«Shetel qazaqtary» degende eń aldymen esimizge Mońǵolıa men Qytaıdaǵy qandastarymyz túsedi. Sebebi, kóp talqylanyp ta, aıtylyp ta júr. Bul jaqtaǵy qazaqtar bizden áldeqaıda ulttyq qundylyqtaryna berik. Orta áser etedi-aý. Ne desek te, sheteldegi qazaqtardyń kóp shoǵyrlanǵan jeri osy eki memleket. Jan-jaǵyńda qazaqtar kóp bolsa, salt-sanańdy umyta qoıý, áste ońaı emes. Sol sebepti de áńgimemizge kóp qazaqtyń ortasynda otyrmaǵan Eýropa men AQSH-taǵy qazaqtardy arqaý etpekpiz.
Eýropadaǵy qazaq dıasporasynyń alǵash qalyptasa bastaǵan jeri – Germanıa. Mundaǵy qazaqtardyń alǵashqy legi 1961 jyly Germanıa men Túrkıa arasynda qabyldanǵan «Eńbek mıgrasıasy týraly kelisimsharttyń» sheńberinde 1962 jyldan bastap Túrkıadan Germanıaǵa qonys aýdarǵan. Osynyń arqasynda Túrkıaǵa shoǵyrlanǵan qazaqtar Eýropa elderine kósh túzedi. Búginde qazaq dıasporasy Germanıamen birge Fransıa, Golandıa, Avstrıa, Danıa, Norvegıa, Shvesıa, Belgıa sıaqty Eýropa elderinde kóptep shoǵyrlanǵan. Olar ekige bólinedi: birinshisi, 1950 jyldary Qytaıdyń Shyńjań aımaǵynan (burynǵy Shyǵys Túrkistan) Pákistan jáne Úndistan arqyly Túrkıaǵa kóshken. Ol jerden atalǵan «Eńbek mıgrasıasy týraly kelisimshart» arqyly eýropalyq elderdi jaǵalaǵan. Batys Eýropa memleketterine qonys aýdarǵan qazaqtar ósip-ónip, bala-shaǵaly boldy. Ekinshi top: san jaǵynan alǵanda azdaý qazaqtar. 1920 jyldyń sońyna qaraı Qazaqstanda júrgizilgen «sovettendirý saıasatynyń» saldarynan týǵan jerinen údere kóship, Aýǵanstan men Iranǵa turaqtaǵan.
Qandastarymyzdyń Eýropaǵa qalaı barǵanyn bildik. Ol jaqta qalaı ómir súrip jatqanyn bilmesek te, boljaı alamyz. Ana tilimizge kelsek, kez kelgen til kúndelikti qoldanyp otyrmasań, umytylady. Eýropada kimmen kúndelikti sóılelesiń? Eshkimmen... Otbasy ishinde ǵana sóılesýi múmkin. Biraq, ol qazaq tiliniń qoldaný aıasyn taryltyp qana qoımaı, sózdik qoryn azaıtady. Bilýimshe, Germanıadaǵy qazaq dıasporasy sanalatyn 250-ge jýyq otbasy bar. Olardaǵy adam sany 1300-1500 arasynda. Oılaı berińiz, 250 qazaq shańyraǵynda qansha urpaq tárbıelenip jatyr? Másele: qalaı tárbıelenip jatyr? Bul elde júrgen biz úshin óte bir qorqynyshty saýal. Jat elde, jat jerde qazaq tilinde erkin kósile alatyn, alaqan jaıyp, duǵasyn oqı alatyn urpaq tárbıeleý ekitalaı. Eger ondaı urpaq tárbıelenip jatsa, barsha qazaq sheksiz rıza bolar edi. Endigi bir másele: ult sanyn kóbeıtýge Eýropalyq qazaqtar qanshalyqty úles qosýda? Bul suraq ta adamǵa ekitúrli oı salady: birinshisi, óz elimizde demografıamyz óspeı jatqanda, teńizdiń arǵy jaǵyndaǵylardan ne úmit, ne qaıyr?! Ekinshisi, bir qazaq dúnıege kelse de qazaqtyǵyn umytpasa eken...
Eýropalyq qazaqtarǵa aıtar halyqtyń bir ǵana tilegi bar: meıli, et jemeńder, qymyz ishpeńder, meıli, erleriń shapan kımeı, áıelderiń oramal taqpaı-aq qoıyńdar, meıli, dombyra da tartyp áýre bolmańdar, tek urpaqtaryńdy «Sen – qazaqtyń balasysyń!» dep ósirińder. Túpki tekterińdi umytpańdar!
Marjan ÁBİSH
