Qalyńmal-qazaq halqynyń burynnan kele jatqan salty. Baıyrǵyda qalyńmal iri qaramen belgilengen bolsa, qazirgi kezde qarjylaı sıpatqa ıe bolǵany belgili. Al qalyńmal búginde beriledi me? Qalyńmal nemese qyz kádesi qazir qansha? Qalyńmaldyń tarıhy qashannan bastalady? Sharıǵat buǵan ne deıdi? Qalyńmalǵa degen halyqtyń kózqarasy qandaı? Qyzdy satý ma , álde salt-dástúrdiń saqtalýy ma? Atalǵan suraqtarǵa Qamshy aqparat agenttiginiń jýrnalısi jaýap izdep kórdi.
Qalyńmal degen ne? Qalyńmaldy kim tóleıdi?
Qalyńmal – áke-sheshege uzatylar qyzdyń jasaýyna kiretin tósek-oryn,kilem, tekemet, syrmaq, áshekeı buıymdar – alqa, saqına, syrǵa, bilezik, óńirjıek, baldaq, qobdıshasyna qoıar – ıis sý, taraq, ıne jip, jýaldyz, oımaq, sandyǵyna salar – sáýkele, saly, oramal, qarqara, búrmeli kóılek, etik, kemer, kamzol, jelbegeı, shapan, kamshat bórik t.b áıelge qajetti zattardy daıyndaý úshin beriletin tórt túlik mal men ártúrli baǵaly dúnıelerdi aıtamyz.
Al búgingi tańda qalyńmal óziniń mazmunyn saqtaǵanymen, zaman talabyna saı birshama ózgeriske ushyrady. Qalyńmal úrdisin joǵaltpaǵan óńirlerde úı jabdyǵyna kiretin jıhazdar – kebeje, dıvan, tósek-oryn, turmystyq tehnıkalyq qurylǵylar – teledıdar, shańsorǵysh, tońazytqysh, maıda tolqyndy jylytqysh, ydys-aıaq t.b buıymdardy ázirleý úshin qalyńmal tólenedi. Osy tusta elimizdiń keı óńirlerinde qalyńmal berý úrdisi saqtalmaǵanyn aıta ketken jón.
Qalyńmal qashan paıda boldy?
Qalyńmal uǵymy «Jeti jarǵy» zańdar jınaǵynda da kórsetilgen. «Jeti Jarǵy» zańynda qalyńmal ólshemi áleýmettik toptardyń dárejesine qaraı belgilengen. Mysaly, «bas jaqsy» – qalyńmaldyń eń joǵarǵy shegi sanalǵan. Báıge men kókparda bas júlde alyp júrgen sáıgúlik, beren myltyq, qurysh saýyt, atan túıe nemese kúshti dýylǵaly qara nar engen. «Bas jaqsy» qalyńmalyn tóleý kóbinese dáýleti shalqyǵan aýqatty otbasylardyń arasyndaǵy neke qatynastarynda oryn alǵan. «Qyryq jeti», «otyz jeti», «jıyrma jeti», «on jeti» ólshemine qara mal sany kirgen. Al, «dóńgelek qalyńmalǵa» on bas qara mal kirgen. Bul – áleýmettik jaǵdaıy óte tómen otbasylardyń arasyndaǵy qalyńmal ólshemi sanalǵan.
Sharıǵat buǵan ne deıdi?
«Qalyń mal qazaq halqy ıslam dinin qabyldamaı turyp kóshpeli eldiń qoldanysynda bolǵan. Keıin ıslam dinin qabyldaǵanda qalyńmal sharıǵattaǵy máhir reńkin (transformasıa) alyp, neke sharttarynyń biri retinde qabyldanǵan. Jalpy, qalyńmaldy sharıǵatttaǵy kúıeý jigittiń qalyńdyǵyna beretin máhir-syıy dep esepteýge bolady. Sebebi, máhir – áıeldiń kúıeýinen alǵan syılyǵy, ol áıeldiń táýelsiz múlki dep esepteledi. Kúıeý jigit bergen qalyńmalǵa qaraı qyzdyń jasaýy ázirlenedi. Eger, úılengennen keıin baryp áıel jesir qalyp jatsa, kúıeýiniń bergen qalyńmalyna (máhiri) alǵan dúnıe-múlik onyń óz menshigi bolyp sanalady. Osy sebepten de, qalyńmal berýdi sharıǵatqa qaıshy emes dep aıta alamyz» degen pikirdi zańger, sharıǵat boıynsha maman Muhan Isahan keltirdi.
Tasqa qashalyp jazylǵan dástúr
20 ǵasyrdyń basynda jazylǵan alǵashqy romandardyń basty taqyryby - qazaq qyzynyń bas bostandyǵy, áıel teńsizdigi, qalyńǵa satylǵan qyzdardyń qaraly taǵdyry boldy. «Qalqam er jetip, ony baı jerge berip, kóp mal alsam» sıaqty oılar sol kezdegi romandardyń fabýlasy ispettes...
Atap aıtsaq, Spandıar Kóbevtiń «Qalyń mal» romany, S.Toraıǵyrovtyń «Qamar sulý» romandary qalyń malǵa satylǵan qyzdardyń taǵdyryn tamasha kórsete bildi. Al qazir elimiz Táýelsizdik alyp, árbir turǵyn ózindik erkindikke ıe.
SAÝALNAMA
Qalyńmal qyzdy satý ma, álde salt-dástúrdiń saqtalýy ma?
Facebook jelisin qoldanýshylar arasynda osy suraq aıasynda saýalnama júrgizildi. Jeli qoldanýshylarynyń pikiri ekige bólindi. Bir top qalyńmal - qyzdy satý, eskiliktiń qaldyǵy degen pikir aıtsa, ekinshi top qalyńmal - ultymyzdyń ereksheligi, salt - dástúr degen pikir qaldyrdy. Jeli qoldanýshysy Nazerke Musa «qalyńmaldy árkim óz shamasyna qaraı berilgen durys» dese, Dáýlethan Naýryzbaı esimdi jeli qoldanýshysy «Burynǵy zamanda salt-dástúr bolsa, qazirgi tańda «satý» bolyp barady» deıdi. Atalǵan pikirdi qostap, ilip áketken taǵy bir jeli qoldanýshysy «qalyńmal bergen durys, biraq qazir qyzdaryn satqandaı aspandaǵy aıdy suraıtyn ata-analar bar. Amaly taýsylǵan ata-ene nesıe alyp, qaryzdanyp júrip qalyńmal beredi. Keıin materıaldyq qıyndyqtyń bir ushy qyzyna tıetinin oılamaıdy» dep barlyǵyn qyzdyń ata-anasyna japty. Alaıda jeli qoldanýshysy qyzdyń artynan aparatyn jasaýdy eskermegen bolý kerek. Taǵy bir jeli qoldanýshysy «Salt-dástúr degen jaqsy. Burynǵylardyń barlyǵy sol jolmen júrdi. Odan jaman bolǵan eshkim joq» dese, «burynǵy kezben qazirgi kezeń sáıkes kelmeıdi. Salt-dástúrdi saqtap qalý jyldan jylǵa qıyndap bara jatyr» dep ishki muńyn jaıyp salǵandar da boldy. «Qalyńsyz qyz joq» degen ataly sózdi aıtyp, qysqa qaıyrǵandar da tabyldy.
Saýalnama júrgizý barysynda qalyńmaldy qaı jaq beretininen beıhabar 20 jastaǵy Atyraý qalasynyń turǵynymen de tildestik. Bul – saltymyzdyń jastar arasynda tanylmaı, sónip bara jatqanyn habarlaǵandaı boldy. Alaıda túp tamyry tereńde jatqan, tarıhy mol ultymyzdyń dástúrleri dáripteledi degen oıdamyz.
Qalyńmal nemese qyz kádesi qansha?
Qalyńmal dese eń aldymen elimizdiń Ońtústik óńiri oıǵa oralady. Uzynqulaqtan esitip, kózben kórip júrgenimiz boıynsha BQO qyzǵa qalyń bermeıdi. Sonymen qatar, Aqtóbe, Atyraý oblystarynda qalyń berý týraly sóz bolmaıdy. Soltústik jaqtaǵy oblystardyń keıbir aýdandarynda qyzdaryna qalyń mal suramaıdy. Biraq babalarymyz «qalyńsyz qyz bolsa da, kádesiz qyz bolmaıdy» deıdi. Qazaq halqy qashanda qyzyn jat-jurttyq dep qadirlep-qasterlep dástúrge saı uzatqan. Endeshe elimizdiń birneshe oblysyndaǵy qyzǵa beriletin kádeni aıtyp kórelik...
Abdýalıeva Gúlnar, Jambyl oblysynyń turǵyny, 3 balanyń anasy: «Qalyńmal-qyzdyń abyroıy. Qalyńmal da, qyzdyń artynan aparatyn jasaý da bári qyzdyń abyroıy úshin. Bizdiń jaqta jaǵdaıy jetkender bútin qylyp apardy, jaǵdaıy ortasha otbasy 500 myń teńge aparyp jatady. Bári qyz alyp otyrǵan jaqtyń turmystyq jaǵdaıyna baılanysty. Naqty bir somma qoıylyp, odan kem ákelgenge qyz bermeı qoıý degen joq. Qalyńmal – erteden kele jatqan ata joralǵy, salt-dástúrimiz, ulttyń otbasy qurý kezindegi ereksheligi. Sebebi, barlyǵy shańyraq kótergeli jatqan eki jastyń baqyty úshin jasalady. Al otbasy baqyty men shańyraq shattyǵyna kelgende saýdalasý syndy áreketter eshqashan oryn almaıtyny belgili. Al qyzǵa berilgen qalyńǵa qyz jaq qyzdyń jasaýyn alady. Al qyzdyń artynan barǵan jasaý eki jastyń qoldanysyna beriledi. Sondyqtan qalyń berý durys dep sanaımyn» dep óz pikirin bildirdi.
«Bizde (Almaty obl. Alakól aýdanynda SHQO-ǵa jaqyn tusynda, tipti Taldyqorǵannan bastap) qalyń mal degen sóz joq, jylqy ákeledi nemese jylqynyń qunyn ákeledi, biraq «stavka» qoıý atymen joq! Sosyn jasaýǵa úsh sómke kıim toltyryp aparý degen de joq. Turmystyq úlken zattardy ǵana aparady» dep pikir bildirdi Almaty oblysynyń turǵyny.
Al Ońtústik Qazaqstan oblysynyń turǵyny, 3 balanyń anasy Ánıpa Shaımannyń aıtýynsha, «Qalyńmal – erteden kele jatqan salt. Búginde ońtústikte qalyń maldyń ortasha baǵasy 500 myń teńge, biraq qatyp qalǵan baǵa joq. Árkim kórpesine qaraı kósiledi. Keıde 700-800 myńǵa deıin qalyń mal berip jatatyndary bar. Qazaqta «teńin tapsa, qyzdy tegin ber» degen óte oryndy aıtylǵan ataly sóz bar. Desek te, qalyń mal tóleý bizdiń ata-babamyzdan kele jatqan saltymyz. Qazaqta «qyzdyń malyn qynǵa súrt» deıdi. Sol berilgen qarjynyń eki esesindeı jasaý aparamyz. Shyny kerek, búginde qyz bergennen góri qyz alǵan utymdy.
Qalyńmal - uzatylǵan qyzdyń týystaryna jigittiń jurty jasaıtyn syı bolǵanymen, ony ár jerde ózgeshe ataıdy. Biri «Qyz kádesi» dese, endi biri «Ana súti», «Áke kúshi» dep baǵalap, shama-sharqylary kelgenshe syı qurmetterin kórsetip jatady. «Qalyńsyz qyz bolsada, kádesiz qyz bolmaıdy» degen de sóz bar. Sondyqtan da, birinshi kezekte qalyń mal, altyn syrǵa, páter, qymbat kólik degen «jalǵan qundylyqtardy» oılaǵannan, ulymyz nemese qyzymyzdyń bolashaǵyn, eki jastyń baqytyn oılanǵan jón».
Qalyńmal – ol qalyńdyqty satyp alý emes. Búgingi tańda halyqtyń kózqarasy ekige bólinetini aıtylǵan bolatyn. Birinshiden, eshqandaı ata-ana ishinen shyqqan perzentin malǵa satpaq emes! Qalyńmal- rýlyq tutastyqty, uzatylǵan qyz bala men kelin alyp otyrǵan shańyraqtyń arasyn baılanystyrýshy, qudalar arasyndaǵy jón-joralǵynyń alǵashqy baspaldaǵy. Ekinshiden, «qalyńmal» sóziniń etımologıasyn «qalyńdyqtyń maly». Al «qalyńdyqtyń maly» - úı bolyp, shańyraq kóterip, áleýmet sanatyna qosylyp jatqan eki jastyń múlki. «Qyz – jat jurttyq» degen ataly sóz bar. Sol jat jurttyń qyzyn ósirip, baǵyp, tárbıelep bergeni úshin «Ana súti» men «Áke kúshiniń» aqysynyń berilgeni durys. Al «qyzdy satý» degen eskiniń kózqarasyn umytyp, shańyraq kótergeli otyrǵan eki jastyń tileýin tilegennen asqan eshteńe joq.
AIGERİM TAÝBAI
