1986 jyly jeltoqsanda qazaq jastarynyń alańǵa shyǵýynyń negizgi sebebi Qazaqstannyń sol kezdegi basshysy Dinmuhamed Qonaevtyń ornynan alynyp, bılikke Kolbınniń kelýi bolǵanyn bilemiz. Jastar alańda júrgende Qonaev qaıda edi? Onyń odan keıingi ómiri qalaı boldy? Mine, búgingi maqalamyzda osy suraqtarǵa jaýap izdep kórmekpiz.
Qonaev ornynan qalaı alyndy?
AQSH-tyń burynǵy prezıdentteriniń biri Dýaıt Eızenhaýer: “Men búgin zor tulǵamen qaýyshtym. Ol – tereń saıasatker, halyqtar danalyǵyn tolyq meńgergen adam. Ol – KSRO-nyń sırek kezdesetin tulǵasy” dep baǵa bergen Dinmuhamed Qonaev qazaqtyń baǵyna týǵan, elý jylǵa jýyq el basqarǵan basshy boldy. Onyń qazaq úshin atqarǵan eleýli qyzmetteri óte kóp. Qonaevtyń kezinde Qazaqstanda ónerkásip salyndy, elde jańa qalalar men iri eldi mekender paıda boldy, Almatyny kórikti qalaǵa aınaldyrdy, iri ǵımarattar boı kóterdi, qazaqtyń ǵylymy qaıtadan jazyla bastady. Ol Keńes úkimetiniń quramynda bola tura Ózbekstanǵa ótip ketken qazaq jerlerin qaıtaryp, Mańǵystaýdy Túrkimenstanǵa berý týraly ortalyqtyń usynysyna, Qazaqstanda nemis avtonomıasyn qurýǵa qarsy shyqty. Qonaevtyń ult aldynda atqarǵan ushan-teńiz qyzmetiniń baǵasyn Úndi memleketiniń negizin qalaýshylardyń biri Djavaharlal Nerý jaqsy beredi. Ol: “Meıirim-shýaǵay mol, peıili keń halyqtyń perzenti bolýdan asqan baqyt joq. Sol halyq – qazaq halqy. Eliniń ótkenin umytpaı, keleshegi úshin qaltqysyz eńbek etken perzenti bar halyq ta baqytty. Sol perzent – Dinmuhamed Qonaev” degen bolatyn.
Memleket basshylary arasynda tutastaı halyqtyń súıispenshiligine bólenetin basshylar az, tipti sırek desek te bolady. Al Qonaevty halyq jappaı jaqsy kórdi. 1985 jyly KOKP Ortalyq Komıtetiniń bas hatshysy bolyp M.S.Gorbachev taǵaıyndalǵannan keıin Qazaqstannyń sol kezdegi 1-hatshysy Dinmuhamed Qonaevty ornynan alyp, 1986 jyldyń 16-jeltoqsanynda ol orynǵa G.V.Kolbındi qoıdy. Bul habardan demde qulaqtanǵan Almaty jastary KSRO-nyń ult saıasatyna qatysty narazylyqpen alańnan biraq shyqty. Kózderi ashyq, kókiregi oıaý jastardyń qolynda “Ár halyqtyń óz kósemi bolýy kerek” degen urandar jazylǵan plakattar bar edi. Beıbit sherý retinde bastalǵan bul oqıǵanyń sońy qantógiske aınaldy. Óz quqyqtaryn talap etip, alańnan ketpegen jastar: “Qonaev aldymyzǵa shyqsyn. Bárin ózi túsindirip bersin” degen de talaptar qoıdy.
Qonaev: “Alańda sóz sóıleýime ruqsat etpedi”
Alaıda alańǵa shyqqan jastardyń aldyna kelip, sol kezdegi qazaq jazýshylary men aqyndary, bılikte júrgender, óner adamdary basý aıtyp, úıge qaıtýǵa shaqyryp, sóz sóılegenimen Dinmuhamed Qonaev alańǵa kelmedi, halyqtyń aldyna shyqpady. Oǵan sebep bolǵan oqıǵa keıin, arada biraz jyldar ótkende baryp, Qonaevtyń “Ótti dáýren osylaı” atty kitaby jaryq kórgende ǵana anyqtaldy. Onda Dımekeń sol ýaqytta basynan ótken jaǵdaıdy bylaı áńgimeleıdi: “1986 jyly jeltoqsannyń 11-i kúngi Saıası Búronyń májilisinde zeınetti demalysqa shyǵýyma baılanysty meni qyzmetten bosatý týraly sheshim qabyldady. Al jeltoqsannyń 16-da Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıtetiniń plenýmy boldy. Ony ózim ashyp, KOKP Ortalyq Komıtetiniń hatshysy G.Razýmovskııge sóz berdim. Ol meniń zeınetti demalysqa shyǵýyma baılanysty Saıası Búronyń sheshimin oqyp berip, maǵan tilegin aıtyp, ystyq yqylasyn bildirdi. Ortalyq Komıtettiń birinshi hatshylyǵyna G.Kolbındi saılady.
Jeltoqsannyń 17-i kúni saǵat 11-de maǵan Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy O.S.Mıroshhın telefon soqty. Ortalyq Komıtetke kelýimdi ótindi.
- Jaıshylyq pa? Men zeınetti demalystamyn ǵoı? – dep edim, ol:
- Alańǵa bir top jastar jınaldy. Olar keshe ótken Ortalyq Komıtettiń plenýymynyń sheshimin durystap túsindirip berýdi talap etedi. Jınalǵandardyń aldynda sóılep, istiń mán-jaıyn túsindirip berseńiz durys bolar edi, - dep jaýap berdi.
- Jaqsy, - dep jáne men mynany suradym. – Kolbın kelise me buǵan?
Mıroshhın telefon tutqasyn Kolbınge berdi. Ol Ortalyq Komıtetke kelip, jastar aldynda sóıleýimdi ótindi. Men kelisimimdi berdim. Taban astynan jınalyp, aıtqan jerge bardym. Birinshi hatshynyń kabınetine kirsem, Búro músheleri túgel jınalyp, alańǵa jınalǵandarǵa ne isteý kerektigin aqyldasyp otyr eken. Kolbın eki adamǵa: Nazarbaev pen Kamalıdenovke jastar aldynda sóıleýdi usyndy. Maǵan siz bylaı etseńiz qaıtedi degen tapsyrma bolmady. Kolbınniń kabınetinde baqandaı eki saǵattaı tapjylmastan otyrdym. Tipti meniń sóz sóıleýim týraly áńgime kóterilgen joq. Sosyn Kolbın Máskeýmen baılanysyp, áldekimmen sóılese bastady. Áńgimesine kedergi bolmaıyq dep, Mıroshhınnen basqamyz shyǵyp kettik. Araǵa az-kem ýaqyt salyp, Kolbın barlyq búro múshelerin jınap, olarǵa qosyp meni shaqyrdy. Kirgen boıda ol maǵan:
- Siz bossyz, dem ala berińiz. Biz ózimiz-aq tıisti shara qoldanyp, tártipke keltiremiz, - dedi.
Men shyǵar aldynda Mıroshhınnen:
- Ne úshin shaqyrtty? Nege sóıletpedińizder? – dep suradym. Ol bylaı dep jaýap berdi:
- Aqyldasa kelip sizge alańǵa shyǵyp sóıleýińizdiń qajeti bola qoımas dep sheshtik.
1987 jyly maýsym aıynda Máskeýde ótken KOKP Ortalyq komıtetiniń plenýmynda maǵan alańǵa shyǵyp, sóz sóıleýge ruqsat etpegenin Mıroshhın taǵy da rastady”.
Qonaevtyń úsh jyl boıy qýǵyn-súrgin kórýi
Al Kolbın Qonaevtyń sóıleýine ózi ruqsat bermegenine qaramastan, ony aıyptaýǵa kóshti. Almatydaǵy kóterilisti aıaýsyz basyp-janshyp, Jeltoqsan oqıǵasyna qatysýshylardyń 99-yn sottap, 83 adamdy 2 jyldan 15 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyryp, ekeýiniń ólim jazasyna kesilýine muryndyq boldy. Sonymen qatar, Qonaevtyń sońyna sham alyp tústi. “Alańǵa shyǵyp sóılemedi” dep jala japty. Ol týraly Dımekeń: “Áıtse de, arada biraz ýaqyt ótken soń Kolbın sóz sóılegen jerinde aýzy-basy qısaımaı meni alańǵa jınalǵandar aldynda sóıleýden úzildi-kesildi bas tartty dep aıyptaýmen boldy. Meniń estýimshe, respýblıkanyń birde-bir basshysy alańǵa shyqqan jastarǵa plenýmnyń mán-jaıyn durystap túsindirip bermegen. Onyń ornyna olar “muzdaı qarýlanǵan mılısıany”, áskerdi qarsy qoıyp, jınalǵandardy aıaýsyz jazalaǵan. Qanshama stýdentter men jumysshylar jazyqsyz japa shekti. Qazaqstan komsomoly Ortalyq Komıtetiniń málimetine qaraǵanda, oqıǵaǵa qatysqany úshin nemese olardy qoldaǵany úshin birneshe myńdaǵan stýdentter oqý oryndarynan shyǵarylǵan, kóbisi oqýdy tastap ketken. Qyrshyn jastardyń tógilgen qany úshin, on ekide bir gúli ashylmaǵan júzdegen qyzdar men jigitterdi jazyqsyzdan jazyqsyz soqqyǵa jyǵyp, tutqyndaǵany úshin kim jaýap berýge tıis? Bul suraý belgisin talaı adamnyń tusyna battıtyp qoıýǵa bolady”, - dep jazady.
Mine, osydan keıin-aq Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıtetiniń 1987 jylǵy VII, IX plenýmdary Qonaevtyń qatelikterin áshkereleý naýqanyna arnaldy. Bir kezderi óz qolymen ósirgen memleket qyzmetkerleriniń kópshiligi Qonaevqa qarsy sóz sóıledi. Jazýshylar men óner adamdaryna da Qonaevqa qarsy sózder aıtqyzyldy. Sondaı jıyndardyń birinde jazýshy Safýan Sháımerdenov Dımekeń týraly: “Ol tym suryqsyz! Suryqsyzdan úlken silkinis kútpeńizder. Ol ultshyl emes. Ol óziniń aınalasyna taza emes adamdardy jınap alyp, solardyń múddelerimen ómir súrdi. Dálirek aıtsaq, Qonaev – naǵyz tamyr-tanystyqtyń jemisi, sonyń klasıkalyq úlgisi. Ol – eshqashan da jalpyhalyqtyq múdde bıigine kóterilmegen adam”, - dep aıyptaýǵa deıin bardy.
Al Qonaevtyń ózi basynan ótken osy bir qıyn kúnderdi bylaı eske alady: “Eshqandaı qatysym bolmaǵanyna qaramastan “Almaty oqıǵasyn” basty uıymdastyrýshylardyń biri dep meni nysanaǵa aldy. Túp etekten shap berip ustaýdyń nebir aıla-sharǵysy jasaldy. Jeltoqsan oqıǵasy ótkennen keıin úsh jyl boıyna meni jáne meniń jaqyndarymdy qýǵyndaýmen boldy. Ol úshin ar-uıattan bezgen jýrnalıssymaqtar men ǵalymsymaqtardy aıdap salyp, eki kisi bas qosqan jerde jamandap, sóı sóıledi, gazet betterinde qulash-qulash “syn” materıaldar jarıalady. Baıaǵyda bir baıǵus: “Otyrsam opaq, tursam sopaq deıdi. Qatty júrsem “qýaıaq” deıdi, sóılesem “taq-taq” deıdi, sóılemesem aqymaq deıdi. Joǵary qarasam “shapyrash” deıdi, tómen qarasam “súzbe” deıdi” degen eken. Sol aıtqandaı, sadaq tartqan oqtaı júrdim be desem, tus-tustan jala jaýyp, jaǵaǵa umtylatyndar joq emes eken. Teledıdar, radıo, gazet-jýrnaldardyń esigi men úshin tars jabyldy. Mańyma da jýymady, mańaılatqan da joq. Ol ol ma, tabaldyryǵymnan kisi attatpaı qoıdy. Men týraly jazylyp jatqan neshe túrli materıaldarǵa kózqarasymdy bilip, pikir almasýǵa kelgen jýrnalıserdi de “ıt qosyp qýdy”.
“Vashıngton post” gazetinde maqala jarıalandy. Tilshi menimen kezdesýdiń ońaıǵa túspegenin jazypty. Biz shynynda da qala syrtynda júzdestik. Salǵan jerden ol menen:
- Siz bas bostandyǵy bar azamat emessiz be? – dep surady.
Ne dep jaýap bergendeısiz? Árıne, bas bostandyǵy bar adammyn, biraq…
Odan ári jiliktep berý ońaıǵa túspedi. Árıne, meniń dálelderimdi muhıttyń arǵy jaǵynan at arytyp, ton tozdyryp kelgen jýrnalıs túsine qoıar deısiz be?” – dep eske alady.
Qonaev solaı Kolbınniń úsh jyldyq shabýylyna tótep berdi. Úı qamaqta otyrǵandaı boldy. Biraq halyqpen baılanysy úzilip, adamdarmen aralasa almaı qalsa da eshkimge ókpe artqan joq. Oǵan qoǵam qaıratkeri Keńes Aýhadıevtiń: “1985 jyly bastalyp, 1986,1987 jyldarǵa ulasqan baıbalamdar Dımekeńniń júreginen qan tamshylatyp, órtep-kúıdirip, sanasyn tilgilep jatty ǵoı. Biraq Dımekeń bárine shydady. “Men – adalmyn, ottaı berińder” dep jaıbaraqat otyrǵan sıaqty. Eńbegin buldap, eshkimge ókpe artqan emes. Kózi jumylǵansha “Qalyń ormanda tek bıik qaraǵaıdyń basyn ǵana jel shaıqaıdy, halqyma ókpem joq” deýden tanbaı ketti”, - degen sózderi dálel. Tipti ózin izdep barǵan jýrnalıs Serik Ábdiraıymulyna aǵynan jarylyp suhbat berip, artynan jarıalaýǵa bolatyn suraqtardy ózi iriktep: “Qalǵanyn óziń taıaq jemeıtin kezde jarıalarsyń. Ketpenniń basyn bassań, saby mańdaıyńa tıedi, qaraǵym. Sender jassyńdar ǵoı, bolashaqtaryń bar”, - dep óziniń qysastyq kórip otyrǵanyna qaramastan, adam balasyna záredeı zıanyn tıgizbeýge baryn salǵany – adamgershiliktiń shyńy emeı nemene?
Qonaev ózi jıi aıtatyn “Adamdyq qalypty bıik ustaý – kimge de bolsa úlken syn. Adamgershilik degen asyl qasıetti alasartyp almasaq eken. Ómir ózegi – osy, azamattyq jol da – osy” degen prınsıppen ómir súrdi, solaı ómirden ótti... Esimi áli kúnge deıin el aýzynda tek jaqsy qyrynan júrgen Qonaev qandaı baqytty adam...
Avtor: Marfýǵa Shapıan
Derekkóz: islam.kz
