Naýryzdyń 15-inde, Ahmet Baıtursynulynyń eńbekterine arnalǵan ǵylymı konferensıada akademık Ómirzaq Aıtbaıevtiń oqyǵan baıandamasy. Ómirzaq Aıtbaıuly osy baıandamasynan soń Ahańnyń áni «Eki jırendi» oryndap berdi.
El basyna tóngen keshegi qara túnektiń kóbesi setinep, ádilettiń aq jalaýy kóterilgeli beri qazaqtyń ulttyq mádenıeti aspanynda shýaqty nuryn tógip jarqyraı jaınaǵan rýhanı kósemder týraly, olardyń ómiri men shyǵarmashylyq óneri jaıly, azamattyq bolmysy men qaıratkerlik qarymy týraly biraz dúnıeler jazylyp, kópke beımaǵlum kómeski jaılardyń kózi ashylǵandaı. Ólgenimiz tirilip, óshkenimiz janǵandaı, rýhanı qazynamyzdyń olqy tusynyń orny tola bastady. Negizgi taqyrypqa kóshpes buryn, tarıh tuńǵıyǵyna batyp máńgi joǵala jazdaǵan Ahmet Baıtursynuly sıaqty arystarymyzdyń asyl eńbekterin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, osy kúnge jetkizgen jeke adamdarǵa, arhıv qyzmetkerlerine jáne bularǵa jabylǵan jalany julyp tastap aqtaýda at salysqan elimizdiń estıar azamattaryna jurt rıza ekenin aıta ketkimiz keledi.
Ahmet Baıtursynuly – qazaq mádenıetiniń tarıhynda úlken bir dáýirdi alyp jatqan alyp tulǵa. Ol óziniń Qudaı bergen talantyn týǵan halqyna degen súıispendikpen sýǵaryp, tolassyz eńbekpen shyńdaǵan qaısar da qaharman ǵalym. Ol – qarańǵylyq tuńǵıyǵynan jaryq juldyzdaı jarqyrap shyǵyp, aınalasyna nur, shýaq sebýmen ótken aǵartýshy. Ne oqytý júıesi, ne ózindik jazýy qalyptasa qoımaǵan, mal sońyna ergen, malmen birge uıyqtap, malmen birge jýsaǵan qalyń uıqydaǵy halqynyń qamyn jep, saýatyn ashpaq bop sary masadaı yzyńdaǵan úlken aqyn, talantty tilshi, sheber aýdarmashy, túrki tildes halyqtar tulǵa tutqan túrkolog, qoǵam isine aralasqan memleket qaıratkeri. Bul sanamalap otyrǵan ataq, dáreje, laýazymdardyń ózinen ózi kelmegeni málim. Ol talmaı izdenip tamasha týyndylar bergen. Ómirdegi óziniń basty maqsatyn – týǵan halqyna qyzmet etý dep túsingen Ahań (Ahmet Baıtursynuly) – nebir tar, taıǵaq keshýlerden óte kele tamasha eńbegimen qazaq halqynyń ary men uıatyna aınalǵan óte kúrdeli de, kósem tulǵa.
Onyń dúnıege keler tusy patsha aǵzamnyń buratana elderdi bılep tósteýdiń aıla-sharǵylaryn emin-erkin iske jaratyp jatqan kezi bolatyn. Qazaqtyń áldeneshe ǵasyrǵa ulasqan handyq, bılik qurylymynyń byt-shyty shyǵyp, «kúshtilerim sóz aıtsa, bas ımeımin shybyndap» dep turǵan sáti edi. Ahmettiń dúnıege kelýi qalyptasa bastaǵan halyqtyń tutastyǵynyń bereke-birliginiń sáni ketip, el-jurty «balapan basymen, turymtaı tusymen» júrip jatqan dáýir edi.
Torǵaı ýezi Tosyn bolysyna qaraıtyn Aqkól janyndaǵy Sartúbek degen jerde Baıtursyn shańyraǵynda Ahmet esimdi sábı keledi dúnıege. Tekti tuqym, jaqsy tárbıe, qunarly topyraqqa túsken dán tárizdi, jemisin molynan beredi emes pe? Ahmet te týmysynan zeıindi zerek bala bolyp ósedi. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» demekshi, Ahań eń alǵashqy taǵylymdy, jón-josyqty óz shańyraǵynan alady. Óz ákesi – Baıtursyn, onyń ákesi – Shoshaq Úmbeteı elindegi kózi ashyq, kókiregi oıaý, pikirin ashyq ta aıqyn aıta biletin óte batyl jan bolǵanǵa uqsaıdy. Áýeli Shoshaq, keıin Baıtursyn balalaryn Arab elderi mádenıetinen sýsyndatqysy kelgen. Iran, Túrkıaǵa jiberip te oqytýdy oılaǵan.
Sonymen birge Shoshaq áýleti, ásirese Baıtursyndar eshqandaı ádiletsizdikke tózbeıtin qaısar tuqym bolsa kerek. Kópshilikke belgili, onyń bir mysaly – osy aımaqqa bıligin júrgizip turǵan oıaz Iakovlevtiń ospadar qylyǵyna, ozbyrlyǵyna shydaı almaı, Baıtursynnyń qarsylyq bildirgeni. Al Iakovlev shabarmandary Baıtursynnyń ádil talabyna qulaq asýdyń ornyna, taıaqtyń astyna alady. Buǵan da tózgen ol Iakovlevtiń ózine: «Myna bassyzdyq pen zańsyzdyqty toqtatyńyz!» – deıdi. Sóıtse, oıaz: «Sen, kırgız ıt, jónińdi bil!» – dep, onyń betine túkirip jiberse kerek. Mine, bul qorlyqqa kóne almaǵan Baıtursyn Iakovlevti attan julyp alyp basyn jarady da jandaıshaptaryna tura umtylady.
Bul oqıǵany búkil el bilip dúrligip, is nasyrǵa shabady. Dereý jazalaý otrádtary oıda joqta shyqqan qarý-jaraqsyz qarsylyqty aıaýsyz janshyp, Baıtursyn Aqtas jáne Sobalaq deıtin eki inisimen birge ustalyp, kisendelip, patsha úkimeti 25 jylǵa ıtjekkenge aıdatty. Bilimsizdiktiń, til bilmeýdiń zardabyn ábden tartqan sol Baıtursyn aıdalyp bara jatqan sátinde úmit eteri Ahmetke: «Ash-jalańash bol, qorlyq kór, báribir, oqy, balam. Tym bolmasa artymda maǵan hat jazyp turatyn halge jet!» – degenin qaısybir qarıalar ańyz ǵyp bertinge deıin aıtyp júripti.
Búkil elge áser etken bul sumdyq oqıǵa kópke deıin umytylmaıdy. Ahmet onda 12-13 jas shamasynda eken. Estıar balanyń kóz aldynda bolǵan bul sýret onyń jadynda máńgilikke qalyp qoıady. Sondyqtan da bolar, ol 1909 jyly Semeı túrmesinde otyrǵanda jazǵan «Anama hat» dep atalatyn óleńinde:
...Oq tıip on úshimde oı túsirip,
Bitpegen júregimde bar bir jaram.
Aldanyp tamaǵyma ony umytsam,
Bolǵandaı jegenimniń bári haram.
Adamnan týyp, adam isin etpeı
Uıalmaı ne betimmen kórge baram?!
Osy bir-eki shýmaq óleńnen balań Ahmettiń búkil ómir boıy istegen isin, oı-armanyn, maqsat-múddesin ańǵarýǵa bolatyn sıaqty. Oqýdy arman etken zerdeli jas aldymen Torǵaıdaǵy eki synyptyq orys-qazaq ýchılıshesin úzdik bitirip, odan soń Orynbor qalasyndaǵy muǵalimder daıarlaıtyn qyrǵyz (qazaq) mektebin 1895 jyly támamdaıdy. Ahańnyń resmı alǵan júıeli bilimi osymen shekteledi. Alaıda Ahań kóterilgen bıikten onyń taǵylymy mol tamasha ómirine kóz jiberip, baıqasaq, bilimdar ustaz, ǵulama ǵalym, qoǵam qaıratkeri t.t. bolý úshin ınstıtýt bitirip, úlken-úlken ataq-laýazymdy bolý tipti de qajet emes sıaqty. Tabıǵat syılaǵan darynnyń arqasynda Ahań onsyz da bir adamnyń qolynan keler keremetteı ister tyndyrdy. Ol isteri san salaly, san alýan: aǵartýshylyq, oqý-bilim, ǵylym, ádebıet, mádenıet, tarıh, taǵylym t.t. Munyń bárine toqtalyp, saralap aıtý turmaq, sanamalap shyǵýdyń ózi – qıyn sharýa. Degenmen Ahań týraly sóz bolǵan soń, onyń ómir jolynyń urymtal tustaryn attap ótýge bolmaıtyn sıaqty.
Ahań ómiriniń alǵashqy qadamdaryn bala oqytýdan bastaıdy jáne ol óz maqsatyn:
Adamdyq dıqanshysy – qyrǵa shyqtym,
Kóli joq, kógaly joq qurǵa shyqtym.
Tuqymyn adamdyqtyń shashtym, ektim,
Kóńilin kóterýge qul halyqtyń, –
dep, beıqam jatqan halqyn saýattandyryp, óner-bilimge, mádenıetke jetekteý dep biledi.
Árıne, bul tusta Ahań tárizdi oqyǵan, bilim alyp, álgindeı mektepterdi bitirgen, oryssha saýat ashqan ózge de qazaqtardyń qarasy kórine bastaǵan-dy. Biraq, bir ǵajaby, olardyń kóbi halyq, el múddesi degen, sózderden góri ulyqqa jaǵynyp, sol halyqty qalaı qanap, qalaı paıda tapsam eken deıtinder bolatyn. Olardyń tilmashtyqqa qoly jetip, gýbernator keńselerin jaǵalap júrgende, Ahań aǵartýshylyq jolyna túsip, «Qaıtsem halqyma paıdamdy tıgizem, qalaı kózin asham, uıqysynan qalaı oıatam», – dep, kúndiz-túni sonyń amalyn qarastyrady.
Osy oraıda qazaqtyń biren-saran da bolsa da, kózi ashyq oqyǵan jastaryn jınap, elshildik uranyn údetip, el muńy, halyq qamy degen kúrdeli maqsattardyń iske asýyn kózdeı bastaıdy. Jalǵyz aǵartýshylyq jolmen asa alysqa uzap kete almaıtynyn sezgen Ahań birtindep kúreskerlik jolǵa túsedi. Jan-jaqty áreket etýge talpyný, izdenis 1896 jyly Ahańdy Alektorovqa alyp keledi. Oǵan barýdyń da ózindik syry bar edi. Alektorov ol kezde Ombyda otyryp Aqmola, Semeı oqý júıesin basqaryp turǵan bolatyn. Onymen qazaq dalasyndaǵy bala oqytý jaıy týraly keńesedi. Bul kezdesý oǵan eki túrli áser qaldyryp, kóp nársege kózin asha túskendeı bolady. Ol jaıynda Muqań (M. Áýezov): «Bireýi – Alektorovtyń qazaq týrasyndaǵy otarshyldyq saıasatynyń bási bilip, kózdep júrgen maqsatyn sezgen bolar, ataqty Ilmınskııdiń jolymen qazaqtyń kózin ashý úshin osy oqý kerek degen saıasatty tutynyp júrgendigin sózderimen bildirgen Alektorovtyń nıetimen jaqyn kelip tanysqan soń Ahmet qazaq halqynyń haliniń aýyrlyǵyn uǵyp, el týrasyndaǵy túkpirli oıy sol kezde oıana bastaǵan. Alektorovpen tanysýdyń ekinshi áseri – Aqańnyń joly ashylyp, pikiri ashylyp, burynǵy bilim-óner júzindegi shala bilinip, kómeskileý túsinip júrgen nárselerin taza bilýine sebep bolǵan».
Bul jerde Muqańnyń óz kezinde ashyp aıtýǵa aýzy barmaı, astarlap otyrǵan bir jaıy bar sıaqty. Ol – orys oqymystylarynyń mısıonerlik maqsatynyń Ahań zerdesine jetýi, sodan tiksinýi. Olar qazaqtardy oryssha oqytý arqyly orystandyrýdy kózdegen ǵoı. Osydan sekem alǵan Ahań shıryǵa túsedi. Qazaqty óner-bilimge jetekteý – ózgelerdiń emes, ózi tektes oqyǵandardyń halyq aldyndaǵy paryzy dep túıedi.
Ahańnyń osyndaı maqsatty kózdep, saıası kózqarastaryn shyńdaı túsýi Qarqaralyda ómir súrgen 1896-1907 kezeńimen baılanysty. Osy kezde Ahań aınalasyna áleýmet ómirine zer sala bastaǵan biren-saran kózi ashyq, oqyǵan qazaq zıalylary toptana bastaıdy.
Qazaq jeriniń talan-tarajǵa túsýi, qarańǵy halyqty orystandyrý saıasaty t. t. sol kezdegi eń dertti máseleleri bolatyn. Osylardy oılastyra kele, Ahań bastaǵan zıaly qaýym, bastaryn báıgege tigip, Reseı ımperıasynyń Mınıstrler Soveti Predsedateliniń atyna petısıa (tilek aryz) jazady. Dál osy tusta ol aqyndyq ónermen de shuǵyldanyp, I.A.Krylovtyń mysaldaryn aýdaryp júrgen bolatyn. Tóńkeris rýhynda aıtylǵan mundaı sózdi qazaq jurtynyń tuńǵysh estýi bolatyn. Osydan soń Ahań ataǵy shartarapqa tarap ketedi. Alaıda jurtty sanalylyqqa, erkindikke úgitteıtin «Qyryq mysaldy» bergen, patshaǵa qarsy petısıa uıymdastyrǵan adamdardyń bári de polısıalyq rejimniń, úkimet adamdarynyń qyryn qabaǵyna iline bastaıdy. 1905 jylǵy tóńkeris qyrǵynǵa ushyratylǵan soń, patsha úkimeti qaıta tirilip, onyń jer-jerdegi jandaıshaptary qutyryna túsken kezde óz elin, óz jerin shen men shekpenge satyp, ardan bezgen keıbir tilmashtar men bolystar: «Eldi búldirer is-áreketterge bardy», – dep Ahańdardyń ústinen donostor jaýdyrady ári olar degenine jetedi.
Qarqaralyda aǵartýshylyq jumyspen aınalysyp júrgen Ahań alty joldasymen 1907 jyly tutqyndalyp, abaqtyǵa jabylady. Semeıde segiz aıdaı eshqandaı tergeýsiz, sotsyz tas qamaýda jatqan Ahań aqyry qazaq ólkesinen bir jarym jyl merzimge Orynborǵa jer aýdarylady. Sol ketkennen mol ketedi. Ol onda 1917 jyldyń aıaǵyna deıin turady. Jazaly adam retinde aıdalǵan Ahańnyń bul sapary onyń ómirindegi eń nátıjeli de ónimdi eńbek etken jyldar edi deýge bolady. Ol ǵylym, bilimge burynǵydan da tereńirek úńilip, ádiletsizdik jaılaǵan myna qoǵamdy burynǵydan da beter ashshy tilmen túıreı, sheneı túsedi. Qazaq balalaryn oqytýdyń ádisterin, qazaq tili, ádebıeti, óneri, tarıhy, mádenıeti týraly óreli oılar aıtyp, bastaýysh mektepterge arnap oqýlyqtar men oqý quraldaryn jaza bastaıdy. Halyq muralaryn, aýyz ádebıet úlgilerin, epos, ertegi, jumbaqtar jınap bastyrý isimen aınalysady. Ǵylymı zertteý jumystarymen shuǵyldanady.
A.Baıtursynulynyń qazaq eliniń joǵyn joqtap, sanasyna sáýle quıýǵa baılanysty jasap júrgen eńbekteri elge taraı bastaıdy. Ásirese sol kezde Ýfadaǵy «Ǵalıa» medresesinde oqyp júrgen qazaq jastaryna Ahańnyń týyndylary, eldik isteri qatty áser etedi. Sol jastardyń uıǵarýymen elden qarjy jınalady da gazet shyǵarý máselesi qozǵalady. Ol beıresmı gazet «Qazaq» dep atalady da, oǵan redaktorlyqqa A.Baıtursynuly shaqyrylady. Mine, sol 1913 jyldyń basynan 1918 jylǵa deıin bas redaktorlyq mindetin múltiksiz atqarǵan Ahań elge jetkizsem, uqtyrsam dep júrgen kókeıindegi kóptegen máselelerdi endi hatqa túsirip, jarıa etýge múmkindik alady.
Qazaqtardy nadandyqtyń shyrmaýynan shyǵarýdyń birden-bir joly – ǵylym-bilimge umtylý, oqý-aǵartý jumysymen aınalysý dep uqqan Ahań endi osy ıdeıasyn naqty istermen dáleldeı túsedi. Sol kezde shyǵyp turǵan qazaq baspasóziniń qaı-qaısysyn bolsa da, osy maqsatta paıdalanady. Bul jóninde ásirese «Qazaq» gazetiniń róli aıryqsha bolǵany málim. Biraq el bıleýshiler, báleqorlar, polısaılar Ahańnyń sońyna túsýin qoımaıdy. Gazet betinde jarıalanǵan materıaldardyń bárin senzýradan ótkizip, únemi aqshalaı aıyp salyp, qaýip-qaterdi tóndirip otyrǵan. Salynǵan aıyp aqynnyń mólsheri tym asqynyp ketken bir kezde Ahańnyń úsh aı merzimge abaqtyǵa óz erkimen otyrýǵa kelisim bergen kezi de bolǵan. Muny estigen gazet oqyrmandary tıisti aqshany jınap tólep, Ahańdy shyǵaryp alǵan.
1911 jyly Orynborda basylǵan «Masa» jınaǵy halyqty óz taǵdyry úshin kúreske shaqyrǵan, jurtshylyqty shyrt uıqysynan oıatqan dabyldy toptama bolatyn. Aqyn qalǵyǵan halqyn tym bolmasa masa bop shaǵyp oıataıyn, oılandyraıyn degen maqsat kózdeıdi. Ol bul jolda talaı qaqqy jep, taýqymet shegerin de, tipti ólip te keterin bilgen. Biraq bile tura, ol alǵan betinen qaıtpaıdy:
Ústinde uıyqtaǵannyń aınala ushyp,
Qaqqy jep, qanattary buzylǵansha,
Uıqysyn az da bolsa bólmes pe eken
Qoımastan qulaǵyna yzyńdasa?!
Sary masa bolyp yzyńdaǵan ózi ekenin Ahań 1909 jyly Peterbýrgte basylǵan «Qyryq mysalyndaǵy» «Malshy men masa» degen týyndysynda jasyrmaı, ashyq aıtady:
Mysaly, qazaq – malshy uıyqtap jatqan,
Jylandy pále delik ańdyp baqqan.
Páleniń túrin kórgen men – Sarmasa
Halyqty oıansyn dep sózben shaqqan.
Oılaımyn osy sóz de jetedi dep,
Qatty aıtsam, sózim batyp ketedi dep,
Uıqysy ashylmaǵan jurt ózińdi
Qorqamyn sarmasadaı etedi dep.
Óz taǵdyrynyń túbi ne bolaryn aldyn ala boljap, kóregendikpen aıtyp ketken Ahańnyń túbine jetken, shynynda da, ózimiz emes pe edik? Halyq basyna tóngen qaterden qorǵanýdyń amalyn tym bolmasa saýat ashý arqyly úıretpek bolǵan asylymyzdy uıqyly-oıaý halimizben aıaq-qolyn baılap berdik qoı. Osyny bir oılap, sabaq alsaq etti! Nege deseńiz, ulttyq sana men ult mádenıeti jolyndaǵy kúreste osynaý opasyzdyq pen alaýyzdyq salqyny áli de jeterlik-aý dep seziktenesiń. 50-70-80-jyldar ylańy ne oılatpaıdy kisige? Táýelsiz el bolǵan qazirgi kúıimizdiń ózi kóp jaǵdaıda kóńilge jubanysh ákele qoımaıdy. «Birińdi qazaq, biriń dos kórmeseń, istiń bári bos» (Abaı) ekenin túgel uǵyp bittik pe?!
Jańadan táı-táı basyp, Ahań sıaqty biren-saran oqyǵan sanaly azamattardyń arqasynda oń-solyn tanyp, endi-endi es jıyp kele jatqan qazaq eli úshin «Qazaq» gazetiniń atqarǵan qyzmeti ushan-teńiz ekenin taǵy da aıtsaq, artyq emes. Bes jylǵa taıaý ýaqyt úzbeı oqyrmanymen qaýyshqan bul gazet kezinde laıyqty kókeıtesti máselelerdi birinen soń birin jarıalap, jurtshylyq maǵlumatyn keńeıtýmen boldy. Jalpy, qazaq halqy Qazan tóńkerisine óziniń sanasyn ǵana emes, qoǵamǵa, áleýmettik ómirge degen saıası kózqarastaryn da nedáýir qalyptastyrdy der bolsaq, ondaı kúreskerlik qasıet osy «Qazaq» gazetiniń arqasynda aıqyndala túskenin aıtý kerek. Kezinde bul gazetti ultshyl-býrjýazıashyl organ dep tyıym salyp tastamaǵanda, talaı tarıhı shyndyqtyń kózin ashyp, halqymyzdyń revolúsıaǵa deıingi rýhanı, mádenı ómirinen mol maǵlumat beretin edi. Gazettiń ıgi maqsat-múddeleri onyń birinshi sanynda-ashyq aıtylǵan. Onyń negizgi maqsatty jurt paıdasyna tıimdi sharýasymen aınalysý ekeninen bastaıdy... Qazaq arasyna ǵylym, óner jaıylýyna basshylyq etý, basqa jurttardyń halinen habar berip, tanystyrý. Sol maqsattardy ornyna keltirý úshin zakúnderdi, hakimderdiń buıryq-jarlyqtaryn bildirip turý. Gosýdarstvennaıa dýma hám Gosýdarstvennyı sovet jumystary týrasynda jete habar berý, ishki hám syrtqy habarlardy jazyp turý, qazaqtyń burynǵy jáne búgingi jaıyn jazý, kúneltý, saýda, kásip, jer-sý, egin-tarap, mal sharýasy jaıynan keńesý; oqý, oqytý, mektep, medrese, shkola, ǵylym, óner, til, ádebıet týrasynda jón kórsetý, adam hám mal dárigerligi jaıyn jazý («Qazaq» №1, 1913, 2 aqpan), qalyń buqaraǵa kezinde aıan bolǵan.
Gazet áldeneshe ret jabylyp, qaıta tirilip, shyǵyndanyp, sottalyp jatsa da, kózdegen maqsatyn túgelimen oryndady dep tujyrym jasaýǵa bolady. Tipti keıde budan da shyǵyńqyrap, álemdik oı-pikirge azyq bolar máseleni de qozǵap ketken sáti bar.
Aıta ketetin bir jaıt: osy gazet jáne onyń redaktory A.Baıtursynuly jaıynda jazylǵan materıaldarda tipti keıingi ýaqytqa deıin «ultshyl, býrjýazıashyl» deıtin ala tańba qalmaı keledi. Burynǵysy bir sári, al Ahańnyń aqtalǵanynan keıin de esimi durys atalmaýy, gazettiń baǵasy keshegi komýnıstik ıdeologıa turǵysynan qaralýy túsiniksizdeý. «Gazettiń olqylyqtary men kemshilikteri bolyp edi», – dep baıaǵy jaltaqqa baspaı, máseleniń aqıqatyn ashyq aıtatyn, ýaqyt jetken sıaqty. Óıtkeni Ahańnyń o bastaǵy rýhanı ómiriniń qalyptasýy osy gazetke de tikeleı baılanysty. Sonda ǵana biz Ahań sıaqty alyptardyń ustanǵan baǵyt-baǵdaryn, onyń óz halqyn progreske alyp shyǵar durys jol bolǵanyn aıqyndaı túsemiz.
A.Baıtursynulynyń Qazan tóńkerisine deıingi ómir jolynyń qaısybir tustary, mine, osyndaı. Bul joldyń tipti de ońaı bolmaǵanyn baıandaǵan azyn-aýlaq derekterden-aq baıqaýǵa bolar. Qıt etse, túrmege jabý, bostandyqta júrgeniniń ózin de únemi ańdýda, tekseriste bolý, tipti basqan qadamyn bylaı qoıyp, ashqan aýzyn, jazǵan sózin baǵyp, qıa bastyrmaı tunshyqtyrýǵa shydaý úshin adamǵa qandaı kúsh, jiger, qaırat kerek? Óstip júrip, tyǵyryqta ómir keshse de, Ahań elim, jerim, halqym dep tynystaýyn bir sátke de toqtatpaǵan, ol el múddesine jararlyq, halyq sanasyn asharlyq qyrýar dúnıeni berdi. Bul – el dep soqqan úlken júrektiń ystyq mahabbatynan ǵana týyndaıtyn qazyna. Ahań ómiriniń tóńkeristen keıingi bóligi de tipti kúrdeli, tipti qaıǵyly. Jantúrshigerlik azapqa bola týylǵan jan dersiń! Jańa úkimettiń múshesi, Qazaq avtonomıalyq respýblıkasynyń oqý aǵartý halyq komısary, sonyń janyndaǵy ǵylymı-ádebı komısıanyń predsedateli, Búkilreseılik VSIK múshesi, Kırvoenkomnyń múshesi, KazSIK múshesi, sondaı-aq Akademıalyq Ortalyqtyń predsedateli retindegi az ýaqytqy shýaqty kúnderdi basynan keshirgeni bolmasa, eń aýyr, eń qasiretti, sheginen asqan sumdyq pen zulymdyqtyń taqsyretin tartqan qaraly kezeń – bul.
Tóńkeriske deıingi ózi aıqasqan nadandyq pen qarańǵylyq jyl ótken saıyn qubylyp, tásildenip, áldenip alǵandaı Ahańnyń qyr sońynan qalǵan emes. Qaıta zulymdyq pen qorqaýlyq, aryzqoılyq pen alaýyzdyq dertin indetteı údetýshi qaskúnemder jańa zamannyń terisin aınaldyryp kıgen bórisindeı bop, jaqsylyqtyń uryǵyn shashýshy jandardyń sońynan sham alyp túskeni málim.
Ahań bolsa, ezilgen el ómirindegi qazaq tóńkerisin sanalylyqpen qabyldap, Keńes úkimetine úlken úmit artqan. Óziniń el muńy, halyq qamy degen áý bastaǵy maqsat-múddesimen jańa úkimettiń baǵyt-baǵdary sáıkes kelip jatqandaı bop kóringesin de ol Keńes úkimetine qolqabys etýge tyrysty. Armandaı bolyp alǵyzbaı júrgen kóp sharýanyń baǵy endi janar degen úmitpen ol iske aıanbaı-aq aralasty. Joǵarydaǵy sanamalap shyqqan qyzmettiń bári sony dáleldeıdi. Biraq Ahańnyń aq nıetinen aramdyq izdeýshi, is-áreketinen kontrrevolúsıalyq búlik kútýshi qara nıettiler oǵan attap qadam bastyrǵan joq. Basqan izin ańdýmen boldy. Ol buryn patsha chınovnıkterinen, bolystardan, tilmashtardan, jandarymnan qaqqy jese, endi bostandyq týynyń astynda birge júrgen jerlesterinen, bólshevıkterden, qyzyl jaǵalylardan kórdi kóresini. Ańdyǵan jaý almaı qoımaıdy. Ol bir emes, birneshe ret aldy.
«Myltyqtyń basýyna qulannyń qasýy» týra kelgendeı, dál osy kezde qazaqtardyń soryna Qazaqstan tarıhynyń qaraly betterin toltyryp ketken F.I. Goloshekınniń «kishi oktábri» bastalady. Al bul «kishi Oktábrdiń» qazaq halqyna qandaı qasiret ákelgeni tarıhtan málim. «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn», – dep zirkildegen Goloshekın jendetteri negizgi kún kórisi, tirshiligi, tynysy mal bolyp sanalatyn halyqtyń sol jandy jerine qanjar suqty. Malyn sypyryp aldy. Tigerge tuıaǵy, isherge tamaǵy bolmaı qaljyraǵan qarapaıym sharýa adamy basy aýǵan jaǵyna ketip, jol-jónekeı qyrylyp jatty. Ahań sıaqty kóregen adamdar bul sumdyqtyń bolaryn aldyn ala sezip, dabyl qaǵa bastaǵan. Biraq bulardyń sózine qulaq asýdyń ornyna, «tóńkeris rýhyna keri áserin tıgizip, kedergi jasap otyrǵan baıshyl-ultshyl alash partıasynyń burynǵy kóseminiń biri burynǵysyn kóksep júr» degen jalamen aqyry ol 1929 jyldyń 4 maýsymynda 30 adammen birge qamaýǵa alynady. Solardyń basy bolyp qara tizimge aldymen Ahań ilinedi. Munyń, árıne, ózindik sebebi de joq emes. Goloshekınge álgindeı jappaı qyrý saıasatyn emin-erkin júrgizý úshin halyqtyń sanasyn oıatyp, kósemdik kórsetip júrgen osyndaı iri tulǵalardyń kózin aldymen joıý kerek edi. Al Ahań – búkil qazaqtyń aqyl-oıy men ar-uıatynyń sımvolyna aınalyp ketken áıgili qoǵam qaıratkeri ári rýhanı kósemi bolatyn. Sóıtip, Ahmet Baıtursynuly Goloshekın tyrnaǵyna ilinip, Máskeýdiń býtyrkasynda 1929 jylǵy shildeden 1931 jyldyń qańtaryna deıin otyrady da sodan soń Arhangelsk oblysynyń barǵan adam jol basshysyz qaıtyp shyǵa almas alys túkpirine jer aýdarylady. Budan ol «Qyzyl Kres» uıymy arqyly (M. Gorkııdiń jubaıy E.P.Peshkovanyń aralasýymen) merziminen buryn bosanyp, 1934 jyly qaıtyp oralady. Biraq bul bostandyqtyń da ómiri qysqa boldy. Nebári úsh jylǵa jeter-jetpes ýaqyttan keıin 1937 jyl 8 qazanda qaıtadan qamaýǵa alynyp, aqyry atylady.
Joǵaryda eskertkenimizdeı, Ahmet Baıtursynovtyń azamattyq bolmysyn, qaıratkerlik qarymyn, aǵartýshylyq, ǵalymdyq qyzmetin, ensıklopedıalyq bilik-bilimin negizinen úsh túrli salaǵa bólip áńgimeleýge bolatyn sıaqty. Árıne, munyń eń bastysy, ári sol kezeńdegi eń qasıettisi de aǵartýshylyq qyzmeti bolatyn. Ol ózin bul jumysqa mektepte oqyp júrgende daıyndaǵan tárizdi. Nege deseńiz, ár nárseden habarlanyp, batys, shyǵys mádenıetinen maǵlumaty molaıa túsken jas jigit óz halqynyń qalyń uıqyda, beıqam jatqan kúıin kórip kúızeletin. Ony oıatýdyń, sergitýdiń amalyn izdestiretin. 1895 jyl bar oqýyn támamdap, elge kelgennen bastap ol bul ispen túbegeıli aınalysady. 1905 jyly jazylǵan petısıa halyq taǵdyryn oılap, úzdiksiz tolǵanýdyń serpini sıaqty sheshim edi.
Ol eldiń sanasyn kóterýden buryn saýatyn ashý qajet ekenin mektepte sabaq bere júrip ábden kózi jetedi. Saýat ashar «Álip-bı» men til úıreter «Til–quralyn» jazý úshin grafıka men qazaq tiliniń dybystyq júıesin durystap alý qajettigin sezinedi. 1912 jyldan bastap «Aıqap» jýrnalymen «Qazaq» gazeti arqyly osy jaıyndaǵy óziniń naqty pikirlerin jurtshylyqqa usynady. Onyń, ásirese «Aıqap» jýrnalynyń 1912 jylǵy 9-12-sandarynda jarıalanǵan «Shahzaman myrzaǵa» degen maqalasy osy máselelerdi qozǵaıdy. Sondaı-aq «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy 34-inshi jáne sodan ári qaraıǵy sandarynda «Jazý máselesi» degen kólemdi maqalalar jarıalaıdy. Osynyń bárinde de ol qazaq jazýyn bir júıege túsirýge túbegeıli kiriskenin baıqatady. Bul jerde aldymen eskertetin nárse mynaý: Ahań qazaq jazýy degende «Aıqap» jýrnaly men «Qazaq» gazeti betinde kópten beri kóterilip kele jatqan jazý máselesine Ahań 20-jyldary jiti kirisedi. Ol áý bastan-aq arab grafıkasyna beıil beredi. Onyń munysynan kezinde «panıslamdyq», «arabshyldyq» saryn izin izdep sarsylǵandar boldy. Sondyqtan da ol eń aldymen aıyptaldy da. Ǵylymı prınsıpti negizge ala otyryp, qazaq jazýyn qalyptastyrýdyń alǵysharty retinde: 1) qazaq tili dybystaryna qajeti joq arab tańbalaryn alfavıtten alyp tastatý; 2) sózdiń jińishkeligin bildiretin «dáıekshe» degen belgini engizýdi oılap tabady.
Qazaq uǵymyna ıkemdelgen, barynsha qarapaıym da túsinikti A.Baıtursynulynyń bul jazýyn jurtshylyq, ásirese muǵalimder qaýymy birden qabyldap, is júzinde qoldana bastady. Ol Eýropa men Azıa halyqtary alfavıtteriniń jasalý, qalyptasý tarıhyn edáýir tekserip shyqqan óte zerek lıngvıs bolatyn. Máselen, myna usynys pikirlerine zer salalyqshy: 1) qazaq jazýy úshin qajeti joq arab alfavıtindegi jýan dybystarynyń tańbalaryn almaý; 2) qazaq tilindegi dybystarynyń árqaısysyna jeke tańba belgileýdi usyndy. Mine, osynyń bári qazaq tiliniń alfavıti óz tabıǵatyna oraı túzilip, tilimizdegi sıngarmonızm zańyna laıyqtalyp jasalýynyń nátıjesinde qazaqtyń tól jazýy bolyp tez qalyptasty.
Bul jazý 1912 jyldan 1929 jylǵa deıin sol kezdegi qazaq-orys mektepterinde, musylman medreselerinde qoldanylyp keldi. Baspasózde jarıalanǵan qaısybir materıaldarda 1915 jyldyń ózinde osy jazýmen, ıaǵnı osy emle negizinde 15-teı kitap basylǵan kórinedi. Ahańnyń atalǵan termındik qyzmet atqara bastaǵan eńbekterinde jáne shyqqan qazaqsha kitaptardan tuńǵysh bastaǵan árip, dáıekshi, dybys, jýan dybys, jińishke dybys, qaǵıda, túbirshek til, jalǵamaly til, qoparmaly til, túbir sóz, týyndy sóz, qos sóz, qosalqy sóz, qosymshalar tárizdi baıyrǵy sózderdi tabamyz. Birtindep ómirge joldama alǵan qazaqtyń bul ulttyq grafıkasyn A.Baıtursynuly is barysynda únemi jetildirip otyrady. Onyń baspa, polıgrafıa talaptaryna baılanysty keıbir sáıkessizdikterin retteı kele ulttyq jazýǵa aınaldyrdy. Sóıtip, bul jazý 1924 jyly resmı túrde qabyldandy. Bizdińshe, bul jazýdyń eń basty eki mańyzyn aıta ketken jón sıaqty. Birinshiden, búkil qazaqtyń basyn uıymdastyryp, ulttyq jazý júıesi boıynsha jappaı saýat ashý sharasy júrgizildi. Osy arqyly ulttyq sana men ulttyq mádenıetimiz arnaly damý jolyna tústi dep aıta alamyz. Ekinshiden, dendep enip bara jatqan orystaný saıasatyna tyıym salyndy. Osydan bylaı qaraı orys tilinde, orys harpimen oqytylyp kelgen mektepterdiń bárinde ózimizdiń ulttyq tól jazýymyz bel ala bastaıdy.
Aıta ketý kerek, 1926 jyly 26 aqpan men 6 naýryz aralyǵynda Baký shaharynda ótken túrkologıalyq sıeze A.Baıtursynulynyń arab alfavıti negizindegi jańa jazýdyń artyqshylyǵyn dáleldep, latynǵa qarsy shyqqandaǵy bir sebebi – bul jazýdyń Qazaqstanda is júzinde qoldanys taýyp, jappaı saýatsyzdyqty joıýdaǵy atqarǵan naqtyly qyzmeti bolatyn. Keıin halyq jaýlaryn aýlaýshy «qyraǵylar» Ahańnyń bul áreketine jerden jeti qoıan tapqandaı qýanyp, ony keremet paıdalanǵanyn da bilemiz. Áńgime bul jerde Ahańnyń latyn jazýyn múlde iske alǵysyz dep tanýynda emes edi. Máseleniń túp sebebi – saýaty jańa ashylyp, bilimdi el qataryna endi-endi qosylyp kele jatqan qazaq sıaqty qaýymǵa jazýyn qaıta-qaıta aýystyra berýdiń múlde tıimsizdiginde bolatyn. Munyń ústine búkil jurt tez qabyldap, ózge de túrki tildes elder úlgi ete bastaǵan bul jazýdy aýystyryp, latynǵa kóshýdi, ol túptiń túbinde kırıllısaǵa aýystyrýdyń baspaldaǵy ekenin sezgen bolatyn. Aqyry solaı bolyp shyqty.
Oqý-bilim, mádenıettiń búgingi jetken bıiginen kóz tastap baıqaǵanda, «aınaldyrǵan 14-15 jyldyń ishinde úsh jazýdy aýystyryp qandaı muratqa jettik?» degen saýal týyndaıdy. Árıne, sońǵy elý jyldan astam ýaqyt boıy ájetimizdi ótep kele jatqan orys grafıkasyna negizdelgen jazýymyzdy múldem tıimsiz boldy dep aıta almas edik. Sonymen birge bizdiń halqymyz úsh ret saýatsyzdyq shyrmaýynda bolyp, úsh ret qaıta saýat ashqanyn jasyra almaımyz. Sonda bul qaıta-qaıta jazý aýystyrý kimge tıimdi, kimge tıimsiz boldy? Áńgime – osynda. Bul jaǵyn qazir zıaly qaýym túgel shamalaıdy dep bilemiz.
Sol otyzynshy jyldar sońynda, odan keıin de qazaq halqynyń tiline, mádenıetine, tarıhyna qanshalyqty nuqsan keltirer kinárattyń biri ana tilinde oqytýǵa baılanysty ekenin aldyn ala sezgen Ahań bul iske de janyn sala kirisken bolatyn. Keıingi (80-90-jyldardaǵy) úsh-tórt jyl boıy júrgizilip kele jatqan til úshin kúres Ahańnyń sol bir kóregendigin dáleldeı túskendeı. Óz tilimizdi umytyp, orystanýdyń az-aq aldynda qalǵan bir sátte Ahańnyń aramyzǵa qaıta oralýy úlken olja boldy emes pe?
Barymyzdy umytyp, keregimizdi izdeýden qalǵan 70 jyldan asa merzim ishinde búkil bir urpaqty qaǵynan jeringen qulan sıaqty etken ekenbiz. Ana tilin bilmeıtinder sany bul kúnde 25 pen 40 prosent arasynda aýytqı beretini – Keńestik dáýir jemisi.
Endi, mine, zaman túzelgendeı, el esin jıǵandaı bolyp otyrǵan kezeńde Ahań qaldyrǵan muranyń móldirinen sýsyndap, áli de meıirimiz qanar emes. Bir ǵana osy aǵartýshylyq is salasynda jazǵan kitaptarynyń ózin ıgerý ońaıǵa túsip jatqan joq. Óıtkeni ózimizde eshteńe joq dep, ózgege júginip, ábden eńse túsirip úırengen halyqpyz ǵoı. «Apyraı, mundaı da bar eken-aý» dep ań-tań bop júrgen aǵaıyn da aramyzda. Iá, Ahańnyń isteri tańdaı qaqtyrardaı. Sonaý 1912 jyly Orynbordan shyqqan «Oqý quraly» halyq suranysyn ótegeni sonshama, ol áldeneshe ret baspa júzin kóredi. Al 1925 jyly ol «Álip-bıdiń» jańa túrin jarıalaıdy. Bul da birneshe ret basylady. Kezinde buǵan «...Mynaý jańa «Álip-bıi» burynǵysynan qaı rette bolsa da, asa artyq. Bul «Álip-bıdiń mazmuny qazaq jaǵdaıyna qaraı, Memlekettik Bilim Keńesiniń jańa programmasyna úılesimdi bolyp shyqqan. Áńgimeleri balalar úshin qyzyq, jeńil, zamanǵa laıyq» dep baǵa berilgen eken. Dese degendeı, baıqap otyrsaq, Ahań zamana aǵysynan qalyspaı, qatar júrip otyrady. Álgindeı quraldaryn únemi jetildirý ústinde bolady. Ol osyndaı quraldyń eresekter úshin de asa qajet ekenin eskerip, «Álip-bıdi» jazady. Ol oqýlyq áýeli 1924 jyly Orynborda, 1926 jyly Semeıde basylyp shyqqan.
«Oqý quraly» arqyly balalardy saýattandyryp alǵannan keıin ol endi qazaq tilin jeke pán retinde oqytýdyń quralyn oılastyra bastaıdy. Birneshe bólimnen turatyn bul oqýlyqtyń ár bóligi jeke-jeke «Til – qural» degen atpen jarıalana bastaıdy. 1914 jyly morfologıaǵa arnalǵan İİ bólimi, 1915 jyly fonetıka arnalǵan İ bólimi, sodan keıin sıntaksıske baılanysty İİİ bólimge bólip jurtshylyqqa usynylady. Munyń qaı-qaısysy da keminde 6-7 ret baspa júzin kórgen. Atalmysh oqýlyq qazaq mádenıetiniń tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan múlde sony qubylys bolyp qaldy.
Qazaq til biliminiń qalyptasýynda aıryqsha ról atqarǵan bul eńbekterdi saralaǵanda, jalpy lıngvısıka ǵylymynyń óristeýine dańǵyl jol ashqan termın jasaý máselesin tipti de attap óte almaımyz. Álgindeı oqýlyqtar túzý barysynda Ahań árbir uǵym, túsinik, nárse, zatqa ásirese gramatıkalyq kategorıalardyń bas-basyna qazaqsha termın beredi, ataý telıdi. Sol kezeńde jasalyp, qazir múlde qalyptasyp, turaqtanǵan zat esim, syn esim, etistik, esimdik, bastaýysh, baıandaýysh, pysyqtaýysh, dybys, árip, qaǵıda, emle t.t. tolyp jatqan termınder – til ǵylymyn damytýdaǵy zor úles. Árbir gramatıkalyq kategorıanyń ózine tán ataýyn dál taýyp, jiliktep, jiktep, sapalap berý oqý júıesindegi isimizge aıryqsha áser etkenin bilemiz. Máselen, sózderdi tulǵasyna, maǵynasyna qaraı bólip, saralap, qolmen qoıǵandaı etip kórsetýdi mamandardyń qaı-qaısyn da tańǵaldyrǵan. Ol jasaǵan termınder júıesi kúni búginge deıin tilimizge múltiksiz qyzmet etip keledi. Munyń syry nede? Onyń syry Ahmet Baıtursynuly ustanǵan prınsıptiń ǵylymı negizdiliginde tabıǵı zańdylyǵynda jatyr. Ol – qandaı prınsıp? Birinshiden, A.Baıtursynuly termın jasaý prosesinde qazaq tiliniń óz múmkindigin barynsha paıdalanady. Álgi termınderdiń ári qarapaıym, ári túsinikti, dál bolýy qazaq tiliniń baıyrǵy sóz baılyǵyn saýatty sarqa paıdalanýǵa baılanysty. Sondyqtan da olar ómirsheń. Sonymen birge onyń ınternasıonaldyq termınderden de reti kelgende qalyspaıtyny baıqaımyz. Buǵan kóp dáleldiń qajeti bola qoımas. Fonetıka, morfologıa, sıntaksıs, gramatıka tárizdi uǵymdardyń Ahań qoldanysynda sol kúıinde qalýy – osyǵan dálel.
Sonymen birge A.Baıtursynulynyń qazaq tili morfologıalyq tulǵa-tásilderin múlde basqasha qarap túsindirýge tyrysqanyn baıqaımyz. Ol tildiń tıpologıalyq erekshelikterine asa zor mán beredi. Ásirese qazaq tilin zerttegen orys ǵalymdarynyń tildiń tabıǵı tegin arshyp, ashyp túsine almaýynan ketken qatelikterin anyqtap, túzetip taldaı kele, ózindik anyqtamalaryn beredi. Ana tiliniń damý erekshelikterin barynsha eskerý prınsıpin qatty ustanady. Oryssha oqyp saýattanǵanmen, árbir izdenisin qazaq tiliniń óz tabıǵatynan tartyp, qazaq tiliniń óz zańdylyqtaryna súıenip otyratyny kórinedi.
A.Baıtursynulynyń taǵy bir asa mańyz bergen máselesi – ol qazaq tilin oqytýdyń ádisteri. Bul jaıynda ol jıyrma jylǵa taıaý ýaqyt boıy derlik talmaı izdenip túbegeıli tolǵamdaryn sol kezdegi baspasóz betterinde úzdiksiz jarıalap otyrǵan. Atap aıtqanda 1910 jyldan bastalǵan tájirıbesin jınaqtap, 1920 jyly «Baıanshy» degen atpen shaǵyn kitapsha etip Qazannan shyǵarady. Al kelesi 1921 jyly osy taqyrypty sóz etetin taǵy bir ádistemelik quralyn Tashkent baspasynan bastyrady. A.Baıtursynulynyń eńbek jolyn qarap otyrsańyz, onyń ylǵı da bir júıeli maqsat kózdep otyrǵanyn baıqaısyz. Basty da áýelgi maqsaty – qazaq balasynyń saýatyn ashý bolsa, sony iske asyrý úshin aldymen «Oqý quraly» («Álip-bıdi») jazady. Tildi tereńirek túsindirip baıandaý úshin «Til – quralyn» túzedi. Al «Til jumsaryn» alsańyz, óziniń aty kórsetip turǵandaı, onda ana tili durys qoldanyp, durys tutyný joldaryn qarastyrady. «Baıanshyny» oqysańyz, til úırenýdiń júıeli ádisteri baıandalady. Osyndaı máselege júıeli kelýdiń nátıjesinde saýat ashý prosesi áldeqaıda shapshań, anaǵurlym jedel júrgizilgeni málim.
Sonda óziniń aldynda taza qazaq tilin oqytýdyń úlgi eterlik eshbir nusqasy bolmaǵan jaǵdaıda tildi oqytý jaıyn osynshama tereń biliktilikpen, barynsha saýatty júıelegenine tań qalmaýǵa bolmaıdy. Basqa eńbekterin bylaı qoıa turyp, osynysynyń ózimen-aq ol qazaq halqynyń mádenı tarıhynda óshpes iz qaldyrary daýsyz edi.
Qazaq tili jaıynda A.Baıtursynulynan buryn da zertteýler bolǵan. Biraq olardyń bári de orys tilinde jazylǵan edi. Olardyń birde-birin de (I.I. Ilmınskıı, P.M. Melıoranskıı t.b.) qazaq tiliniń ózine tán tabıǵaty júıeli túrde ashylǵan emes. Jáne olar orys tilinde jazylǵandyqtan, qarapaıym halyqtyń saýatyn ashýǵa paıdasy az boldy. Mine, sondyqtan da biz Ahańdy qazaq lıngvısıkasynyń bastaýynda turǵan basty tulǵa dep esepteımiz.
Ahmet Baıtursynuly – qazaq tiliniń ǵana emes, ádebıettaný ǵylymynyń da negizin salýshy. Osydan-aq onyń halyqtyń baı aýyz ádebıetin, ertegi-ańyzdaryn, epostyq jyrlaryn, sheshendik sózderin, maqal-mátelderin, naqyldaryn da ıgi ma
