«Qamshy» portalynda 16 naýryzda jarıalanǵan «Shyńǵys hannyń jantúrshigerlik qatygezdigi týraly 10 dáıek» atty materıalǵa baılanysty túriktanýshy ǵalym Nápil Bazylhannyń «Shyńǵys qaǵan ornatqan alyp ımperıa jaıynda qysqasha sholý» atty maqalasy kelip tústi.
«...Týmaıdy adamzatta Shyńǵystaı er,
Danyshpan, tuńǵıyq oı, bolat jiger
Shyńǵystaı arystannyń qur aty da
Adamnyń júregine jiger berer...»
Maǵjan Jumabaıuly
«Túrkistan» Óleńderi. Tashkent, 1923.
Shyńǵys qaǵan jaıynda[1], onyń zamany men tarıhy, kóshpeli tabıǵı bitim bolmysy týraly qazirge deıin jaryq kórgen ǵylymı zertteýler men san alýan túrli múddeni kózdegen eńbekterdi negizinen úsh topqa bólip qarastyrýǵa bolady. Onyń birinshisi – pýblısısıkalyq ıaǵnı kósemsóz shyǵarmalar, ekinshisi - ǵylymı-kópshilik týyndylar jáne úshinshisi - ǵylymı zertteýler bolmaq. Olardyń arasalmaǵyn baıyptap qarastyrsańyz, atalmysh, alǵashqy eki toptiki úshinshi toptan álde-qaıda basym keledi. Budan Shyńǵys qaǵan týraly, ol ornata bilgen alyp ımperıa jaıynda ǵylymı zertteýlerden góri, qıaldyq, fantazıaly, kósemsigen, kólgirsigen, syńarjaqty, shyndyqqa janaspaıtyn, myńdaǵan jón-josyqsyz pikirler qaptap ketkendigin erekshe aıtqymyz keledi, sonymen qosa, osy qısynsyz ári logıkasyz jazýlardyń barlyǵyna toqtalýdy jón sanamadyq.
Sondyqtan, biz osy rette, jalpy shyǵystanýda, onyń ishinde túriktaný men mońǵoltaný salasyndaǵy Shyńǵys qaǵan zamanyna tikeleı qatysty basty-basty ǵylymı zertteýlerden, sondaı-aq, XII-XIII ǵasyrlardaǵy kóshpelilerdiń etnolıngvıstıkalyq jáne tarıhı-derektanýlyq faktorlardan qysqasha sóz etpekpiz.
Demek, Shyńǵys qaǵan men onyń zamany, túrik, mońǵol jáne basqa da etnostardyń etnotarıhyna baılanysty myna tarıhı derekterdi sanap ótkenimiz abzal:
- Arheologıalyq derekter (ataqonystardaǵy san alýan eskertkishter jáne t.b.),
- Jazba derekter (shyǵys, batys tildi jylnamalar, saıahatshy belgileýleri jáne t.b.)
- Arhıvtik derekter (shyǵys, batys tildi arhıv derekteri, resmı is qaǵazdar jáne t.b.)
- Fólklorlyq derekter ( aýyzsha shejire, jyr, ańyz, áńgime jáne t.b.)
- Etnografıalyq derekter (salt-dástúrlerde saqtalynǵan negizgi sarqynshaqtar men erekshelikter jáne t.b.). Sóz bolyp otyrǵan tarıhı derekterdiń zerttelý deńgeıi de meılinshe ala-qula[2], ǵylymı zertteýler áli de jalǵasyp keledi, keleshekte tyń jańalyqtar ashylady, jańa tabylymdar kóptep tabylady degimiz keledi. Basqasha aıtqanda, Shyńǵys qaǵan, túrik, mońǵol etnostar jaıynda erkin de obektıvti ǵylymı zertteýler endi ǵana bastaldy desek artyq aıtqan bolmaspyz.
Eýrazıa keńistiginde, adamzat tarıhynda aıryqsha atalatyn kóshpelilerdiń Hunnu, Túrik, Mońǵol úsh alyp ımperıa qurylǵan edi.
Ógódeıdiń uly Kúıik qaǵannan Urym (Rım) papy 4-nshi Innokentııge (1195–1254 jj.) jibergen jarlyqty hatynyń mátini orta túrik jáne parsy tilinde arab jazýymen aralas-quralas jazylǵan, al hatqa eki ret kóne mońǵol mátindi qyzyl boıaýly tórt burysh pishindi mór basylǵan. Hattyń ólshemi 97h16.5sm. Atalmysh qujat 1920 jyly Vatıkan qupıa arhıvinen polák papy Krıll Kavalevskıı alǵash anyqtaǵan. Mátinniń alǵashqy zertteýin fransýz ǵalymy P.Pelıo [Pelliot, 1923: Pl-I. ] jasaǵan. Al hattyń bastapqy arab-grafıkalyq eki joly orta túrik tilinde: «Maŋgi Tenriniŋ küčün-de! Uluγ ulusnïŋ Taluynïŋ qan jarlïγïmïz» – «Máńgi Táńiriniń kúshinde! Ulyq ulystyń teńizdiń hany, jarlyǵymyz!» dep bastalady. Arabgrafıkalyq túrikshe mátinindegi «Uluγ ulusnïŋ» degendi P.Pelıo «Kür //gür (tour entier) uluγ ulusnïŋ – Kúlli barlyq ulyq ulystyń» dep oqyǵan bolatyn [Pelliot, 1923. 22]. Odan keıingi joldary parsy jáne orta túrik, arab sózderi aralas-quralas jazylǵan.
Mońǵol ımperıasynyń negizin qıat-borjyǵyn [3] rýynyń Jesüküi -Baγatur >Esúkeı batyrdyń úlken uly Temürčin>Temirchin //Temúchin qalaǵan edi. Ol Onon ózeni boıynda Deligün-Boldaq > Deligún-Boldaq degen jerde 1162 jyly týǵan. Sheshesi - qońyrat taıpalyq birlestiginiń olqynýyt rýynyń Högelün> Hógelún. Temúchinniń arǵytegi mońǵol tektes rý-taıpalar odaǵynyń bıleýshileri bolatyn, alaıda rýaralyq, taıpaaralyq qaqtyǵystar saldarynan jastaı jetim qalǵan ol, Kereı handyǵynyń bıleýshisi Tuǵyryl hanmen «ata-babalyq ant-sý ishken» baıyrǵy dástúrli saıası baılanysyn utymdy paıdalynyp, áýeli mońǵol tektes rý-taıpalardyń basyn biriktirip, dalalyq kóshpelilerdiń birden bir kósemi bolyp shyǵa keledi. Asa qatal ári senimdi áskerı jasaqtardy qura bilgen, saıası adal odaqtardy basqara bilgen Temúchin, ol kezderdegi asa yqpaldy ári áskerı-saıası qýatty, qalyń el bolǵan Kereı handyǵyn 1203 jyly, Naıman handyǵy men Merkitter odaǵyn 1204 jyly, Tatarlar odaǵyn 1205 jyly qol astyna tolyq baǵyndyrady. Sóıtip, 1206 jyly Onon ózeni boıynda Temúchindi qoldaýshy jáne senimdi seriktesteri kúlli kóshpeli rý-taıpalardyń uly quryltaıyn ótkizip, kıiz týrylyqtylardy biriktirgeni úshin Temúchinge «Shyńǵys qaǵan» ataǵyn beredi. Shyńǵys qaǵan memleketti kóne túrikterdiń bılik dástúri boıynsha shyǵys (Muqylaı noıan basqarǵan), ortalyq (Naıaa noıan basqarǵan), batys (Boǵurshy noıan basqarǵan) túmendikterge, odan myńdyq (95 noıan), júzdik, ondyqtarǵa bólip, memlekettik nemese myńdyqtar jeri, qoryq jeri, syılyq jeri degen ákimshilk bólispen qol astyndaǵy barlyq terıtorıaǵa bılik júrgizdi.
Shyńǵys qaǵan memlekettiń ishki saıası -ekonomıkalyq júıeni jáne jibek joly boıyndaǵy saýda qatynastaryn retteýge kirisken soń, syrtqy kúshterden, ásirese Qitad-un Altan ulus> Qytaıdyń Altyn memleketinen (Shúrshitterdiń «Szın» memleketi, manjurqytaılyqtardan) saqtaný maqsatynda áskerı joryqtardy uıymdastyrýǵa kúsh saldy. Áýeli Ordos, Alashan aýmaǵynda mekendegen Tańǵyt memleketin (1032-1227jj.), 1205,1207,1209, 1228 jyldary shabýyldap baǵyndyrdy.
Shyńǵys qaǵan ejelden zymıan saıasat júrgizip, kóshpeliler arasyna iritki salyp soǵystyryp kelgen Altyn memleketine 1211-1215 jyldary ózi basqaryp 120 myń atty áskermen joryq jasap, bas qalasy Chjýndýny basyp alyp, baǵyndyryp qaıtady. Odan keıin Muqylaı basqarǵan áskerı jasaqtary 1217-1223 jyldary, Ógedeı men Tulyı basqarǵan áskerı jasaqtary 1229-1234 jyldary Altyn memleketiniń jalǵan beıbitshilik kelisimin moıyndatý úshin joryq shabýyldar qaıta-qaıta jasady, ol memleketti tolyqtaı jaýlap baǵyndyrdy.
Shyńǵys qaǵan 1218 jyly Orta Azıadaǵy iri memleket Horezmge saýda-sattyq qatynastardy jolǵa salý maqsatynda 450 adamdyq elshi tobyn jiberedi. Shyńǵys qaǵan «beıbit kelisim jasasyp, kórshilik qatynastardy damytyp, saýdalardy keńeıteıik» degen mándi sózdi elshilerdiń aýzymen aıtqyzypty. Otyrarǵa jetken elshilerdi qala bıleýshisi Inalshyq «tyńshy» dep Muhammed shahqa habar jetkizip, Horezm shah olardy dereý qyryp salýdy tapsyrady, sóıtip ol elshilerdi óltiredi. Shyńǵys qaǵan mán-jaıdy anyqtaý maqsatynda musylman saýdager Vahran bastaǵan ekinshi elshi tobyn taǵy jiberedi. Jazba derekterde Horezm shah elshilerdi qýyp jibergen delinedi.
Shyńǵys qaǵan Horezmge joryq jasaýdan buryn Qara-qytaılardy baǵyndyrýdy kózdep, olarǵa 1219 jyly Jebe basqarǵan atty áskerı korpýsyn jiberip, ol jerde bılik júrgizip jatqan Kúshilikti baǵyndyrady. Osylaısha Shyǵys Túrkistandy tolyq jaýlap alady, Horezm memleketimen týra shekaralas bolyp shyǵa keledi.
Shyńǵys qaǵan Horezmge joryqqa attanar aldynda Tańǵyt bıleýshisi Burhanǵa elshi jiberip, eki taraptan shabýyldaýǵa sóz bergenin eskertedi. Alaıda tańǵyt bıleýshisi jaýap bermeıdi.
Sóıtip, áskerı daıyndyqtaryn tolyq atqaryp alǵan soń Shyńǵys qaǵan 1218 jyly Jebe, Súbegeteı, Toǵyshar basqarǵan 5 myńdyqtardy aldyńǵy shep etip, Altaı taýyn asyryp jiberip, jaýdyń arǵy betinde kútip turýdy tapsyrady. Ol ózi jáne uly Tulyı basqarǵan negizgi kúsh 1219 jyly Ertisten ótip, Buhara baǵytymen, Shaǵataı, Ógedeı basqarǵan korpýsty Otyrar baǵytymen, Joshy basqarǵan korpýsty Amýdarıa ózeni baǵytymen, Alaq cherbi, Taqa basqarǵan korpýsty Benakent, Hojend baǵytymen attandyrady.
Shaǵataı, Ógedeı basqarǵan áskerler Otyrardy 5 aı qorshap, aqyry baǵyndyrady. Qala ámiri Inalshyqty Samarqanǵa qashqan jerine ustap alyp, kózin qurtady.
Shyńǵys qaǵan basqarǵan áskerler 1220 jyly Buqara qalany, odan keıin Samarqan qalany jaýlap alady. Horezm Múhammed shah qaladan qashyp ketip, Kaspıı teńizi mańynda aýrýdan 1221 jyly kóz jumady, onyń uly taq murageri Jalal ad-Dın Shyńǵys qaǵan áskerlerine qarsy soǵystaryn odan ary jalǵastyrady. Shyńǵys qaǵan áskerlerine qatty qarsylyq kórsetken Hojent, Úrgenish qalany kúl talqanyn shyǵaryp basyp alady. Osylaısha Shyńǵys qaǵannyń Orta Azıaǵa jasaǵan joryqtary aıaqtalyp, 1222 jyldary Horasan, Aýǵanstan, Úndistanǵa baǵyttalǵan joryqtarynda jol boıynda kóptegen qalalardy baǵyndyrady, Horezm shahmurageri Jalal ad-dındi óksheleı qýalap, Ind ózeni boıynda qýyp jetkenimen, ony qolǵa túsire almaıdy.
Shyńǵys qaǵan Horezmdi jaýlaǵan soń ol jerdi bıleýdi Joshyǵa tapsyryp 1225 jyly Ortalyq Mońǵolıadaǵy Týyl ózenindegi ordasyna qaıtyp oralady. Osylaısha 1219-1224 jyldary Shyńǵys qaǵan áskerleri Orta Azıa, Aýǵanstan, Pákistan, Soltústik Úndistan, Irak, Iran, Ázerbaıjan, Grýzıa, Ońtústik Orys aýmaǵyn tolyqtaı jaýlap alyp baǵyndyrǵan edi.
Shyńǵys qaǵan 1225 jyly tańǵyttyń Sá memleketine joryq jasap, Tańǵyt pen Altyn memleketi arasyndaǵy áskerı odaǵyna qarsy shabýylyn uıymdastyrdy, 1227 jyly Tańǵyt memleketin qol astyna qaratady. Alaıda, qytaıdyń Altyn memleketin tolyq jaýlap alýǵa uly qaǵannyń ǵumyry jetpeı, Shyńǵys qaǵan 1227 jyly tamyzdyń 25 kúni qaıtys bolady. Shyńǵys qaǵandy ejelgi kóshpelilerdiń salt-dástúr boıynsha týǵan jeri qazirgi Mońǵolıanyń Onon ózeni boıy Burqan-Qaldun degen jerde jerlengen bolsa kerek. Shyńǵys qaǵannyń taq murageri bolyp onyń úshinshi uly Ógedeı qaǵan taǵyna 1229 jylǵy uly quryltaıda resmı túrde otyrady. Ógedeı qaǵan 1231-1234 jyldary ákesi Shyńǵys qaǵannyń ósıetin oryndap, kóshpelilerdiń qas jaýy qytaılyq Altyn memleketin tolyq jaýlap alady. Ógedeı qaǵan 1231-1235 jyldary Koreı memleketine joryq uıymdastyryp jaýlap alady.
Ógedeı qaǵan 1235 jyly Joshynyń uly Batyǵa (1227-1255jj.) batysqa baǵyttalǵan joryqtaryn basqartady. Baty han 1236 jyly Bolǵarlardy, 1237 jyly orystardyń Rázan knázdigin, 1238 jyly Máskeý, Rostov, Iaroslav, Dmıtrı knázdikteriniń kóptegen qalalaryn baǵyndyryp alady. Baty han áskerleri 1238 jyly Novogorod, Smolensk, Chernıgov knázdikterin, 1239 jyly Qyrym, Kavkazdy, 1240 jyly Kıevti, 1241 jyly Galıs, Vladımır, Volynskıı aýmaǵyn jaýlap aldy. Osylaısha Batys Eýropaǵa shabýyldaıtyn jol ashylyp, Polsha, Moldav, Sılez, Vengrıa jerlerine joryq uıymdastyrylady. Baty han, Súbegedeı noıan áskerleri Venger patshasy IV Belany qýalap Avstrıanyń Vena qalasyna deıin jetedi, odan ary Slovak, Shyǵys Chehıaǵa deıin joryq jasaıdy[4]. Baty han Ógedeı qaǵan (1129-1241 jj. bılik qurǵan) qaıtys bolǵan sýyq habardy estı sala, áskerlerin alyp 1241 jyly Saraı ordasyna qaıtady. Osylaısha Azıa men Eýropany dúr silkindergen Shyńǵys qaǵan ornatqan uly ımperıanyń uldary men nemereleri basqarǵan dúbirli joryqtary bir mezgil tynyshtalady.
Sóıtip , Shyńǵys qaǵannan keıin ımperıa terıtorıasynda úlken tórt memlekettik qurylym ornady. Shyńǵys qaǵannyń úlken uly Joshy (-1227jj.) jáne onyń uldary basqarǵan Ertisten Dýnaıǵa deıingi alqapta, Deshti-Qypshaq dalasynda Joshy ulysy (Altyn Orda) quryldy. Shyńǵys qaǵannyń ekinshi uly Shaǵataı (-1242jj.) jáne onyń urpaqtary bılegen Maýarannahr, Jetisý, Qashǵarıa aýmaǵynda «Shaǵataı» memleketi (1269-1301jj.) quryldy. Shyńǵys qaǵannyń tórtinshi uly Tulyı jáne onyń uly Qulaǵu (1256-1265jj.) basqarǵan «Elhan» memleketi Iranda quryldy. Shyńǵys qaǵannyń úshinshi uly Ógedeı (-1227jj.) bıliginde qazirgi Mońǵolıa boldy jáne kóp uzamaı búkil Qytaıdy qosa, Tulyıdyń uly Qubylaı bılik etken «Iýán» memleketi (1271-1368jj.) quryldy[5].
Shyńǵys qaǵan ornatqan alyp ımperıanyń quramynda shamamen 115-ge jýyq kóshpeli túrik, mońǵol tektes etnostar boldy. Mysaly, «MQSH»-de 214-ge jýyq kóshpeli jáne otyryqshy etnostar atalsa, Rashıd ad-dınnniń «Jamıat at-taýarıh» shyǵarmasynda 240-taı etnostar atalady.
Ázirshe, bizdiń aıtarymyz kóshpeli túrik, mońǵol etnostardyń barlyǵy derlik kóbinese jylqy baqty, jaıylymdy mal sharýashylyǵymen aınalysty, olardyń saltdástúrleri óte-móte jaqyn boldy, ǵuryp-josyndarynda uqsastyq kóp boldy, sondaı-aq tilderinde de tym ala-bótendegi joq bolǵan dep aıta alamyz [6].
Shyńǵys qaǵannyń arǵy tegi mońǵol tektes ulystyń bıleýshi áýletinen bolady. Shyńǵys qaǵan, áýeli sol kezderdegi qýatty handyqtar men odaqtar Kereı handyǵyn, Naıman handyǵyn, Merkitter odaǵyn ,Tatarlar odaǵyn baǵyndyrǵan soń ǵana, 1206 jyly kúlli kıiz týyrlyqty kóshpelilerdiń qaǵany ataǵyna laıyqty dep tanylady[7].
Sózdiń sońynda túıindep aıtarymyz:
- Shyńǵys qaǵan, ejelgi Hunnu (b.z.d. IV- b.z.IV ǵasyrlar), Túrik (b.z. V-IX ǵasyrlar) ımperıalardyń tarıhı-saıası ári áskerı-joryqtarynyń sabaqtastyǵyn jańadan jańǵyrtqan, odan ary qarqyndy damytqan alyp tulǵa.
- Shyńǵys qaǵan ornatqan ımperıanyń negizgi quramyn túrik, mońǵol tektes kóshpeli etnostar qurady. Sonymen qatar, tuńǵys tektester de birshama boldy.
- Shyńǵys qaǵan ornatqan ımperıanyń quramyndaǵy kóshpeli túrik, mońǵol etnostardyń tili óte jýyq, etene jaqyn deńgeıde boldy. Bir sózben aıtqanda, olar ózara tilmashsyz qatynasa bildi.
- Shyńǵys qaǵan zamanynda «Altyn topshy» syndy qaǵan áýletiniń, memlekettik isterdiń ordalyq tarıhnamalyq jazbalar boldy. Alaıda olardyń deni bizge ulasyp jetpedi. Belgili bolǵandary, aýyzsha tarıhnamalyq dástúrmen hattalǵan «Mońǵoldyń qupıa shejiresi», «Altan tovch» jáne basqalar.
- Shyńǵys qaǵan dáýirindegi túrik, mońǵol tektes etnostardyń etnolıngvıstıkalyq jáne rý-taıpalyq qurylymdaryn qazirgi «ulttyq» sıpatta, «sınhrondyq turǵydan» qarastyrýǵa, sol turǵydan túsindirip taldaýǵa kelmeıdi.
- Shyńǵys qaǵan ornatqan alyp ımperıa týraly túriktaný men mońǵoltanýdyń obektıvti ǵylymı zertteýler jańadan bastaldy.
- Shyńǵys qaǵan ornatqan alyp ımperıanyń tarıhynan bizdiń qazirgi zamannyń úıreneri men úlgi alarlyq jaıttary kóp ekendigin, tereń mazmundy ulaǵatty tustary asa mol ekendigin erekshe ataǵymyz keledi.
Túsiniktemeler:
[1] Shyńǵys qaǵan demekshi, retine oraı aıta ketkimiz keldi, 2000-2002 jyldary Shyńǵys qaǵan jaıyndaǵy aıtys-tartystarǵa baılanysty biz, Ózimizdiń ustanymyzdy jarıalaýǵa respýblıkalyq aty-shýly resmı gazetterdiń «senzýrasyna» ilikken edik, nege ekeni belgisiz, bizdiń oı-pikirimizdi, bir ǵana maqalamyzdy jarıalaýdan bári bas tartqan bolatyn.
Alaıda, sol kezderi bizdiń shaǵyn maqalamyzdy jarıalaýǵa qamqorshy bolǵan, erlik tanytqan «Soldat» gazetiniń redaktory Ermurat Bapıulyna jáne «Altyn-Orda» gazetiniń redaktory Alıa Bápejanovaǵa erekshe alǵysymyzdy bildiremiz, «Tánir jarylqasyn!» dep tótenshe razylyǵymdy bildiremiz.
Bul jaıynda qarańyz: Napıl Bazylhan «Shyńǵys qaǵandy túsiný úshin atka qoný kerek» //Soldat. Táýelsiz aptalyq gazet. №2/60. 31 qańtar. /2002 j. 4-b. jáne №3/61. 21 aqpan. /2002 j. 5-b.; Napıl Bazylhan «Shyńǵystaý nemese Shyńǵys qaǵandy túsiný úshin atqa qoný kerek» //Altyn-Orda. Respýblıkalyq táýelsiz aptalyq gazet. №19 (121). 10-16 mamyr. 2002 j. -12-13-bb.
[2] Ókinishtisi sol, túriktaný men mońǵoltanýda, nomadologıanyń sharyqtap damýyna saıası ıdeologıalyq qatań tyıymdar men qastandyqtar, kedergiler kóp bolǵandyǵyn, ásirese Sovet Odaǵynyń qyzyl komýnıserdiń ulttyq ǵylymı zertteýlerge jasaǵan qandy joryqtary saldarynan ulttyq ǵylymı kúsh pen jańa zertteýler ábden joq bolyp, álsirep, toqyraǵan zaman bolǵandyǵyn aıryqsha eskertemiz.
[3] Ortaǵasyrlyq túrik-mońǵol tilderinde Böri+tegin > Böritigin > Boržiγin Borjyǵyn degen sóz.
[4] Mongol ýlsyn túúh. Ded bot (XII – XIV zýýny dýnd úe). 2-dah hevlel. –Ýlaanbaatar, 2004. 43-165.
[5] Mongol ýlsyn túúh. Ded bot (XII – XIV zýýny dýnd úe). 2-dah hevlel. –Ýlaanbaatar, 2004. 167.
[6] Biz atalmysh etnostardyń etnotektiligi jaıynda arnaıy ǵylymı monografıalyq eńbegimizde jaqyn arada sóz etetin bolamyz.
[7] Uly Shyńǵys qaǵan, bar-joǵy 65 jyl ómir súrdi, artyna birde-bir eskertkish nemese kúmbez, altyn baılyq qazyna qaldyrmaǵan naǵyz fenomen tulǵa. Ol túrik, mońǵol etnostardyń berekebirligin nyǵaıtty, «alaaýyzdyqty aýyzdyqtady», áskerı-saıası tastan da qatty, asa qatal tártipti ornata bildi, tirshilikte adaldyq pen shyndyqty asqaqtatty, jaǵympazdyq pen jalǵandyqty kóshpelilerdiń ómirinen aryltýǵa tyrysty, ondaı keleńsizdikti qylyshpen kesip tastady-da, aram pıǵyldy qytaılyqtardyń zymıandyǵyn tyıyp saldy.
Shyńǵys qaǵan «túnde uıqysyz, kúndiz kúlkisiz» barymta-qarymtamen ómir keshken barlyq kóshpelilerdiń bastaryn bir shańyraqqa biriktirip tutastyrdy, bir buıryqqa baǵyndyrdy. Uly qaǵan bir qara tý, toǵyz aq týdy bıik kӛterdi. Shyńǵys qaǵan memlekettik bılik júıesinde adaldyq pen shyndyqty, aqyldylyq pen parasattylyqty, batyrlyq pen erlikti negizgi ustanym etip jarıalady, sol negizinde memlekettik isterdi bultartpastaı qatań júrgizdi. Qaharly qaǵan satqyndyq pen urlyq, jaǵympazdyq pen paraqorlyqty aıamady, elin, jerin satqandardy keshirmedi, olardy áp-sátte qylyshpen jazalap joq etip otyrdy.
