«Qamshynyń» hat qorjynyna L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ magıstranty Ǵazızov Ǵıbrattyń «Qaıratker-ǵalym S.Qırabaev eńbekterindegi «Ádebıetti qaıta oqý» máseleleri» degen materıal kelip tústi. Serik Qırabaevtyń 90 jas mereıtoıy qutty bolsyn deı otyra jas ǵalymnyń maqalasyn oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.
Keńestik júıede ǵumyr keship, taptyq kózqaras kezeńinde ádebıet tarıhyn jazýǵa májbúr bolǵan qazaq ádebıettanýshylary tek táýelsizdik alǵan tustan ǵana ulttyq ádebıettanýdyń qaınar kózin tabýǵa múmkindik aldy. Solardyń biri ári biregeıi, ádebıettaný ǵylymynyń alyby – akademık Serik Smaıyluly Qırabaev edi. Búgingi tańda jasy toqsanǵa tolyp otyrǵan ardager ǵalymnyń azattyq alǵan jyldary jazǵan zertteý maqalalaryna, ǵylymǵa sińirgen eren eńbegine zer salmaı ótý múmkin emes. Ádebıet pen tarıhqa óziniń adaldyǵyn saqtaı otyryp, S.Qırabaev keńestik dáýirde jazylǵan ádebı zertteýlerdiń birshamasynyń, Abaı tilimen aıtsaq, «iske tatyrlyǵy hám iske tatymaıtyny» da bar ekenin ashyp aıtty. Mine, osy kezden bastap qazaq ádebıetiniń tarıhyn qaıta jazý, ádebıetti qaıta oqý degen máseleler ózdiginen kún tártibine qoıyla bastady.
Keńestik ıdeologıanyń áserinen ǵasyrǵa jýyq ýaqyt qazaq ádebıeti tarıhynan alynyp tastalǵan aıaýly esimder halyqqa qaıta qaıtyryldy. Onyń ishinde Alash qozǵalysynyń beldi ókilderi Shákárim, Á. Bókeıhan, A.Baıtursynuly, Ǵ. Qarash, H.Dosmuhameduly, M.Dýlatuly, J. Aımaýytov, M. Jumabaev, Q. Kemeńgeruly, S. Sádýaqasuly jáne taǵy basqa aqyn-jazýshylar, qoǵam qaıratkerleri men ǵalymdardy aıta alamyz. Osy azamattardyń esimderi 1988-89 jyldary tolyq aqtalǵan soń, ǵalymdardyń aldynda endi turǵan basty másele – shyǵarmashylyǵyn zertteý, ádebıet tarıhyndaǵy ornyn aıqyndaý edi. Ǵylymı nysana aıqyndalǵan soń, ǵalymdardyń osy baǵyttaǵy zertteý jumystary bastaldy.
Akademık S. Qırabaev bolsa, aldymen, qazaq ádebıetiniń kórkeýine zor úles qosqan jazýshy, dramatýrg, aqyn, ǵalym J.Aımaýytovtyń shyǵarmashylyq murasyn jınaqtaý, jarıalaýdy qolǵa alady. 1989 jyly S.Qırabaev J. Aımaýytovtyń esimi tolyq aqtalyp, dúnıege kelgenine 100 jyl tolǵan ýaqytta qalamgerdiń alǵashqy bir tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn qurastyrady, jınaqtyń alǵy sózin jazady. Osylaısha, Júsipbek syndy Alash alybyn qazaq ádebıetiniń tarıhyna qaıta engizedi. Zertteýshi osy baǵyttaǵy zertteýleriniń nátıjesi retinde «Júsipbek Aımaýytov» atty monografıasyn da jazady. Bul eńbek jazýshy shyǵarmashylyǵyna arnalǵan tuńǵysh ǵylymı zertteýlerdiń biri edi. Atalmysh eńbeginde akademık S.Qırabaev J. Aımaýytov ómirbanyna sholý jasaıdy, jazýshyny «úlken prozanyń tuńǵyshy» retinde baǵalaıdy. «Qartqoja», «Aqbilek» syndy romandary hám «Kúnikeıdiń jazyǵy» povesine ǵylymı taldaý jasaıdy. Sonymen qatar, S. Qırabaevtyń jazýshy týraly myna pikiri erekshe toqtalýdy qajet etedi: «Júsipbek – kóp jaǵynan jańashyl jazýshy. Eń aldymen, ol revolúsıadan buryn damyp, qalyptasyp úlgermegen ádebıettiń jańa janrlaryn ashýdaǵy eńbegin aıtýǵa bolady. Ol – qazaqtyń alǵashqy dramatýrgy, romanshysy. Onyń pesa jazýy 1916 jyldardan bastalsa, «Qartqoja», «Aqbilek» - ulttyq ádebıetimizde revolúsıadan keıin týǵan kóp salaly realısik romannyń alǵashqy úlgileri bolyp tabylady» [1,258]. Kórgenimizdeı, S. Qırabaevtyń bir ǵana pikiri J.Aımaýytovtyń jazýshylyq bolmysyn túgel ashyp tur. Ásirese, ǵalymnyń jazýshyǵa bergen birneshe obektıvti baǵasy («tuńǵysh qazaq dramatýrgy», «tuńǵysh realıs romanshy») búgingi tańǵa deıin óziniń ózektiligin joımaǵan. S.Qırabaevtyń osynaý oı-pikirine úndes pikirdi osydan 90 jyl buryn, Júsipbektiń kózi tirisinde Ult kósemi, ádebıet synshysy Á. Bókeıhannyń qalamgerdiń «Qartqoja» romanyna arnaıy jazǵan resenzıasynan tabýǵa bolady: «Kitaptyń uzyn boıynda baı men kedeıdiń, qul men qojanyń, jeýshi men jelinýshiniń, tóre men qaranyń, bı men sharýanyń tilekteriniń qaıshylanýy sýrettelip otyrady... Bul retten de «Qartqoja» tuńǵysh roman» [2,252]. Júsipbektiń tuńǵysh resenzenti ári seriktesi Á. Bókeıhannyń da, jazýshy jaıly tuńǵysh monografıa avtory S. Qırabaevtyń qozǵap otyrǵan ortaq máselesi – qalamgerdi tuńǵysh realıs jazýshy retinde baǵalaýy. Ǵasyrlar sabaqtastyǵyn osy jerden kórýge bolady.
Jalpy alǵanda, bul kezeńde Alash qaıratkerleriniń shyǵarmalaryn jınaqtap, oǵan taldaý jasamaq túgil, olardyń esimderin aqtaýdyń ózi ǵalymdar úshin ońaı bolǵan joq. Oǵan sebep, bul taqyrypqa qalam terbegisi kelgen zertteýshiniń aldynan mindetti túrde birneshe kedergi shyǵyp otyrdy. Birinshi tosqaýyl - keńestik kezeńdegi solaqaı saıasattyń yzǵary.Bul degenimiz, qazaq ádebıetiniń tarıhyndaǵy eleýli tulǵalardy oqytpaýǵa baǵyttalǵan birneshe qaýly men qararlardyń bolýy. Kedergilerdiń ishindegi eń kúrdelisi osy edi. Bul qaterli úkimder men buıryqtardyń kúshin joıýǵa akademık Qırabaev tikeleı atsalysty. Ol jóninde akademık S.Qasqabasov bylaı deıdi: «Seraǵanyń (Serik Qırabaevtyń) taǵy bir qasıetiniń biri kózi jetken, ózi anyq biletin máselege óte prınsıpshildigi jáne sony dáleldeı alatyndyǵy. Birde Ózbekáli Jánibekovke kompartıa tarapynan 1950 jyly qabyldanǵan birneshe solaqaı, qate qaýlylardy atap, solardyń kúshin joıý týraly óz oıyn dáleldi túrde áńgimelep beredi. Sodan Ózbekáli Jánibekov nusqaý berip, qajetti qujattar daıyndalyp, 12 qaýly birden joıyldy»[3]. S.Qırabaev jóninde aıtylyp otyrǵan S.Qasqabasovtyń pikirine súıensek, Serik Smaıylulynyń qaıratkerligine kóz jetkizemiz. Qaıratker ǵalymnyń joǵaryda aıtylǵan 12 qaýlynyń kúshin joıý týraly bılikke aıtqan ýájiniń kómegimen qazaq ádebıetiniń tarıhy qaıta jazyldy desek, artyq ketpeımiz. Ekinshi zor kederginiń biri – repressıa qurbandary bolyp ketken Alash qaıratkerleriniń shyǵarmalarynyń joǵalyp nemese joıylyp ketýi. Oǵan sebep jappaı qýǵyn-súrgin jyldarynda osy azamattardyń shyǵarmalary tárkilendi, órteldi. Tek sanaýly ǵana úlgileri halyq jadynda jattalyp qalsa da, qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmashylyǵy túgeldeı derlik Reseı jáne basqa da TMD muraǵattarynda saqtaldy. Bul ǵylym úshin orny toltyrylmas olqylyq edi. Ol jóninde ǵalym óziniń shákirti profesor D. Qamzabekulyna arnalǵan maqalasynda ashyp jazady: «Bizdi qınaǵany – Alash arystarynyń kóptegen murasy kezinde joıylyp, gazet-jýrnaldarda basylǵandary jyrtylyp, kitaptary joǵalyp ketkeni edi. Ádeıi jyrtyp alyp, joq qylyp tastaǵan nárselerdiń barlyǵyn biz jan-jaqtan izdep taptyq qoı» [4,6].Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda akademık S. Qırabaev óziniń jas shákirtterine qoldaý kórsetip, olardy Máskeý, Peterbor, Tashkent, Qazan, Omby, Ýfa jáne basqa TMD memleketteriniń qalalaryndaǵy muraǵattarǵa is-saparlarǵa attandyrdy. Bul jóninde profesor D.Qamzabekulynyń akademık S.Qırabaev týraly jazǵan maqalasynan jaqsy bilemiz: «Instıtýt dırektory, akademık Serik Smaıyluly Qırabaevtyń tikeleı kómegimen jas ǵalymdar TMD elderiniń muraǵattaryn qarastyrýǵa múmkindik aldy...Maǵjan, Júsipbek, Ahmet, Shákárim, Álıhan, Mirjaqyp, Smaǵul, Qoshke, Ǵumar, Halel, taǵy basqa arystardyń shyǵarmalary, olarǵa qatysty qujattar osy kezde jınaldy»[5,369]. Túsingemizdeı, Alash arystarynyń aqtalýy, shyǵarmalary men olarǵa qatysty qujattardyń jınaqtalýy ońaılyqpen júzege asqan joq. Al sonyń basy-qasynda júrgen S.Qırabaev bul úderistiń tez arada júzege asýyna súbeli úles qosty.
Sonymen, ǵalymnyń «Ádebıetti qaıta oqý» máselelerine baǵyttalǵan eńbeginiń alǵashqysy osy edi. Alaıda bul tek bastamasy ǵana bolatyn. Zertteýshi óziniń izdenisin ári qaraı jalǵastyryp, «Ádebıettiń aqtańdaq betteri» atty monografıasyn jazdy. Bul kitabynda ǵalym ıdeologıanyń áserinen uzaq jyldar boıy ádebıetten tys qalǵan aqyn-jazýshylardyń shyǵarmashylyǵyna taldaý jasaıdy. Keńestik dáýirde «eskishil», «kertartpa» sanalǵan Dýlat, Shortanbaı, Murat, Ábýbákir, Nurjan, Máshhúr-Júsip, Narmanbet sıaqty aqyndardyń shyǵarmashylyǵyna jańasha ulttyq boıaýy basym, táýelsiz kózqarasyn bildiredi. «Ultshyl», «baıshyl» dep taptyq kózqaraspen baǵalanǵan Alash arystaryn «qazaqtyń tuńǵysh revolúsıashyl-demokrattary» retinde baǵalaıdy. Bir suhbatynda zertteýshi bul eńbektiń jazylýy asa tereńde jatqanyn qozǵap ketedi: «Aqtańdaqtarmen baılanysty jumysqa kóbirek aralasý, bir jaǵynan, meniń ádebıet ınstıtýtyndaǵy qyzmetime qatysty bolsa, ekinshi jaǵynan, ádebıet tarıhshysy esebindegi burynnan istep júrgen jumysymnyń jalǵasy tárizdi.Olardyń shyǵarmashylyq jolymen men burynnan tanys edim...Sákenmen aınalysyp júrgende ol kúresken «ultshyldyqtyń» syryn túsiný úshin Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjandardy izdep tanystym» [6,187]. Demek, ǵalymnyń «aqtańdaqtar» ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan ǵylymı qyzyǵýshylyǵy ótken ǵasyrdyń 50-60 jyldary bastalǵanyna kózimiz jetti. Dál sol jyldary S. Qırabaev «Sáken Seıfýllın» taqyrybyndaǵy doktorlyq dısertasıasyn jazyp qorǵaǵan edi. Sákendi doktorlyq dısertasıa taqyrybyna alyp, ony búge-shúgesine deıin zerttese de, zertteýshi Alash arystaryna obektıvti kózqaraspen qaraıdy: «Olar oıly, bilimdi, kóregen azamattar edi – sondyqtan ultshyldyqqa barǵan joq. Olardy ultshyl etip kórsetý, istegen isteriniń bárin qara boıaýmen boıaý – belgili bir kezeńde taza ıdeologıalyq maqsattan týǵan birjaqty pikir edi. Ol qazaq halqynyń oı-pikiri bar, elge yqpaly bar azamattaryn shettetý nıetin kózdedi. Tarıhty bulaı burmalaý, ony belgili bir toptyń yńǵaıyna beıimdeý stalınızmniń úlken derti bolatyn» [6,57]. Ǵalymnyń aıtyp otyrǵan pikirinde sol kezeńniń ashshy shyndyǵy kórinis beredi. Áıtpese, sol Keńes úkimetine adal qyzmet etip, qyzyl týdy kókke kótergen S. Seıfýllın de sol «stalınızm dertiniń» qurbany bolmas edi ǵoı. Qatygez júıe, ókinishke oraı, eshkimge raqymshylyq kórsetken joq.
Joǵaryda birneshe márte aıtylǵandaı, táýelsizdik alǵan tustaǵy qazaq ádebıetiniń tarıhyn jazý máselesin birinshi bolyp kún tártibine qoıǵan ǵalymdardyń biri – akademık S. Qırabaev edi. Ǵalym óziniń «Ádebıettiń aqtańdaq betteri» kitabyn «qazaq ádebıeti tarıhyn qaıta jazýǵa daıyndyq» esebinde jazǵanyn aıtady. Sondyqtan bul eńbek sol «daıyndyq» júrgizýshi mindetin tolyq atqaryp, birneshe jyldyn keıin jaryq kóretin «Qazaq ádebıeti tarıhynyń» on tomdyǵyna jol silteýshi eńbek bolǵanyn kóremiz. Biz meńzep otyrǵan «Qazaq ádebıetiniń tarıhynyń» on tomdyǵy - táýelsizdik kezeńinde jazylǵan irgeli eńbekterdiń biri. Bul eńbek birlesip jazylǵan akademıalyq ǵylymı zertteý edi, osy ýaqytqa deıin qazaq ádebıetin tarıhyn bilýge, zertteýge tapsyrmas dúnıe ekeni sózsiz. Ǵalym S. Qırabaev on tomdyqtyń Bas redaksıasyn basqardy. Ár tomnyń tez arada shyǵýyna tikeleı aralasty. Jınaqtyń 7,8,9 tomdarynyń alǵy sózin, túsinktemelerin ózi jazdy. Nátıjesinde, 1960–1967 jyldary basylyp shyqqan on tomdyq «Qazaq ádebıetiniń tarıhyna» belgili sebeptermen kirmeı qalǵan irgeli qalamgerler men ǵalymdardyń esimi jańa tarıhqa qaıta engizildi. «Ádebıetti qaıta oqý» úderisi sharyqtaý shegine jaqyndaı tústi.
Jaqyndaı tústi degenimiz, ǵalymnyń jeke zertteýlerine qatysty aıtylǵan pikir edi. Sebebi 2010 jyly S.Qırabaevtyń «Ádebıetti qaıta oqý» atty irgeli zertteýi jaryq kóredi. Bul eńbek joǵaryda aıtylǵan ǵalymnyń barlyq izdenisteri men zertteýleriniń qorytyndysy ispettes kórinedi. Qazaq ádebıetiniń zerttelýine bar kúsh-jigerin salyp, onyń tarıhynyń jańasha jazylýyna uıytqy bola bilgen ardaqty ǵalym atalmysh eńbegine óziniń jan-dúnıesin túgel aqtaryp, ózi bastaǵan isti odan ári jalǵastyrǵanyn baıqaımyz. Ǵalym ol jóninde eńbeginiń kirispesinde baıandaıdy. Sodan keıin eki bólimnen turatyn negizgi bólimniń alǵashqysynda rasynda da bul zertteýdiń burynǵylardyń jalǵasy ekenine kózimiz jetedi. Ásirese, «Táýelsizdik ıdeıasy jáne «ultshyldyq» ádebıet» atty bólimnen ǵalymnyń ómir boıy aıalap, ardaqtap ótken Alash qaıratkerlerine arnalǵan taǵy bir iltıpatyn kórýge bolady. Bul joly S.Qırabaev Alash arystarynyń kózqarastaryn táýelsizdik ıdeıasynyń irgetasy dep esepteıdi. Ǵalymnyń pikirinshe, asyldarymyzdyń shyǵarmashylyǵy arqyly Otansúıgishtik, eljandylyq qasıetterdi óskeleń urpaqtyń boıyna op-ońaı sińirýge bolady. Ǵalym osyǵan meńzeıdi: «Ulttyq ádebıetimizdiń búkil damý jolyna tutqa bolǵan, XX ǵasyr ǵasyr basynda aıryqsha ótkirlikpen qoıylǵan táýelsizdik ıdeıasy, shyndap kelgende, bizdiń ádebıetimizdiń realıstik dástúrin qalyptastyrdy... Osyǵan jalǵas týǵan jańa ádebıet azamattyq rýhtyń bıiktigin, gýmanızm men demokrattyq kózqarasty, Otan súıýshilik pen týysqandyq ıdeıalaryn jyrlady. Munyń barlyǵy XX ǵasyr basyndaǵy Ahmet pen Mirjaqyp bastap ketken joldyń ómirsheńdigin tanytty. Solar ańsaǵan táýelsizdik qazir bizdiń qolymyzda» [7,51]. Endeshe, joǵaryda birneshe ret atalǵan «Ádebıetti qaıta oqý» degenimiz osy. Keshegi ótken qaharmandarymyzdyń úlgisin ala otyryp, táýelsizdik ıdeıasyn nasıhattaý, «Máńgilik el» bolýǵa umtylý.
Bul akademık S.Qırabaevtyń ǵylymı hám azamattyq pikiri jáne sol pikirge qaıratker árdaıym adaldyǵyn saqtap keledi. Ótken jyly ǵana álemdik dańqty tulǵa retinde IýNESKO kóleminde moıyndalyp, 150 jyldyǵy atap ótilýge tıis bolǵan, alaıda is-júzinde tipti memlekettik deńgeıde eskerilmegen Ult kósemi, ádebıettanýshy Álıhan Bókeıhannyń mereıtoıynda da qaıratker-ǵalym Serik Qırabaev osyny taǵy bir márte dáleldedi. Sózi men isi bir jerden shyǵatyn ardaqty ǵalym mereıtoıǵa qatysty pikirin osydan úsh jyl buryn ashyp aıtty: «Ahmet Baıtursynulyn, Mirjaqyp Dýlatulyn zertteıik desek, Álıhan Bókeıhansyz derekke qol jetkizý múmkin emes. Biz sondyqtan Alash tarıhyn zertteýdi Álıhan Bókeıhannan bastaýdy jón kórdik. Álıhan – barlyq taqyrypqa júırik adam bolǵan. Álıhansyz Mirjaqyp pen Ahmetter saıasatqa qadam baspaǵan. Búgingi aıtyp júrgen «Máńgilik el», «Qazaq eli» degen ıdeıalardyń basynda Álıhan turǵanyn umytpaýymyz kerek. Sondyqtan Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyǵy memlekettik deńgeıde atap ótýimiz kerek» [8]. Ótkensiz bolashaq bolmaıtynyn jaqsy biletin akademık qazaq ádebıetin, tarıhyn Alash qaıratkerleri turǵysynan oqýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin uǵyndyrdy. Osyndaı ári qaıratker, ári ǵalym Serik Smaıyluly sıaqty azamattardyń ǵylymı tanymy men azamattyq bolmysynan árdaıym úlgi alatyn bolsaq, ádebıet pen tarıhymyzdy oqý men zerdeleýdiń, Otanǵa qyzmet etýdiń taǵylymdy tutqasyn ustap, bolashaqqa nyq senimmen basarymyzǵa senim mol.
Paıdalanǵan ádebıetter
- Qırabaev S. Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. – Almaty: «Qazyǵurt» baspasy, - 2007. T.4.
- Klasıkalyq zertteýler: Kóp tomdyq. – Almaty, «Ádebıet Álemi», 2012. T.9: XX ǵasyr basyndaǵy Alash ádebıettanýy.
- old.adebiportal.kz/Qasqabasov S. «Akademık Qırabaev» maqalasynan
- Taǵylym tutqasy (Dıhan Qamzabekulynyń azamattyq bolmysy men shyǵarmashylyq portreti). Qurast. Ábdikárimov Sh., Omaruly B., Álqoja R. Almaty: «Arna-b», 2016.
- Ádebıettanýdyń ózekti máseleleri: Akademık Serik Qırabaevtyń 75 jyldyǵyna arnalǵan ǵylymı jınaq. Almaty; «Kompleks» baspasy, 2002.
- Qırabaev S. Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. – Almaty: «Qazyǵurt» baspasy, - 2007. T.5.
- Qırabaev S. Ádebıetti qaıta oqý. Ádebıettik zertteýler men maqalalar. Almaty: «Balaýsa» baspasy, 2010.
- baq.kz/kk/news/zhazushilar/a-bokeikhannin-150-zhildigi-memlekettik-dengeide/atlip- otilui-tiis-442
L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ magıstranty
Ǵazızov Ǵıbrat
