Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, ekonomıkalyq ósý shetel kapıtalynyń áserinen bolady. Biraq, shetel ınvestorlary úshin shıkizat óndirýshi salalar, ásirese, munaı-gaz salalary basymdy bolyp otyr. Osyndaı jaǵdaıda ekonomıkanyń qalypty jáne qarqyndy damýy qolaıly ınvestısıalyq saıasatqa táýeldi. Ekonomıkalyq damýdyń, qurylymdyq qaıta qurýdy utymdy júzege asyrýdyń, álemdik naryqta básekelestik pozısıalardy bekitýdiń qajetti sharty bolyp ınvestısıalyq resýrstar tabylady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkasyna sheteldik ınvestısıalardy tartýǵa negizgi qolaıly on sebep bar: tabıǵı resýrstarǵa baı bolýy, qolaıly ornalasýy, saıası turaqtylyǵy, qolaıly bıznes-klımaty, ınvestorlardyń quqyǵyn qorǵaýy, transulttyq kompanıalardyń bolýy, Qazaqstandaǵy tikeleı shetel ınvestısıalary, ekonomıkalyq ósýi, Kedendik Odaqtyń naryqtary, ındýstrıaldy-ınnovasıaly damýy. Dúnıejúzilik ınvestısıalyq naryqta Qazaqstannyń ózindik ereksheligi ishki saıası turaqtylyǵy bolyp tabylady. Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasatynyń jetistikteriniń negizgi kórsetkishi QR 2010 jyly OBSE-de tóraǵalyq etýi. 2010 jyldyń jeltoqsanynda Astana qalasynda ótken OBSE Samıti – postkeńestik keńistik tarıhyndaǵy iri forým boldy. 2011 jyly Qazaqstan Orta Azıadaǵy Búkilálemdik Islam Ekonomıkalyq Forýmy ótken birinshi el boldy. Halyqaralyq arenada Qazaqstannyń saıası turaqtylyǵy moıyndalǵandyǵynyń jarqyn dáleli – 2012 jyldyń qarashasynda Halyqaralyq kórme búrosynda EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin Astana qalasynda ótkizý týraly sheshim qabyldandy, kórmeniń taqyryby «Bolashaq energıasy».  Qazaqstanda ótkizilip jatqan halyqaralyq sharalardyń kólemi – álemdik kartada eldiń saıası turaqty seriktes retinde bedeliniń nyǵaıýyn kórsetedi. 2010 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń jyldamdatylǵan ındýstrıaly-ınnovasıaly damýy boıynsha 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy, onyń negizgi basymdylyǵy – ınvestısıalardy, ásirese shetel ınvestısıalaryn jańa jáne eksportqa baǵyttalǵan óndiriske tartý [1].

Investısıalardy ekonomıkaǵa tartý ishki jınaqtardyń jáne qarajattardyń jetispýshiliginen qutylýǵa, óndiristiń ósýine, eksporttyń joǵarylaýyna, ımporttyń  tómendeýine, taýarlyq tapshylyqtyń qysqarýyna jáne óndiristi uıymdastyrýdyń tıimdiligin joǵarylatýǵa kómektesedi. Jalpy qazirgi kezde adamdar ekonomıkaǵa salynǵan ınvestı­sıalardyń naq­ty tıimidiligin kórýi tıis, ol jumys oryndarynyń kóbeıýinen, jańa óndi­ris­­terdiń paıda bolýynan, eńbek ónimdiligi artýy úshin jaǵdaıdyń jaqsa­rýy­nan tanylady. Osyǵan oraı Qazaqstanda ınvestısıa salasyn odan ári jetildirý máselesiniń mańyzy artýda.

Barlyq elderdegi sıaqty, Qazaqstandaǵy ınvestısıalyq prosestiń gúldenýi makroekonomıkalyq parametrdiń tómendegi faktorlarymen tejelip otyr.

Olardyń birinshisine mynany jatqyzýǵa bolady: ıaǵnı jınaqtalatyn resýrstardyń tómen tıimdilikte sińirilýi, olardy qarjylandyrý mehanızminiń joq bolýy (saqtandyrý, zeınetaqymen qamtamasyz etý jáne ınvestısıalaýdyń naryqtyq ınstıtýttarynyń qalyptasýynyń, sonymen birge jınaqtaýlardyń salymdarǵa aınalýy mehanızminiń aıaqtalmaǵandyǵy).

Bul jaǵdaıdy ulttyq banktik júıeniń jetkilikti túrde damymaýy shıelenistirip otyr. Qazirgi kezde ulttyq banktik júıe jınaqtardy salýdyń jáne olardy ınvestısıalaýdyń shynaıy aktıvterge aınalýynyń tartymdylyǵyn qamtamasyz etýge qabileti joq.

Ekinshiden, Respýblıka kóleminde tıimdi ınvestısıalyq jobalar túrindegi tólem alýshylar usynystarynyń málimetter bankiniń qurylmaǵandyǵy. Kóptegen jobalar jabyq jaǵdaılarda qarastyrylǵan, osynyń áserinen jetkiliksiz dárejedegi joǵary tıimdi jobalar ómirge engizilgen.

Úshinshiden, bankterdiń, klıentterdiń qarjylyq jaǵdaıynyń tómen deńgeıi; memlekettik baǵaly qaǵazdardyń joǵary tabystylyqpen qamtamasyz etilmeýi; kásiporyndardyń qarjylyq jaǵdaıynyń qajetti deńgeıde bolmaýy sebebinen ınvestısıalaýdyń joǵary táýkeldilikterin kompensasıalaıdy.

Tórtinshiden, tólemder daǵdarysy jaǵdaıyndaǵy qaryzdardyń saqtalýy burynǵysynsha aınalym kapıtalyn toltyrý úshin aqshaǵa degen joǵary suranysty saqtap otyr, ol qarjylyq resýrstardy ınvestısıalandyrý maqsattaryna emes, aınalym qorlaryn qarjylandyrýǵa baǵyttaıdy.

Besinshiden – júktemelenbeý jaǵdaıynda turǵan óndiristik salanyń negizgi kapıtaly ózin saqtaýǵa joǵary shyǵyndardy talap etedi, solar aqyly qarjylyq resýrstardyń eleýli bóligi shyǵyndalady.

Altynshy – tıisti ádisterdiń bolmaýy negizgi kapıtaldyń teńbe-teńsiz qaıta baǵalanýyna ákelip soqty.

Búginde, halyqaralyq sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha, Qazaqstan álemniń sheteldik ınvestısıalar úshin eń tartymdy 20 eldiń qataryna kiredi. Tikeleı sheteldik ınvestısıalardy tartý Indeksiniń reıtıńi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy 2008 jyly 141 eldiń arasynan 23-shi oryndy ıelendi. Dúnıejúzilik «Doing Business» Bankinyń reıtıńi boıynsha Qazaqstan 2009 jyldyń ishinde joǵary qaraı on orynǵa kóterildi [2].

Investısıalyq qyzmettiń negizgi kórsetkishteriniń serpinin kelesi 1-kesteden kóre alamyz.

 1-keste.  Investısıalyq qyzmettiń negizgi kórsetkishteriniń serpini, mln.teńge

Aldaǵy jyldary ekonomıkanyń basym sektorlaryna otandyq jáne tikeleı sheteldik ınvestısıalardyń aǵynyn yntalandyrý, memlekettik ınvestısıalardy paıdalanýdyń tıimdiligin utymdy etý jáne arttyrý saıasaty men ishki jınaq aqshany jumyldyrý jalǵasatyn bolady.

Eldiń ınvestısıalyq tartymdylyǵyn arttyrý jáne ınvestısıalyq klımatyn jaqsartý úshin qoldanystaǵy normatıvtik quqyqtyq bazany jetildirý jóninde jumys jalǵasatyn  bolady.

Basym óndiristerdiń ınvestısıalyq tartymdylyǵyn arttyrý sheńberinde memleket iske asyratyn odan arǵy sharalar mynalar:

-  mınorıtarlyq aksıonerlerdiń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýge;

-  kásiporyndardy tirkeýdiń jeńildetilgen júıesin engizýge;

-  qyzmet túrlerin lısenzıalaýdyń transparenttik júıesin qurýǵa;

-  qarjy eseptiliginiń halyqaralyq standarttaryna kásiporyndardyń ótýin jyldamdatýǵa ;

-  ulttyq ınovasıalyq júıeniń ekonomıkalyq damýyn basqarýdyń jańa júıesin damytý jóninde jumystyń jalǵasýyna;

-  memlekettik damý ınstıtýttarynyń jumysyn úılestirýdi kúsheıtý jónindegi is-áreketti, olardyń qyzmetiniń ashyqtyǵyn arttyrýdy jandandyrýǵa;

-  ınvestısıalarǵa járdemdesý jáne sheteldegi ınvestısıalyq saýda ókilettikteriniń jelisimen birge eksporttyń jyljýy jónindegi mamandandyrylǵan qurylymyn qurý;

-  otandyq bıznestiń, ásirese eksporttaýshylardyń múddesin eskere otyryp, iri halyqaralyq jobalardy sındısırlengen qarjylandyrýda qazaqstannyń qatysýyn qamtamasyz etý bóliginde halyqaralyq qarjy ınstıtýttarymen birge jumysty jandandyrý;

Qazaqstannyń ınvestısıalyq múmkindikteriniń tusaý keseri jáne sheteldik, onyń ishinde transulttyq kompanıalardy izdeý jóninde jumystardy jalǵastyrýǵa baǵyttalady[3].

Investısıalyq saıasat mańyzdy tórt baǵytta júrgiziledi:

• respýblıkalyq búdjettik qorlardy paıdalaný arqyly;
• jergilikti búdjettik qorlardy paıdalaný arqyly;
• zańdy tulǵalardyń menshikti qarajattaryn qoldaný arqyly;
• sheteldik ınvestısıalardy tartý men tıimdi paıdalaný mehanızmi arqyly;
• qaryz qarajattary arqyly.
• 1-keste. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısıalardyń qarjylandyrý kózderi (mln. teńge)

Sheteldik ınvestısıalardy paıdalaný,  qaı el úshin bolsa da obektıvti qajettilik. Ol, el ekonomıkasyn halyqaralyq eńbek bólinisi júıesine keńinen qatystyryp, muqtaj salalarǵa kapıtaldar keltirýdiń tıimdi joly.

Qoryta kelgende, dúnıejúzilik ekonomıkanyń obektıvti zańdary, kapıtaldar aýysýynyń halyqaralyq tájirıbesi kórsetkendeı, Qazaqstan bul prosesten aýlaq tura almaıdy. Bul qazirgi dúnıejúzilik sharýashylyq pen halyqaralyq ekonomıkalyq qatynastardyń erekshe belgisi.

Akylova J.R.

L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń magıstranty,

Ǵylymı jetekshisi: e.ǵ.k., dosent Ilás A.A.