Alash orda úkimeti men Alash avtonomıasynyń 100-jyldyǵyna arnalǵan «Alashorda, Túrkistan muhtarıaty: jańa kózqaras, ustanymdar, tujyrymdar» atty taqyrypta halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensıanyń
QARARY
Konferensıa jumysyna Ortalyq Azıa elderiniń (Qazaqstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan) ǵylymı-zertteý ınstıtýttary jáne joǵary oqý oryndarynyń ǵylymı qyzmetkerleri men oqytýshylary qatysty.
Konferensıa jumysyna qatysýshylar Alashorda jáne Túrkistan Muhtarıaty úkimetteriniń júz jyldyǵyna oraı ótkizilgen bul ǵylymı jıynnyń ótken tarıh tájirıbesin tereńirek qorytyý jáne ıgerý isindegi mańyzy zor dep bilemiz. Atalǵan taqyryptyń ǵylymı turǵydan zerttelýi bizdiń elderimizdegi gýmanıtarlyq sala ǵalymdarynyń birlese otyryp izdenýin talap etedi, óıtkeni bizdiń halyqtar otarlyq kezeńdi, otarlyqqa qarsy kúresti, 1916 jyldy, 1917 jylǵy revolúsıalyq jáne odan keıingi jyldardaǵy ózgeristerdi, 1920-1930 jyldardaǵy reformalardy birge ótti.
Bizdiń elderimizdiń halyqtarynyń ashshy da bolsa bul kezeńderdegi shyndyqty bilgisi keletindigine kóz juma almaımyz. Bizdiń táýelsiz memleketterimizdiń damýy kóp jaǵdaıda ótken tarıhı tájirıbemizdi durys qoryta bilýimizge baılanysty jáne sondaı-aq bolashaqta olardyń qaıtalanbaýy úshin ózimizdiń osy jolda jibergen álsizdigimizge de nemquraıdy qaraýǵa haqymyz joq. Búgingi jaǵdaıda biz ortaq múddelerimizdi týra túsine alý úshin de ótken tarıhtaǵy ómirimizge tereńirek úńilgenimiz jón. Ótken tarıhymyzǵa baılanysty sarabdaldyq tanyta otyryp onyń bizdi aýyzbirlikke shaqyratyndyǵyna jáne ortaq tájirıbemizde taýsylmaıtyn qýattyń bar ekendigine kózimiz jete túsedi.
Sonymen qatar, konferensıaǵa qatysýshylar 1917 jylǵy revolúsıalyq ózgerister tarıhyn zertteýde aımaqta áli de "aqtańdaqtardyń" az emes ekendigin atap kórsetedi. Mysaly, zertteýshiler Reseı ımperıasynyń ortaazıalyq otarynda Alashorda jáne Túrkistan Muhtarıaty úkimetteriniń qurylý sebepterine qatysty sovettik ıdeologıalyq shtamptan uzap kete almaı otyr. Aımaqtaǵy halyqtardyń ómirindegi ózgerister kóp jaǵdaıda jalpyımperıalyq tarıh arnasynda qarastyrylady.
Jekelengen sheteldik zertteýshiler áli kúnge deıin 1916, 1917-1922, 1929-1931 jyldardaǵy halyq qozǵalystarynyń ult-azattyq sıpatyn moıyndaǵysy kelmeıdi. Tatar, bashqurt, qyrǵyz, ózbek, qazaq jáne basqa da burynǵy Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy halyqtardyń aǵartýshylary men azattyq qozǵalystarynyń kóshbasshylary qurban bolǵan 1920-1930-shy jáne 1950-shi jyldardaǵy repressıalyq aktilerdiń sıpaty áli kúnge deıin tolyq ashylmaı otyr. Otarlyq tártipke qarsy kúshterdi óte qatal sharalar men ádisterdi qoldana otyryp permanentti túrde joıý keńestik rejım úshin qalypty jaǵdaıǵa aınfldy. Bul faktiler bizdiń tarıhnamada laıyqty dárejede baıandalmaı keledi.
Máselen, ulttyq aımaqtardaǵy aǵartýshylyq bólshevıktik rejım tarapynan agressıvti ultshyldyqtyń jáne túrkishildiktiń kórinisi retinde baǵalandy. Bul ıdeologıalyq tásil Ahmet Baıtursynov, Mýnaýar Qary, Ishanǵalı Arabaev jáne t.b. kóptegen ulttyq mádenıettiń uly da talanty ókilderin joıýdyń quraly retinde iske qosyldy.
Joǵaryda aıtylǵan jáne tarıhymyzdyń basqa da ortaq máseleleri qoǵamdaǵy búgingi suranystarǵa saı ǵylymı tanym qalyptastyrý úshin jańa metodologıalyq ózgerister jáne kózqaras turǵysynan qorytýdy qajet etedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda atap kórsetkendeı «Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis. Bul saıası jáne ekonomıkalyq jańǵyrýlardy tolyqtyryp qana qoımaı, olardyń ózegine aınalady.
Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý». Konferensıaǵa qatysýshylar:
1. Bólshevıktik basshylyq áýel bastan-aq ult-azattyq qozǵalystardyń ózindik sıpatyn moıyndamaı, olardy Reseıdegi proletarlyq revolúsıanyń rezervi retinde qarastyrdy. Bólshevıktik basshylyq atalǵan pastýlatty ustana otyryp, bir jaǵynan ult-azattyq kúshterge kózdegen maqsaty – ulttyq memlekettilikti qaıta jańǵyrtýdan bas tartýǵa, ekinshi jaǵynan, taptyq jiktelis jolyna túsýdi talap etip, onyń antıkolonıaldyq mazmunyn joıýǵa tyrysty. Al bul tarıhı kezeńde aımaqtaǵy halyqtar úshin eń mańyzdy nárse taparalyq kúreske túsý emes, ulttyq aýyzbirlik arqyly memlekettilikti jańǵyrtý edi.
2. Keńestik tarıhnamada Alashorda jáne Túrkistan Muhtarıaty úkimetteri kontrrevolúsıalyq qurylymdar retinde qarastyryldy. Shyn máninde, joǵaryda atalǵan úkimettik qurylymdar, birinshiden, jalpyımperıalyq anarhıa men berekesizdik jaǵdaıynda aımaqtaǵy halyqtardyń tabıǵı múddelerin qorǵaý úshin qajet boldy;
ekinshiden, Alashorda jáne Túrkistan Muhtarıaty úkimetteri Orynbor jáne Qoqan qalalarynda ótken sıezderinde halyq ókilderi ózderiniń ádet-ǵuryptary men dástúrleri negizinde saılaǵan birden-bir lıgıtımdi bılik bolatyn;
úshinshiden, Alashorda jáne Túrkistan Muhtarıaty úkimetteri aqylǵa qonymdy kompromısske daıar edi, biraq keńestik bılik óz ýádesinde turaqtylyq tanytpaı jáne halyqtardyń ózin-ózi bıleý quqyǵyn partıalyq dıktatýranyń qurbany etti.
3. Bólshevıktik basshylyq ulttyq biregeıligin, sondaı-aq ózin-ózi bıleý jáne t.b. qundylyqtaryn qorǵaý jolynda turǵan ulttyq elıta men zıalylaryna senimsizdikpen qarap, olarǵa qarsy terrordyń barlyq túrin (qorqytý, qamaýǵa alý, jer aýdarý, atý) qoldandy.
4. Osy jáne taǵy basqa ortaq tarıhymyzǵa qatysty máselelerdi talqylaýdan ótkizip otyrý maqsatynda Almatyda, Tashkentte jáne Bishkekte kezekti túrde ótkizilip turatyn turaqty semınar uıymdastyrýdy qajet dep sanaımyz.
5. Jyl saıyn Ortalyq Azıa elderiniń astanalyq qalalarynda kezektesip «Túrkistan Muhtarıaty, Alashorda: izdenister, jańa qujattar men materıaldar, ustanymdar, qorytyndylar» atty kún tártibimen ǵylymı semınardyń otyrysyn ótkizip turý oryndy bolmaq.
6. Bizdiń qoǵamnyń qazirgi kezeńi dástúrli baılanystardy qaıta jańǵyrtýdy jáne ony búgingi kúngi talaptarǵa jaýap beretindeı jańa muzmunmen tolyqtyrýdy qajet etedi. Osyǵan baılanysty tutas Túrkistan ıdeıasyn negizdeýshilerdiń eńbekterin qazaq, ózbek jáne qyrǵyz tilderinde jeke kitap túrinde shyǵarý tıimdi bolar edi.
7. Patshalyq jáne keńestik ımperıalar quramyndaǵy túrki halyqtarynyń ult-azattyq qozǵalystaryna arnalǵan halyqaralyq ensıklopedıa shyǵarýdy jón sanaımyz.
8. Memleketti-ulttyń rýhanı bolmysyn qalyptastyratyn gýmanıtarlyq pánderdi oqytý olardyń ana tilinde júrgizilýi qajet. Ol óz biregeıligin saqtaýǵa múddeli barlyq halyqtar úshin aksıomalyq aqıqatqa aınalǵan jón.
9. Túrkistan Muhtarıaty, Alashorda úkimetteriniń basshylary jáne músheleriniń ómiri men qyzmeti jóninde jarıalanymdar serıasyn daıarlap, solardyń negizinde ǵylymı-tarıhı, derekti fılmder jasaý qajet dep esepteımiz.
Qoıgeldıev Mámbet Quljabaıuly – Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıetiniń kafedra meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, profesor, Qazaqstan tarıhshylarynyń qaýymdastyǵynyń Prezıdenti, QR UǴA-nyń akademıgi.
Chorotegın Tynchtykbek – Júsip Balasaǵun atyndaǵy Qyrǵyz ulttyq ýnıversıtetiniń profesory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, "Qyrǵyz Tarıh Qoǵamy" halyqaralyq qoǵamdyq birlestiginiń Prezıdenti.
Shamsýtdınov Rýstambek Temırovıch – Andıjan memlekettik ýnıversıtetiniń profesory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, «Meros» («Mura») Halyqaralyq qaıyrymdylyq qory ǵylymı-tájirıbelik ekspedısıasynyń jetekshisi.
Moldoqasymov Qyıas Sataruly – Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti apparaty janyndaǵy «Muras» qorynyń Tóraǵasy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent.
