Antıkorrýpsıalyq sherýge Pýtınniń sýretin ustap kelgen áıel adam. Sankt-Peterbýrg, 12 maýsym 2017 jyl. (Kórneki sýret)
Reseıdiń marksshil jastary Batys elderindegi solshyldarǵa elikteıdi, biraq ondaı bolýdyń ońaı emes ekenin moıyndaıdy. Qalanyń ortasyndaǵy kafede Lenınniń tósbelgisin ustap, kofe iship otyryp Marksti maqtaǵan Andreı – osy zamannyń kommýnısi, dep jazady Qamshy aqparattyq agenttigi Azattyq saıtyna silteme jasap.
19 jastaǵy Andreı Sovet Odaǵyn ańsamaıdy. Qazirgi ýnıversıtet stýdenti prezıdent Vladımır Pýtınniń bıligi tusynda ómir súrip jatyr, sondyqtan ózi kórip-bilmegen SSSR úshin qaıǵyrmaıdy. Ol Sovet Odaǵynyń «qatelikteri bolǵanyn» moıyndaıdy, biraq GÝLAG pen repressıa sıaqty sumdyqtar komýnıstik ıdeıanyń nátıjesi emes dep oılaıdy.
Andreıge jolyqqanymyzda onyń qasynda taǵy eki belsendi áriptesi boldy, olar da sózge aralasyp, Engelsten sıtatalar keltirip otyrdy. Andreı nebári 13 jasynda komýnıstik partıanyń jastar tobyna qosylǵan. Komsomoldar dep atalatyn bul top Reseıdegi azamat soǵysy kezinde qaqtyǵystarǵa belsene aralasqan bolatyn. Bólshevıkter revolúsıasynan keıin bolǵan ol soǵysta 12 mıllıon adamnyń ómiri qıylǵan.
Aq jempir men djınsy kıgen Andreı sylaqshy bop isteıtin anasy, kólik júrgizýshisi bolyp júrgen ákesiniń taǵdyryna nalyp, osy narazylyǵynyń áserinen komsomoldarǵa qosylǵan. Kolejge túsýge aqsha jınaý maqsatynda Andreıdiń ózi 14 jasynan bastap jumys istegen.
Ol jaqynda mindetti áskerı boryshyn ótep kelgen, bıyl kúzde ýnıversıtetke tússem dep armandaıdy. Andreı «Memlekettiń qarapaıym adamdarǵa durys qaramaıtynyn uqtym. Qoǵamnyń eń tómengi tabynda boldym. Elimizde ádiletsizdik kóp. Jalaqy men zeınetaqy óte az, nege bulaı dep eriksiz oılanasyń» deıdi.
Onyń shaǵymyn estigender lıberal opozısıalyq belsendi eken dep qalýy da múmkin - «dıssıdentterdi qýdalaýǵa» qarsy, «qoǵamdy áskerılendirý» týraly memlekettik úgit-nasıhatty synaıdy, ulttyq qorǵanysqa jumsalǵan mol qarjyny quldyrap ketken bilim júıesine salsa etti dep qapalanady.
1917 jyly Reseıde bolǵan bólshevıkter revolúsıasynan beri 100 jyl ótti, Andreıdiń kózqarasy qazirgi Reseıde erjetken jańa komýnıser men solshyldardyń únin baıqatady, al Batysta solshyldar arasynan Djeremı Korbın, Bernı Sanders pen Jan-Lúk Melanshon sıaqty tanymal tulǵalar shyqty.
Peterbýrgtegi bólshevıkter kóterilisin oq atyp taratqan sát. Reseı, 4 shilde 1917 jyl. (Kórneki sýret)
Reseıde bári qatań baqylanady, salystyrý qıyn, degenmen belsendiler solshyl saıası kúshterdiń múmkindigine senedi, opozısıanyń eki jalpyulttyq narazylyq sherýin ótkizgenine qarap, qoǵam uıqydan oıana bastady dep úmittenedi. Áleýmettanýshy ári marksshi Borıs Kagarlıskıı solshyl saıasatkerlerge ish tartatyn elektorat pen jekeshelendirýdi jalǵastyrýǵa umtylǵan, úlken jobalardy jeke basyna paıdalanatyn bıliktegilerdiń arasy alshaqtap bara jatqanyn aıtady.
Kagarlıskıı «Halyq úmiti men úkimet áreketi esh qabyspaı tur. Aralarynda úlken or jatyr. Osy kúzde nemese keler jyly elimizde ásiresolshyl saıasatkerlerdiń joly ashylýy múmkin» deıdi.
Biraq ondaı múmkindikti kimderdiń paıdalana alatyny belgisiz. Komýnıstik partıa (RFKP) resmı saıasat sahnasyna nyq bekigen, ony Kremldiń qolshoqpary sanaıtyndar kóp. Reseıdegi jumysshylar narazylyǵyn qoldap kele jatsa da saılaýshylardyń kóbi «partıa basshylary bılikke jaltaqtaıdy», «depýtattary árkez Kreml usynǵan zańdardy qoldaıdy» dep unatpaıdy.
Komýnıstik partıany 24 jyldan beri qazir 73-ke kelgen Gennadıı Zúganov basqaryp keledi, ol tórt márte prezıdent saılaýyna tústi, únemi az daýys jınaıdy. Azattyqqa aty-jónin jasyryp suhbat bergen partıanyń jas belsendileri 2018 jyly Zúganov «prezıdenttik saılaýǵa túspeıtin shyǵar» dep úmittenetinderin aıtady. Ádette prezıdent saılaýyna Pýtınnen basqa, Zúganov pen lıberal Grıgorıı Iavlınskıı jáne ásire ultshyl Vladımır Jırınovskıı túsedi. Kagarlıskıı munyń jyl saıyn qaıtalanatynynan mezi bolǵanyn aıtady.
Komýnıser sherýinde sóılep turǵan Gennadıı Zúganov. 1996 jyldyń kóktemi. (Kórneki sýret)
1991 jyly Sovet Odaǵy qulaǵan soń elde ekonomıkalyq qıyndyqtar, qylmys pen urlyq kóbeıdi, eldi tonaǵan «aq jaǵalylar» jekeshelendirý kezinde qıturqy jolmen baıydy dep sanaıtyndar kóp. Keıbir adamdar komýnıstik partıa 1991 jyldan beri osy saıasatty qoldap keldi dep te sanaıdy.
Bul partıanyń qazirgi manıfesin oqysańyz: tabıǵı resýrstar men ekonomıkanyń «strategıalyq» salalaryn memleket menshigine ótkizý, eldiń qorǵanys qabiletin kúsheıtý jáne Pýtın bekitken 13 paıyzdyq salyqtyń kóbi baılarǵa salynatyn etip, ony "progresıvtik tetikpen" almastyrý, kedeılerdiń jaǵdaıyn jeńildetý kerek degen tarmaqtardy kóresiz.
Ótken jyly saılaý aldynda komýnıser jastardy óz jaǵyna shyǵarýǵa tyrysyp, qazirgi zaman úlgisinde basylǵan jarnama plakattar men únparaqtar taratty. Bul jarnama materıaldarynda «hıpster» Lenın djınsy men fýtbolka kıip, qoltyǵyna noýtbýk qysyp tursa, Karl Marks «Kapıtalyn» ustap, bylǵary kúrte kıip alǵan, sovettik dıktator Iosıf Stalın elektrondyq temeki tartyp tur.
Biraq jastar ondaı tásilderge aldana qoımaıtyn sıaqty. Mysaly, 30 jastaǵy Vladıslav Rázansev óziniń radıkaldy solshyl tobyn qurdy. Sosıalıser, komýnıser men anarhıser 2015 jyldyń sońynda qurǵan «Solshyl blok» uıymynyń ókili «Komýnıstik partıa basshylary Memlekettik dýmadan jaıly oryn alýǵa tyrysady, memlekettik búdjet olardy jaqsy qarjylandyrady jáne partıa bılik júıesine jaqsylap enip alǵan» deıdi.
«RFKP partıasyn bılikte eshqashan bolmaǵan jańa jetekshi basqarǵanyn qalaımyn» deıdi Rázansev. 2011-2012 jyldary Bolotnyı alańynda bolǵan úkimetke qarsy narazylyq sherýin basyp-janshyǵan soń kóshedegi toptardan qurylǵan solshyl radıkaldy opozısıa tarap ketken.
Bolotnyı alańyndaǵy sherý. Máskeý, 10 jeltoqsan 2011 jyl.
Bolotnyı sherýiniń solshyl «qanatyn» basqarǵan stalınshil belsendi Sergeı Ýdalsov tórt jarym jylǵa sottaldy. Ol aldaǵy tamyzda bostandyqqa shyǵady, biraq saıası yqpaly kemigen. 2011-2012 jyldary Ýdalsovtyń toby Alekseı Navalnyımen jáne 2015 jyly Kremldiń janynda oqqa ushqan Borıs Nemsovpen (Nemsov Elsınniń tusynda premer-mınıstr bolǵan – avt.) odaq qurǵan.
Bolotnyı isi dep atalǵan búlik boıynsha azamattar tutqyndalǵan kezde «Solshyl maıdannyń» (Levyı front) úsh uıymdastyrýshysy túrmege qamaldy. Ýdalsov Qyrymnyń Reseıge qosylýyn qoldaǵan soń Rázansev taraı bastaǵan «Levyı front» uıymynan ketip qalady.
2014 jyly Ýkraına jerin basyp alý arqyly Reseı bıligi opozısıalyq kúshterdiń halyqqa yqpalyn álsiretip tastady. Biraq áleýmettanýshylardyń aıtýynsha, úsh jyldan soń «Qyrymnyń áseri» basyldy, kóshe saıasaty qaıtadan qyza bastady, solaısha jemqorlyqqa qarsy kúresken Navalnyı ondaǵan myń adamdy naýryzdyń 26-sy men maýsymnyń 12-si kúni kóshege shyǵardy.
Bes jyl burynǵy Bolotnyı sherýinen bul jolǵy narazylyqtyń ereksheligi – bıyl Navalnyı solshyl kúshterge súıenbeıtin sıaqty. «Levyı fronttyń» 35 jastaǵy belsendisi Alekseı Sahnın «Navalnyı jemqorlyq pen mıgrasıany synaıtyn, reseı marshtaryna qatysatyn kádimgi ońshyl popýlıs» deıdi. 2013 jyly saıası qýdalaýdan qorqyp, elden ketken Sahnın qazir Shvesıadan saıası baspana surap otyr. «Qazir ol áleýmettik teńdik, turǵyndardyń tabysy men zeınetaqysyn kóbeıtýdi talap etip, olıgarhtarmen kúresip júr» deıdi ol.
Navalnyı eń tómengi jalaqyny kóbeıtip, densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin qarjyny eki eseleýdi talap etedi, «ádiletsiz jekeshelendirý júrgizgeni úshin» olıgarhtarǵa bir rettik iri salyq salý kerek deıdi. Ol kremlshil olıgarh Alısher Ýsmanovqa qarsy rolık túsirdi, olıgarh ta oǵan qarsy jaýap berip «saǵan túkirgenim bar» dedi.
Korrýpsıaǵa qarsy sherýde sóılep turǵan Alekseı Navalnyı. Reseı, Ýfa, 12 maýsym 2017 jyl.
Sahnın Reseıde bolyp jatqan bul prosesterdi «[saıası-ekonomıkalyq] ınstıtýttary durys qalyptaspaǵan elde shekten tys popýlızmniń bolýy qaýipti» dep túsindiredi. Alaıda ol bir jaǵynan «elde úlken demokratıalyq serpin bar, mıllıondardy alańdatqan máseleler talqylana bastady» deıdi.
Kagarlıskıı «Navalnyıdyń sońynan ergen adamdardyń kóbi onymen salystyrǵanda radıkaldanǵandar. Navalnyı tek olıgarhtarǵa shabýyldaıdy» deıdi.
Rázansevtiń aıtýynsha, maýsymnyń 12-si kúni Máskeý, Sankt-Peterbýrg pen Rostovtaǵy sherýlerge qatysyp, sol úshin qamalǵan 1100 adamnyń ishinde bir ǵana solshyl bolǵan. «Mundaı sherýler bıliktegi sybaılas jemqorlyqty toqtatpaıdy, sebebi jemqorlyq qazirgi júıeniń ajyramas bóligi, bizge jekelegen adamdardy emes, tutas júıeni ózgertý kerek» deıdi ol.
Batysta solshyl jáne ońshyl popýlıser 1980 jyldary ulybrıtanıalyq premer-mınıstr Margaret Techer men AQSH prezıdenti Ronald Reıgannyń jańa lıberaldyq ekonomıkalyq úlgisine qarsylyq retinde paıda boldy. Sahnın «Reseı ǵana emes, búkil álemde solshyl baǵytqa suranys bar» deıdi.
Halyqaralyq valúta qorynyń (HVQ) ókili Krıstın Lagard tárizdi tanymal álemdik ekonomıser «Batystaǵy popýlısik kóteriliske áleýmettik teńsizdiktiń tereńdeýi sebep boldy» deıdi. Al Kreml baqylaıtyn Memlekettik dýmada jańa kúshterge oryn joq dep sanaıtyn Rázansev «Erte me, kesh pe – bul Reseıde de bolatyn jaǵdaı, biraq bizde parlamenttik emes, «kóshe saıasaty» bolmaq» degen pikir aıtady.
Maýsymda Pew zertteý ortalyǵy júrgizgen saýalnama baılar men kedeılerdiń arasyndaǵy áleýmettik teńsizdik úlken problemaǵa aınalyp kele jatqanyn anyqtady, odan bólek, qymbatshylyq pen jemqorlyq, jumys oryndarynyń tapshylyǵy men terorızm máseleleri de máseleni ýshyqtyryp tur.
Reseı álemdegi ekonomıkalyq problemasy kóp elderdiń biri sanalady. 2016 jyly jarıalanǵan Credit Suisse zertteýi málimetterinde Reseıdegi dáýletti adamdardyń 10 paıyzy el ekonomıkasynyń 87 paıyzyn ıelenip otyrǵany aıtylady.
Komýnıs belsendi Andreı «Bizdiń memleket – óz azamattarynyń tabysyn ǵana emes, ómirin de jutyp jatqan qubyjyq. Keıbir adamdar aýyr ónerkásip pen kásiporyndarda jumys istep, tıyn-teben tabý úshin bar ǵumyryn sarp etedi» deıdi.
Azattyq tilshisimen sóılesken solshyl belsendiler Reseıde opozısıalyq saıasattyń jandanǵanyn aıtady. Sahnın «Solshyl maıdannyń» yqpaly Ýdalsovtyń túrmeden shyǵýy sebepti artýy da múmkin dese, «Solshyl blok» ókili Rázansev barlyq solshyl kúshter birigedi dep úmittenedi.
Komsomol belsendiler de «kúsh biriktiremiz» degen úmittiń jeteginde júr. Komsomol uıymy 1918 jyly Komýnıstik partıanyń jastar qanaty retinde quryldy, ol kezde bólshevıkter revolúsıasynan keıin Reseıde azamat soǵysy bolyp jatqan. Qazir olar revolúsıany nasıhattamaıdy, biraq bılikpen kúresýdi kózdeıdi.
Komýnıs Andreı "keler jylǵy saılaýdan shettetilgenine qaramastan Navalnyı 1917 jyly patshany qulatqandaı tarıhı oqıǵa jasaǵysy keledi" dep oılaıdy. Ol "eger Navalnyı bılikke kelse, solshyldardyń qoldaýyna zárý bolady" dep senedi.
«1917 jyldy eske alaıyq. Revolúsıany kimder jasady? Lıberaldar men ultshyldar, ıaǵnı ońshyldar jasady. Sosyn ne boldy? Solshyl sosıalısik revolúsıa boldy da, komýnıser bılikke keldi» deıdi ol.
