(Esse)
Kóktemniń janǵa jaıly kúnderiniń biri. Uzynaǵashta turatyn qaryndasymnyń úıine barý úshin Raıymbek dańǵyly boıynan taksı tosyp tur edim, uıtqyı kelip bir kólik toqtaı qaldy. Júrgizýshi jas jigit eken:
- Qaıda barasyz -dedi kúlimsirep. Men jónimdi aıtyp edim, az-kem oılanyp turdy da, otyryńyz, kettik - dep esigin ashty. Biz keıde bógelip, keıde temir tulpardyń basyn erkin jiberip, joqty-bardy sóz etip kele jattyq. Júrgizýshi jigit taǵy bir-er jolaýshy kezdeser me degendeı kóliktiń qamshy salar jaǵyna álsin-áli qaraǵyshtap keledi. Kenet qolyn kóterip, kólik tosyp turǵan qolynda jol sómkesi bar orta jasar er adamdy kórip, sonyń qasyna kelip kóligin toqtatty.
- Sálem jigitter, Altyn Ordadaǵy jumysshylar turatyn jerge deıin-dedi. Júrgizýshi basyn ızedi. Jolaýshy artqy qatarǵa jaıǵasty.
- Jumysshylar turatyn jer degenińiz - "Qul bazary" ǵoı, solaı ma?-dedi júrgizýshi mashınanyń aldyńǵy aınasynan artta otyrǵan jolaýshyǵa syǵyraıa qarap. Bul sóz jolaýshyǵa unamady bilem, jaıdary júzi lezde qatýlanyp:
- Baýyrym, abaılap sóıle, ol jerde eshqandaı qul turǵan joq, eshkimde qul satyp jatqan joq, árkim óz eńbegin usynyp, nápáqasyn taýyp júr. Myna men de sol jerde biraz jyldan beri istep kelemin-dedi daýysy qatqyl shyǵyp. Ásirese "istep"-degen sózdi bir túrli ekpinmen, nyǵyzdap aıtty. Jolaýshysyn abaısyzda shamdandyryp alǵanyna ishteı yńǵaısyzdanǵan júrgizýshi:
- Keshirińiz aǵasy, aýyzǵa úıir, jattandy bolyp qalǵan sóz ǵoı, ańdaýsyzda aǵat aıtyp qaldym - dedi kishilik tanytyp. Jolaýshynyń qabaǵy sál jazylyp:
- Oqasy joq, desede, esińde bolsyn, ol jerde tek ózderiniń adal, qarapaıym kúshterine súıengen, taban et, mańdaı terimen otbasyn asyrap júrgender turady. Ol jerde qystyń aıazy men jazdyń aptabynda meni kelip kim jumysqa shaqyrar eken dep, eki kózi tórt bolyp kimniń turǵysy keler deısiń? Sharasyzdyqtan, qara qazan, sary balanyń qamy úshin júredi ǵoı. Ol osylardy aıtyp az-kem únsiz qaldy. Kim biledi, sóz osymen támám bolar ma edi, eger júrgizýshi jigit:
- Onda nege "Qul bazar"- dep atalǵan eken-dep jolaýshydan suramaǵanda. Qul bazar degen sóz qulaǵyna túrpideı tıetin jolaýshy endi syrtqa qarap otyrǵan júzin júrgizýshige buryp:
- Qazaq at qoıýdyń qas sheberi ǵoı, keıde atty tikeleı maǵanada, keıde astarlap, janamalap, keıde ájýalap, al keıde keketip te qoıady emes pe? Menshe sol ájýa men keketýdiń ortasynan shyqqan ataý bolar shamasy. Aty solaı bolǵanymen, olar azat azamattar, bastysy jandary azat. Al ózimiz kúnde estip, kórip júrgen - memlekettiń senip tapsyrǵan qyzmetin ózderiniń qara basynyń qamy úshin paıdalanatyn, el qazynasyn urlaıtyndar men tonaıtyndar mine naǵyz quldar solar. Olar baıansyz dúnıe úshin namysy men aryn, ımany men adamdyǵyn qur nápsige qul etip qoıǵandar. Olar bul dúnıede halqy aldynda, ol dúnıede Jaratýshy aldynda qara bet bolatyndar. Al biz bul dúnıede betimiz jaryq, Alladan súıikti quldarynyń qataryna qosýyn tileımiz - dedi sózin nyqtap. Baǵanadan beri olardyń sózine qosylmaı otyr edim, endi ózi qarapaıym, kıimi jupyny osy bir azamattyń myrdyń oǵyndaı sózderi eriksiz oǵan qaratty:
- Siz durys aıtasyz, ýájińiz oryndy. Qasıetti Quranda: "Ózara mal-múlikterińdi kúnáli jolmen jemeńder" jáne "Adam úshin óz eńbektengeninen artyǵy joq" -degen adam balasyn aramnan tıatyn aıattarmen qatar paıǵambarymyz Muhammed (s.a.ý.) -nyń «Eı, adamdar! Shúbásiz Allah barlyq nárseden pák. Sol sebepti adal jáne tazadan basqany qabyldamaıdy" -degen tereń maǵanaly hadısteri jeterlik. Alaıda, Qudaıdyń sózin qulaǵyna qyspaıtyn nadandar azat basyn nápsiniń quly etip adasý ústinde. "Shyn máninde azabym qarsy kelýshilerge jolyǵady"-dep Jaratýshymyz eskertkendeı olardyń ol dúnıede jazasyn tartary anyq-dedim shynaıy nıetimmen.
- "Qýlyqpen kelgen mal, sumdyqpen ketedi"-degen halyq danalyǵy da bar -dep qostady júrgizýshi. Úsheýimizdiń oı-nıetimiz bir arnada toǵysqan soń jan-dúnıemizde jadyrap sala berdi. Kólik ishin de bir túrli úılesimdilik pen túsinistik ornap, dalanyń mamyrajaı kelbeti kólik ishine kóship kirgendeı boldy. Aldymyzdan Altyn Ordanyń aspaly kópiride kórindi. Kólik keptelisi de barǵan saıyn kúsheıip keledi. Jarasymyn tapqan áńgimemizdi jalǵastyra túseıin ári kepteliste qaýzaı otyratyn taqyryp bolsyn dep oıymdy ortaǵa saldym:
- Qudireti kúshti Jaratýshy ıemiz tirshilik ıelerin jaratqanda úsh deńgeıge bólipti, joǵary deńgeıde - perishteler, ortada - adam balasy, al tómengi deńgeıde janýarlar jaıǵasypty. Perishteler nápsiden ada, taza, kirshiksiz jaratylys bolsa, adam balasy - jer betiniń, osy ǵalamnyń ardaqtysy retinde jaraldy. Onyń qalaýyna erik, aqyl men sana berildi. Eger kim de-kim Jaratýshy aldyndaǵy, ata-anasy men el-jurtynyń aldyndaǵy mindetin adal oryndasa, adam balasyna paıdaly bolsa perishte deńgeıine kóterilip, oryny Jannattan bolady eken. Al aqylyn, sanasyn durys baǵytqa jumsamasa, ózinen tómengi haıýan deńgeıine túsedi, siz aıtyp otyrǵan "jemqorlar" - sol haıýanı qasıeti basym pendeler - dedim sózimdi barynsha túsinikti etýge tyrysyp.
- Áńgimeńizge rahmet, men de jettim-dep jolaýshy kólikten túsip, bizben jyly qoshtasty da óz jónine bettedi. Altyn Ordadan ótken soń keptelis azaıyp, kóligimiz erkin tynystap keledi. Ár ekeýimiz de óz oıymyzben bolyp únsiz kelemiz. Júrgizýshiniń ne oılap kele jatqany qaıdam, óz basym álgi jigittiń sózinen áli aryla almaı kelemin. Aradaǵy únsizdikten jalyqtyma júrgizýshi eptep radıo qabyldaǵyshyn qosty. Bıik-bıik minbelerden sóılep úırengen baılaýy joq kóp sheshenniń biriniń sańqyldaǵan daýysy estildi:
- Qazaqstan mıneraldyq resýrstarǵa óte baı. Qazaqstan dúnıe júziniń 186 eliniń ishinde vólfram, qorǵasyn jáne barııdiń qory boıynsha birinshi orynda, hromıt, kúmis jáne sınk boıynsha ekinshi, marganes jáne molıbden— úshinshi, mys — tórtinshi, ýran — besinshi, altyn — altynshy, temir keni — jetinshi, qalaıy men nıkel — segizinshi, kómir men tabıǵı gaz — toǵyzynshy, munaı boıynsha on úshinshi orynda Qazaqstan jerinde hromıttiń álemdik qorynyń úshten bir, ýran men marganestiń tórtten bir bóligi, temir keniniń onnan bir bóligi ornalasqan. Sóz osy araǵa kelgende júrgizýshi onyń lepirgen, jitirmilete, ekpindete sóılegen sózin túsinip álde tyńdap úlgire alamady ma radıo qabyldaǵyshyn syrt etkizip únin óshirdi.
- Úh, mynanyń ash ishegi úzilip ketpese eken dep otyr edim, óshirgeniń durys boldy - dedim mende onyń isin qup kórip. Ol ashshy bir myrs etti de:
- Bularda úzile qoıatyn ash ishek qalmady-aý sirá, bári maı ishekke aılanyp ketkeni qashan -dedi ezýinen mysqyldaı kúlip. Sodan Uzynaǵashqa jetkenge deıin tis jaryp ún qatysbadyq. Ol áredek kókirektegi sherin shyǵarǵan jandaı aýyr kúrsinip qoıady. Al meniń kóz aldymnan jupyny, júdeý júzdi, biraq kózi men sózinde ot bar jolaýshy jigittiń beınesi elestese, qulaǵymnyń túbinen jańa ǵana estigen esirme sózder jańǵyryp ketpeı keledi.
(sońy)
Abaı atyndaǵy Qazaq Ulttyq Pedpgogıkalyq ýnıversıteti,
Eltaný jáne týrızm kafedrasynyń dosenti
Qaster Sarqytqan
