Jazýshy Beksultan Nurjekeulymen kitap taralymy, onyń oqylýy týrasynda suhbattasý úshin aldyn-ala telefon soǵyp, ýaǵdalasqan ýaqytta úıine keldik. Kameramyzǵa bir, ózimizge bir qarap, «Sender eki saǵat sóıletip alyp, efırden eki mınýt qylyp kórsetesińder ǵoı», - dedi ázil-shyny aralas. Sol eki mınýt úshin keıde eki kún júretinimizdi oılap, ishteı zilsiz kúlip aldym. Durysy az sóıletip, aǵanyń ýaqytyn almaıyn dep oıladym. Biraq jazýshynyń kóńiline kelgen, qapalandyryp júrgen dúnıeler az emes eken, dep jazady ult.kz portaly.
Adam aqsha jemeý úshin eń bolmasa bir-eki kórkem ádebıet oqý kerek
- Qyryq jyldaı baspa salasynda istepsiz. Qazir de «Jalyn» baspasynyń, sizshe aıtsaq, «derektirisiz». Kásibı maman retinde keshe de, búgin de jazylyp jatqan kitaptardyń oqylym deńgeıiniń tómendeýiniń, sáıkesinshe basylyp jatqan kórkem ádebıetterdiń taralymynyń sıreýiniń sebepterin saralap berseńiz. Osy keleńsizdiktiń zardabyn túsinip jatyrmyz ba? Kitap oqytýdy ádebıettiń jeke problemasy dep qaraıtyndarmen kelisesiz be?
- Qazir keıingi jastar kitap oqymaıdy degen másele jıi aıtylady. Teledıdar, gazet, jýrnal bárinde aıtady. Aıtýyn aıtady, biraq eshqandaı shara qoldanylmaıdy. Al osynyń paıdasy bar ma, zıany bar ma? Sony aıtaıyn. Internet keldi, barlyq dúnıeniń orynyn basady deıdi. Men bolsam, olaı bolmaıtynyna kámil senemin. Óıtkeni, qarańyz, myna Taıaý Shyǵys, jalpy shyǵys, Afrıkada - qyrǵyn. Buny el-jurt bári kórip, bilip otyr. Basty sebep - halyqtyń oqymaǵanynda, nadandyǵynda. Kitap betin kórmegen adamdar qyrylyp, byt-shyt bop jatyr. Óziniń jaǵdaıyn, mádenıetin, halqynyń jaǵdaıyn, eliniń dástúrin saqtaı almaıdy. Syrttan kelgen ósek-aıańǵa bola memleketin de, tarıhyn da byt-shyt qyldy, úı-ishin bárin oıran-topyr etti. Endi ony qaıtadan qalpyna keltirýge qandaı kúsh kerek ekenin oılamaıdy. Ýaqyt kerek, kúsh kerek, aqsha kerek, aqyl kerek. Onyń bárin halyq qaı ýaqytta jınaıdy? Bilimsizdikten, mádenıetsizdikten qıratty bárin. Ǵasyrlar boıy ata-babasynyń jınaǵan mádenıetin, eskertkishin qulatyp, qalyptasqan ekonomıkasyn turalatty. Al Eýropada nemese ózge elderde nege ondaı bolmaıdy?! Óıtkeni, halqynyń mádenıetiniń deńgeıi joǵary. Kitap oqıdy, kórkem ádebıet oqıdy. Adamnyń aqylyn jumsaıdy, aqsha jumsamaıdy. Aqshanyń ózin aqylmen jumsaıdy. Al aqsha bar, aqyl joq jerde - tek qıratý. Osy jaqynda prezıdenttiń keńestegi sózin tyńdadym, bylaı deıdi: «Bul ne senderdiń istep otyrǵandaryń? Qyzmetterińdi aqyryn-aqyryn joǵarylatamyz, joǵary qyzmetke kelgennen soń báriń túrmege túsesińder!» Memleketten urlaıdy, jeıdi, árıne. Bilimsiz mamandar ǵana solaı isteıdi. Demek, olar aqshany jeý ádisin de biledi. Al aqsha jemeý úshin adam, eń bolmasa, ómirinde bir-eki kitap oqý kerek.
Mine, biz táýelsizdik alǵaly 25 jyl boldy. Osy ýaqytta bizdiń mektepterdiń oqý júıesi buzyldy. Biz ata-ananyń kómeginsiz ózimiz oqıtynbyz. Mektepte oqyǵanymyzdy áke-sheshemizge ózimiz úıretetinbiz. Al qazir, balasymen birge ata-ana oqıdy. Mekteptiń baǵdarlamasyn bala tolyq meńgere almaıdy. Balanyń oılaýǵa, oılap otyryp oıyn damytýǵa ýaqyty joq. Jeksenbi, senbi kúnderi qosymsha sabaqtarǵa barady, balanyń bala bolyp oınaýǵa ýaqyty joq bop shyǵady. Sonyń kesirinen, kitap oqý mádenıeti toqtady. Óziniń qyzyn ózi zorlap jatyr ákeler, oǵan bala taptyryp jatyr. Óz baýyryn óltirip jatyr. Ne degen sumdyq! Bilim joq, mádenıet joq, oqý joq, oqý júıesindegi mádenıet joq. Al endi aqyryn qarap otyrsam, ustazdyń ózinde kiná kóp. Ustazdyń bilmegenin shákirt qaıdan biledi?! Bile almaıdy. Biz oqyǵynda 4-toqsan «qaıtalap oqý» urany dep oqydyq. Úsh toqsanda oqyǵanymyzdy qaıtalap, mıymyzǵa quıyp qoıatyn. Qazirgi balalar osy aptada jattaǵanyn kelesi apta umytyp qalady. Óıtkeni tynyǵýǵa, oılaýǵa, boıyna sińirýge ýaqyt joq. Dál osyndaı oqý júıesimen on eki jyl emes, jıyrma jyl oqytsań da, túk túsinbeıdi. Aınalyp kelgende, osynyń bári - kitap oqymaýdyń saldary.
Myna «til» degendi kóp aıtady. Biraq til de óz deńgeıinde damyp jatqan joq, ıaǵnı ol da - toqyraýda. Qazaqtyń tili qurydy. Radıo, teledıdardan jýrnalıser sóılep jatqanda, ashýlanyp, basqa jaqqa buryp jiberemin kózdi. Taq-taq etedi. Úndestik zańy - búkil túrik tiliniń negizi, qazaq tiliniń negizi edi. Keshegi Ahmet Baıtursynuly, Halel Dosmuhammedov osy jaıly oılap, zar jylaǵan. Sol úshin halyq jaýy atandy. Olardyń aıtqanyn oryndap, ıgiligine paıdalanyp jatqan eshkim joq. On bir jyl mektepte oqyǵan, bes jyl joǵary oqý ornynda oqyǵan dıktordyń ózi úndestik zańyn bilmeıdi, aldyńǵy býyndy kósip aıtady. Qazaq tilinde eń sońǵy býynǵa ekpin túsedi. Myna metromen júrip kórińizshi. «Kelesi beket – Aaabaı» dep, aldyńǵy býynǵa ekpin qoıyp aıtady. Kisiniń aty ma, bilmeısiń. Osynyń bári - bilimsizdik. Taǵy da kitap oqymaýdyń saldary. Kórkem ádebıetke oryn joq jerde adamnyń rýhy myqty bolmaıdy. Rýh joq jerde eshteńe joq, ult ta joq. Mine – úlken zardaby.
Álemniń ótirik aıtýy
- Qazir qoǵamdaǵy, tipti ár saladaǵy shalalyq, taıazdyq kitap oqymaýdan delik. Qoǵamda kitap oqý prosesi tómendegenin kórip otyrmyz. Endi kitapty shyǵarý qajettiligi shynymen azaıǵandyǵyn moıyndaý kerek pe, ne isteımiz, aǵa? Búıtsek, qyl buraýmen turǵan dúnıe odan saıyn quldyramaı ma?
- Kitap oqymaıdy dep, taralymdy odan saıyn azaıtý - jyǵylǵannyń ústine judyryq bolady. Qazir kitapty kóp shyǵaryp jatqan eshkim joq. Kitap aýylǵa jetpeıdi. Myna jerde Panfılov degen aýdan bar. Onyń júz jıyrma myń halqy bar, biraq bir kitap dúkeni joq. Aýylda bir myń bes júz adam bar, gazet, jýrnaldarǵa eshkim jazylmaıdy, jazyl dep jatqan adam joq, poshta birde isteıdi, birde istemeıdi. Adamdy ádeıi qarańǵy qylyp jatyrmyz biz. Qarańǵy halyqtan bárin kútýge bolady: qylmys isteý, úlkendi syılamaý, ulttyq dástúrdi saqtamaý, bárin-bárin. Al, bilim men mádenıet bar jerde - bári bar. Eýropanyń mádenıeti bizden ilgeri ekenin moıyndaýymyz kerek. Ozyq elderdiń qataryna qosylamyz deımiz, ol - tek aqshany kóbeıtý emes. Rýhanı baılyq kerek.
Bir qalasyn eskertkishteri eń kóp dep jarıalaǵan halyq bar. Al bizde? Ata-babamyzdan qalǵan eskertkishti ózimiz qurtyp jatyrmyz. Myna Esiktiń boıynan tabylǵan «altyn adam» qaıda qazir? Joq. Endi kelesi urpaq kelip zertteımin dese, nesin zertteıdi - ne kıimi joq, ne súıegi joq. İleniń arǵy betinde Besshatyr degen keremet 31 oba bar. Men baryp kórdim, bomba túsken sıaqty. İshiniń bárin Kemel Aqyshev qazyp alyp ketken deıdi, túk joq. Ol qalaı eskertkish bolady? 1985 jyly Otyrarǵa baryp kórdim, baryp alyp tań qaldym. «Mynaý as úıi, mynaý tór úıi, mynaý qazandyq, oǵan tartqan qubyr, bári tur ǵoı qalpynda, ne degen keremet» dep. 5-6 jyldan keıin barsań, túk qalmaǵan. Sý sháıip ketipti. Endi kelesi urpaqqa ne aıtasyń? Seniń aıtqanyńa senedi me ol? Mine, mádenıetsiz halyq óziniń mádenıetine de ıe bola almaı qaldy. Kórdińiz be? Endi osyǵan qarap, bizge kitap kerek pe, kerek joq pa degendi aıtasyzdar. Kim bolamyz sonda kitap oqymasaq? Qazir men sizge bir mysal aıtaıyn, 8 ǵasyrdan astam ýaqyt ótti Shyńǵys hannyń jarty álemdi bılegenine. Osy ýaqytqa deıin ony mańǵol dep keldik. Tileýberdi Ábenaıuly degen qytaıdan kelgen jigit kóne qytaı tilin biledi. Qytaıǵa baryp kóne jazbalardy oqyp keldi. Onyń eshqandaı mońǵol emes, qazaqtyń jalaıyr degen taıpasynan shyqqanyn, Jetisýdan ótkenin dáleldeıdi. “Oıbaılap” ózimiz soǵan qarsy shyqtyq, segiz júz jyl boıy álem aıtyp júr dep. Álem ótirik aıtýy múmkin be? Múmkin eken. Óıtkeni, ol seniń jerińdi bilmeıdi, jerińniń atyn da bilmeıdi. Al anaǵan qarasań, jeriniń atynyń bári - Jetisý, tipti oqyp ta mán bermeppiz. Haıdar Dýlatıdiń ózi de jazǵan eken Jetisýdan týǵan adam ekenin. Al, Shymkentten Záripbaı (Orazbaev - MQ) deıtin bir ǵulama shyqty parsy tilin biletin. Ol Rashıd ad-Dınniń «Tarıhtar jınaǵyn» aýdardy qazaq tiline. Bári Jetisýdyń jeri. Bul ne? Bul - kitaptyń ǵajaby. Segiz júz jyldan keıin biz dáleldep jatyrmyz. Al ınternetińmen segiz júz jyldan keıin neńdi dáleldeısiń. “Kitaptyń qadiri” degen – osy. Ata babańnyń únin - ǵasyrdan ǵasyrǵa jetkizetin nárse. Kitapqa júginbeıinshe, kitapty kóbeıtpeıinshe, mekteptegi balaǵa kitap oqytpaıynsha, biz shyn mádenıetti bola almaımyz. Ótirik…
Memlekettik tapsyrys tamyr-tanystyq arqyly beriledi
- Kezinde dúrkirep turǵan «Jazýshy», «Jalyn» baspalary qazir nege ondaı ataqty emes? Qazir ózi baspalardy memleket qana asyrap otyr ma, joq halyqtyń suranysy bar ma?
- Baspalardy múmkindiginshe memleket asyrap otyr. Óıtkeni, memleket halqyna kitap kerek ekenin sezedi. Qatty sezinbese de, áıteýir, sezinip otyr. Qazir kitapty tamyr-tanystyq arqyly beredi, jasyratyn eshteńesi joq. Mysaly, men «Jalyn» baspasynyń dırektorymyn, jylyna bes kitap shyǵaramyn, taǵy bir baspa júzdegen kitap shyǵarady. Nege?.. Osy elde baspa isinde menen asqan tájirıbeli adam joq hám menen uzaq istegen adam joq. Buryn jylyna jıyrma alty kitap shyǵaratynmyn. Eshkimge para bermeımin, jasym 76-ǵa kelip qaldy. Menen adam para da suraı almaıdy, uıalady, qorqady, sosyn beretin jaǵyna beredi. Bireý kep: «Byltyr 26 kitap shyǵarǵan adamǵa nege 5 kitap, byltyr 5 kitap shyǵarǵan adamǵa nege 100 kitap shyǵartyp jatsyńdar» dep suramaıdy.
Táýelsizdik alǵan jyldary myqty muǵalimder bazarǵa shyǵyp ketti
- Sonda memleketten salaǵa bólingen qarjynyń ózi beri qaraı kelgende durys bólinbeıdi deısiz ǵoı...
- Iá, árkimniń óz enshisinde. Prezıdenttiń: «Bárińdi kishkentaı kezderińnen tárbıelep ósiremiz, sóıtesińder de túrmege túsesińder, ne boldy?» dep aıtyp otyrǵany - sol ǵoı. Otyzynshy jyldyń ortasynda Amerıkanyń prezıdenti Rýzvelt: «Amerıkany aqsha bılemeý kerek, aqyl bıleýi kerek. Men aqyl bıletetin prezıdent bolamyn!», - depti. Kórdińiz be?
Sovet Úkimeti kezinde «Lenınshil jas» gazetiniń ózi 250 myńnan astam taralymmen shyqqan. Bútin jurt oqıtyn: qoıshy da, kolhozshy da, jumysshy da. Ne bop qaldy bizge? Jan baǵý kerek boldy. Keńes úkimeti kezinde qazaqtyń baılyǵy - myńǵyrǵan maly edi. Onyń eti, súti, aırany, qurty, qymyzy, irimshigi qazaqty eshqashan asharshylyqqa ushyratpaıtyn. Sol ómirdi qurtty. Sol ómirdi kórgenderdi “halyq jaýy” dep qurtty. Biz qazaqtyń keńshiliginiń shet jaǵasyn kórip qaldyq. Sosyn da senemin, sender - joq. Óıtkeni kórmedińder, estimedińder...
Táýelsizdik alǵannan keıin ólara shaq boldy. Eń jaqsy, dástúrdi jalǵastyrǵan ustazdar bazarǵa shyǵyp ketti. Kóbi áıel edi. Sol kezde eldiń otbasyn áıelder baqty. Al, qazir solar - aýrýshań. Búgingi muǵalimder bolsa parashútpen aspannan túsken sekildi. Qazaqtyń dástúrin, qalpyn bilmeıdi. Ózderi bilmegen nárseni qalaı balaǵa úıretedi. Ata-analar da sondaı: qazaqtyń saltyn, dástúrin bilmeıdi, syılamaıdy. Kóbi basqa tilde oqyǵan adamdar. Aty qazaq bolǵanymen, bóten aımaqtyń adamdary sıaqty - ıa anda emes, ıa mynda emes. Osydan, mine, biz kitap oqýdan qol úzdik. Bul - bizdiń kemshiligimiz, tabysymyz emes, rýhanı kemshiligimiz. Gazet bolsyn, radıo, teledıdarlar arqyly kitap oqýǵa úgitteý kerekpiz jurtty.
Kitap oqymaǵannyń Qudaıdan keıingi Qudaıy - aqsha
- Siz sonyń qandaı joldaryn usynasyz?
- Onyń joly joq. Sen on myń qylyp shyǵarǵanyńmen, anaý jatqan Atyraýǵa apara almaısyń. Kúshiń joq, kóligiń joq. Onda seniń myna shyǵarǵan kitabyń 5-6 kitaptyń quny bolady. Onymen saǵan eshqandaı tabys kelmeıdi. Kitap shyǵarý memleketke kerek, memleket óz adamyn tárbıeleýi qajet. Memleketin súıetin, memleketi úshin jan qıatyn urpaqty kitap arqyly tárbıeleısiń. Aqshamen, baılyqpen tárbıeleı almaısyń. Erteń elińe kún týǵan kezde eń birinshi solar satyp ketedi: otanyn da, elin de, kósemin de, batyryn da, áke-sheshesin de. Óıtkeni, onyń Qudaıdan keıingi Qudaıy – «aqsha». Mysaly, Uly Otan soǵysy kezinde Gıtlerdiń esebi óte kúshti edi. Ol, shyn máninde, “Reseıdi basyp alamyn” dedi, josparyn qurdy, anyq sendi. Múmkindigi shynynda da bar-tyn. Óıtkeni qarsylasy - halyq jaýy, kedeı-kepshik, ár ulttan jınalǵan, memleketke ókpesi bar adamdardan quralǵan el. Biraq olar rýhanı myqty edi, sanalarynda «otandy súıý» sezimi ǵana turdy. Nemister soǵan tańǵaldy. Bútin derjavany adamdar rýhynyń kúshtiligi saqtap qaldy.
Aqparat - bilim emes
- Qazir ikitap.kz degen saıt bar, aǵa. Sonyń ishinde sizdiń de kitaptaryńyzdyń onlaın nusqasy bar. Iaǵnı, myna qabyrǵada tolyp turǵan kitaptar bir ǵana saıtta qattaýly. Soǵan oraı eki pikir bar. Biri - elektrondy kitaphananyń órisiniń keńeıýi - kádimgi kitaptardyń órisin taryltyp, yǵystyrady. Ekinshisi - elektrondy kitaphana dástúrli qalypty buza almaıdy...
- Onyń bolashaǵy bolady. Óıtkeni, ol jańa zamannyń jastaryna laıyqty. Kerek bolǵasyn týylyp otyr. Ǵylym, pán degen nárse bar, árkimniń óziniń mamandyǵy boıynsha, janynyń qalaýy boıynsha oqıtyn nárseler bar. Internette otyryp adam óz-ózimen sóılesip, aqyldasyp oqı almaıdy. Kitapta bir epızod kelgen kezde adam súısinip, kitaptyń betin jaýyp, bir kún oılanyp ketesiń, basyńnan keshesiń. Kitaptyń ishine kirip ketesiń. Ol zaman naǵyz adamnyń tabıǵı kezi, ınternet degen jasandy tirshilik. Aqparat alýǵa tıimdi, biraq aqparat degen - bilim emes. Mysaly, bir bet krosvordty sheshetin adam bolady, biraq ol - «bilimdi, mádenıetti» degen sóz emes. Bar bolǵany, jady myqty adam, ol qatygez de bolýy múmkin. Al mádenıetti adam - kez-kelgen jaǵdaıda, óziniń basy qınalyp turǵan shaqta da basqaǵa qıanat jasamaıtyn adam. Qazir belsendi bolǵan, úlken bastyq bolǵan adamdardy aqsha urlaıdy dep shetten ustap jatyr. Olar bárin meńgergen, aqsha tabýdy, qalaı jumsaýdy, jurtty qalaı aldaýdy - bárin biledi. Bul - mádenıettilik emes qoı, bul - bilimdilik emes qoı, adamgershilik te emes. Adamgershilikke kitap qana tárbıeleıdi, áke-shesheń tárbıeleıdi. Sosyn urpaq tekti bolady. Al qazir bizde kitap oqymaıtyn balalar kóp, teginiń, áke-sheshesiniń arqasynda jaqsy júrip-turatyndar bolady. Al, kitappen ózin-ózi tárbıeleıtin adamdy tabý óte qıyn.
- Úıińizge kirgen betimde: «Jumysyńnan berilgen tapsyrma, ózińniń janyń ashymaıdy ǵoı osy kitapqa» dedińiz. Qazir ózi el ishinde “qazaqqa, qazaq tiline janashyrlyqpen qaramaý” degen nársege et úırenip ketken sıaqty.
- Qazir bizde ulttyq tilimiz qaısysy bolatyny belgisiz. Birinshi synyptan bastap oqyǵanyna qaraǵanda úsheýi de ana tili bop ketetin sıaqty ǵoı. Shet tili bizge kerek. Óte qajet. Biraq ulttyq tildi ysyrýdyń qajeti joq. Bastaýysh mektepte qazaq tilinde oqytý kerek.
Memlekettik syılyq komısıasynda ylǵı adaldyq bolady dep oılamaımyn
- Jaqsy, aǵa. Bul taqyrypty biraz talqylaǵan sıaqtymyz. Endi sál oıyssaq. Ótken jyly memlekettik syılyq aldyńyz, kóz kórip otyrǵanym osy, qutty bolsyn! Memlekettik syılyqqa qansha ret usynyldyńyz? Mańaıynda talas-tartys kóp bolǵan soń memsyılyqtyń burynǵy abyroıy joq sıaqty. Kelisesiz be?
- Buny menen emes, halyqtan, oqyrmannan suraý kerek. Memlekettik syılyq dep aty atalǵannan keıin bul eń joǵary, memleketten beriletin syılyq. Onyń dárejesiniń bıik ekenine daý joq. Men bul syılyqqa usynylǵan emespin, ózim oǵan yntaly da bolǵan emespin. Óıtkeni, maǵan qansha adam kedergi bolatynyn biletinmin. Bizdiń zamanda rýlyq, taıpalyq, jershildik degen tartystar boldy. Sondyqtan ózim usynylǵan emespin. Osy joly jasym birazǵa kelegen soń táýekel dep, «Jazýshylar odaǵy» usyndy. Alam ba, almaımyn ba - ekiudaı oıda boldym. Oǵan endi komısıa músheleriniń jasaǵan qyzmeti shyǵar. Sol jerde aǵalarymyz bar, zamandastarymyz bar. Solardyń eńbegi ǵoı dep oılaımyn. Biraq, komısıada ylǵı adaldyq bolady dep oılaı almaımyn. On eki jazýshy bar eken, jalpy múshesi qyryq segiz eken. Qyryq segiz adam kim? Ánshi, sýretshi, arhıtektor, taǵysyn taǵylar. Olar ómiri kitap oqymaıtyndar. Burynǵylar qaıta oqıtyn edi. On eki adamǵa qyryq sezgiz adam qarsy kelse, olar jeńip ketedi. Olar «aǵa» maǵan daýys berińizshi, «kóke» maǵan daýys berińizshi degen adamdardy ǵana biledi.
- Sizdiń zamanyńyzda bolǵan rýlyq, jershildik tartys áli bar sekildi...
- Bar shyǵar, kim biledi...
Aqshanyń joqtyǵy shyn jazýshyǵa kedergi bolmaýy kerek
- Qazir ne jazyp jatyrsyz? Qolyńyzdan qalam tústi me?
- Joq. Myna aqshanyń joqtyǵy, úıdiń tarlyǵy shyn jazýshyǵa kedergi bolmaýy kerek. Sen uıyqtap jatyp ta, jazǵyń kelgen ýaqytta turyp ketip jaza beresiń. Besinshi jylǵa ketip barady - óz jazǵanymdy ózim oqı almaımyn. Syrttan aldyrtyp oqytamyn, nemerelerim oqıdy, stýdentterdi shaqyrtyp oqytamyn. Biraq, ózim jazam ǵoı. Keıde shabyttanyp ketkende kóp jazasyń. Elder oqı almaı qalatyn kezder bar. Lenınniń jas kezinde jazýy sondaı ádemi bolypty. Keıin kósem bolǵanda, bir betke eki-úsh aq sóılem jazady eken.
- El ishindegi belgili-belgisizi bar - biraz ónerpazdardyń ómirin zerttedińiz. Kórkem shyǵarmalaryńyz bar solardy keıipker etken. Átike degen ánshi týraly povestińizdi oqyp edim. Biraq sońǵy ýaqyttary ádebı týyndydan góri, osy baǵytqa aýysqanǵa uqsaısyz.
- Iá, olardyń kóbiniń kezinde atyn atamadyq qoı. Al qazir mıyń jetpeıdi. Kórseqyzarlyq, ishtarlyq, bireýdiń jaqsylyǵyn kóre almaıtyn osyndaı bir minez be, bir bále bar. Ony túsiný qıyn. Sol jaıynda tolǵaý jazyp jatyrmyn. Álemdik, halyqtyq mysaldar bar. Mysaly, Segiz seri degen qazaqtyń ǵajap adamy bolǵan. Sony bizdiń rýymyz emes, aıdaladaǵy kereı dep jaqtyrmaıtyn adamdar bar. Ol nege kereı bolǵanyna kináli bolýy kerek. Kereı qazaq emes pe? Onyń bar jazyǵy ózi - Omby, Túmenniń, Qyzyljardyń qazaǵy. Ar jaǵynan orystar bizdiń jerimizge basyp kirgende ata-babasy, ózi de qarsy bolǵan. Sodan keıin uly halyqqa nege qarsy shyǵady dep jaý sanaǵan. Bodandyqqa qarsy bolǵan sol Segiz serini qazir ózimiz jaý sanap otyrmyz. Álemde ánniń patshasy deıdi, ánniń tóresi deıdi «Gaýhartasty». Sony shyǵarǵan. Tórt jyly Batys Qazaqstanda ótken. 37 jasynda qaıtys bolǵan. Barmaǵan jeri joq. Myna shyǵysta shekarada Qosaǵash degen jer bar. Sonda qalmaqtar naımandardy qyryp jatyr degendi estip, nókerlerin ertip salyp uryp jetken. Naımandarǵa ara túsýge. İlege kelgen, Qap taýyna barǵan. Osyndaı adamdy biz “ana jaqtan, myna jaqtan” degen jaman eseppen shettetemiz. Kezinde 20 orysty óltirdi degen jala jabylǵan da, sodan arshyp ala almaı... Ol týraly Á.Marǵulan da, S.Muqanov ta, Sultanmahmut ta, Nurjan Naýshabaev ta, Máshhúr Júsip te – bári jazǵan. Sony moıyndamaıtyn adamdar bar. Tańym bar.
«Áttegen-aılarym» tolyp jatyr
- Ómirde qandaı «áttegen-aıyńyz» bar?
- Tolyp jatyr.
- Jazýshylyq jolyńyzǵa qatystysy she?
- Oǵan qatysty aıtsam, myna til, til dep jatyrmyz ǵoı. Bizde til bilimi ınstıtýty (Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy – M.Q) bar ǵoı. Osyǵan áttegen-aı deımin. 57 jyly bir ret qabyldanyp, 83 jyly bekitilgen bir zań bar. Orys tilinen engen sózder orys tilindegi qalpyn saqtaǵan kúıinde jazylady. Arab, ıran tilinen engen sózder qazaq tiliniń óziniń erejesi boıynsha ózgertilip jazylady degen. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 25 jyl bolsa da, osynyń áli ózgertilmeı kele jatqanyna “áttegen-aı” deımin. Tarıhqa baılanysty da, án ónerine qatysty da osyndaı “áttegen-aılar” tolyp jatyr.
- Taǵy bir suraq qoıaıyn. Ótkende bir suhbat oqydym. Sonda keıingi býyn jazýshylary qysqa jazýǵa tyrysady, sol arqyly fılosofıalyq oı qaldyrǵysy keledi oqyrmanǵa deıdi. Jastardan kimdi tanısyz? Oqısyz ba olardy?
- Men mynadaı kózben kimdi oqımyn? Biraq kórip turǵan kezinde «Aǵa, oqyńyzshy» dep ákep bergen kitaptardy oqıtynmyn. Biraz adamdar bergen. Ózimizdiń Darhan degen inimiz bar.
- Beısenbekuly.
- Iá, bul ózi qyzyq qylǵanda fılologıany bitirmegen bala. Polıtehta oqyǵan. Biraq oıy, júıesi, aıta bilýi unady maǵan. Sosyn bir aqyn qaryndasymyz bar. Gúlbaqyt Hasenova. Ony da kezdeısoq bir kezdesýde kórip, óleńin tyńdadym. Kádimgideı talantty bala. Osyndaı-osyndaı men bilmeıtin jastar tolyp jatyr dep oılaımyn. Mynaý jaqsy, mynaý jaman dep aıtýǵa meniń haqym da joq. Oqyp bilmegen soń qalaı aıtasyń?! Ózimiz de kezinde úlken aǵalarymyz bizdi oqysa, oqyp biz jaıynda pikir aıtsa dep. Sóıtsek, ol baıǵustardyń bizdi oqýǵa múmkindigi bolmapty ǵoı. Kózinen ketedi, qulaǵynan ketedi. Kedergi kóp eken.
Manas Qaıyrtaıuly
