń aıtýynsha, bul soma respýblıka aýmaǵynda ornalasqan zańdastyrylǵan múlikti qamtıdy – 104 903 nysan jáne 846,3 mlrd teńgeni quraıtyn qundy qaǵazdar, sondaı-aq sheteldik múlik túrindegi 159 nysan jáne 6,9 mlrd teńgeni quraıtyn qundy qaǵazdar.

«Memlekettik kiris organdarynyń jelisi boıynsha sheteldegi múlikti jarıa etý quny 7 mlrd teńgeni qurasa, sheteldegi múlkin jarıa etýge júgingender sany 182 adamǵa jetti. Biz sheteldegi múlkin ja­rıa etýdiń bóliginde áli de áleýettik bar dep oılaımyz», dedi B.Sultanov. Sony­men qatar, mınıstr naýqandy kidirtip jatqan birneshe faktorlar bolýy múmkin ekendigin aıtty.

«Qazir jalpyǵa ortaq deklarasıalaý merzimin 2020 jylǵa deıin shegerilýine baı­lanysty jyldyń sońyna deıin jedel­detip múlikti jarıa etýdiń qajeti joq degen jalǵan pikirler qalyptasýy múmkin. Bul jerde eń mańyzdy máse­lege kóńil aýdarý kerek. Jarıa etý jónin­degi naýqan aıaqtalǵannan keıin azamat­tarǵa qylmystyq, ákimshilik jáne salyqtar boıynsha raqymshylyq jasaý qoldanylmaıdy. Jalpyǵa ortaq deklarasıa tapsyrý tek baqylaý prosesiniń taǵy bir qadamy bolmaq. 2020 jylǵa qaraı ýákiletti memlekettik organdardyń aqparattyq júıeleriniń kemshilikteri joıylyp jáne derekter bazalarynyń sınhrondaý prosesi tolyq aıaqtalady», – dedi mınıstr.

Bıyl astyq mol

Úkimet otyrysynda qaralǵan sońǵy másele – egin jınaý jumystarynyń qory­tyndysy týraly Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri Qaırat Aıtýǵanov baıandady. Onyń málimetinshe, astyqtyń jalpy jıyntyǵy býnkerlik salmaqta 23,1 mln tonnany qurady. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 1,4 esege artyq. Ortasha ónim 15,2 s/ga qurady. Al astyq qabyldaý beketterine 4,6 mln tonna astyq jetkizilgen. Onyń ishinde 3,8 mln tonnasy – bıdaı. 14,5 paıyzǵa deıingi dymqyl bıdaıdyń úlesi jalpy kólemde 57,4 paıyzdy quraıdy, bul ótken jylmen salystyrǵanda 24,2 paıyzǵa artyq.

Mınıstr baıandamasynda egin jınaý naýqanynyń ońtaıly ýaqytta aıaqtalýy uıymdastyrýshylyq deńgeıiniń joǵary bolýynyń, materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaý máselesiniń der kezinde sheshilýiniń jáne joǵary túsimdi egin jınaý tehnıkasyn qoldanýdyń arqasynda bolǵanyn aıtty.

Dınara BİTİKOVA,

«Egemen Qazaqstan»