Sáken Maıǵazıev, ánshi: Merekeniń berekesin ketirmeıik!
"Áýlıe Valenıtın" dep at qoıyp, aıdar taǵyp, ózgeniń qańsyǵyn tańsyq qylý – oısyzdyq pen áljýazdyǵymyzdyń belgisi der em. Sosyn, "Qozy Kórpesh Baıan sulý" kúni dep júrgenderdi de qoldamaımyn. Birinshiden, bul kúndi toılaıtyndaı tarıhyn "bizge de juǵysty bolsyn" dep atap ótetindeı meıram kórip turǵan joqpyn. Olar qosylmaǵan, baqytsyz ǵashyqtar. Ne úshin toılaýymyz kerek? Biz qazaq ejelden anasyn qurmettep, tynyshtyǵyn otbasynan tapqan elmiz. Tek qana mereke kúnderi emes, kún saıyn alaqanymyzǵa salyp, aıalap júrýge tıis názik jandarymyzdy, jarlarymyzdy, ǵashyqtarymyzdy nege belgili bir kúnderde ǵana elep-eskerýimiz kerek?(jymıyp) Qalaı aıtsaq ta,qosylmaǵan ǵashyqtardyń kúnin atap ótý degenge kelise almaımyn. Baýyrjan Turabaevtyń myna bir quıtyrqy qaljyńy, ázil áńgimesi esime túsip otyr (kúlip): "Láıli men Májnún, Qyz Jibek pen Tólegen, Qozy Kórpesh pen Baıan sulý sıaqty ǵashyqtardy bári áspetteıdi, kórer em solar qosylyp, 1 jyl birge tursa, ne bolaryn" degen edi. Ázil áńgime bolǵanymen... Biz nege ómiriniń sońyna deıin bir jastyqta qartaıyp, keıingige úlgi bolarlyqtaı otbasy bolǵan jandardyń ómirin úlgi etpeımiz? Sońy ólimmen aıaqtalǵan oqıǵalardy alǵa tarta berý jáne ony toılaý tompaqtaý sıaqty. Qunanbaıdy dáretsiz emizbegen Zereni nege úlgi etip almasqa? Taǵy bir aıta keterlik jaıt, "Qozy men Baıan kúni" sıaqty bekitilmegen beıresmı meıramdarmen merekeniń berekesin ketirmeýimiz kerek dep oılaımyn. Eshqandaı memleket tarapynan qoldaý joq, belgili bir top ókilderi shyǵaryp júrgen mundaı merekelerdi oılap taba beretin bolsaq bizde qosylmaǵan ǵashyqtar az emes qoı. Mundaı máselelerdiń aldyn alý joly otbasyndaǵy tárbıeden bastalady. "Balańdy tárbıelep áýre bolma, ol báribir ózińe uqsaıdy. Ózińdi tárbıele!" degen jaqsy sóz bar ǵoı. Ózi araq ishetin áke balasyna qalaı «araq ishpe» deıdi. Meniń otbasymda bul meıram toılanbaıdy. Ulym da bul kúndi mereke retinde qabyldamaıdy. Allaǵa shúkir, balamdy barynsha qazaqy tárbıemen ósirýge tyrysamyn. Sondyqtan, otbasyndaǵy tárbıeni durystaǵanymyz abzal dep oılaımyn. Sebebi, "uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń!"
Jandarbek BULǴAQOV, aıtysker aqyn: Qosylǵyshtyń orny aýysqanymen, qosyndynyń máni ózgermeıdi!
Jalpy biz kóp nárseni aqtap alýǵa beıim halyqpyz ǵoı. Qazir de ultymyzdyń tanymyna jat rýhanı tamyrymyzdy baltalaýǵa negizdelgen meıramdardy aqtap, ult sanasyna sińdirip jibergisi keletinder joq emes. Máselen, «Valentın kúnine» baılanysty: «Kimniń basynda bolmaıdy, jas kezinde mahabbat bolý kerek» degen uǵymmen ómir súretin jastar turmaq, ata-analar da bar. Óziniń qyzyna kelgen jigitti maqtanyshpen áńgime qylyp otyrǵan analardy da óz kózimmen kórdim. Bir bólmege kirip alyp, oıynshyǵyn qushaqtap jylap otyrǵan qyzyna: «Ne bop qaldy taǵy da? Jigitińmen urysyp qaldyń ba? Bir-birińdi renjite berseńder nesine júresińder?» degen sıaqty aqyl aıtatyn aqymaq ata-analardyń sany artyp bara jatqany jasyryn emes. Buryn ákesi balasyna aqyl aıtqanda, "sen at jalyn tartyp minetin jasqa keldiń" dep aıtatyn edi, qazir "sen qyzǵa baratyn jasqa keldiń" dep urysatyn boldy. Ata-ananyń aýzynan shyqqan sóz balanyń bolashaǵyna eleýli áserin tıgizedi. Buǵan zań emes, úıdegi tárbıeniń durystyǵy ǵana shekteý qoıa alady. Biraq, aqyl aıtatyn ákeniń ózi jumysyndaǵy hatshy qyzǵa shokolad syılaıdy, úıdegi ananyń ózi bastyǵynan 8 naýryzǵa gúl alady. Bastyǵy betinen súıgenge kózi janyp júrgen ata-ana balasyna Valentın kúnin toılama dep aıta ala ma? Qazir elbasynyń ózi «balalardy durys jolǵa tárbıeleıik, medresege bereıik» degen úndeý tastap jatyr, alaıda, ata-anasy týra jolda bolmaǵan balany, biz qalaı tyıa alamyz?
Dál qazir bizge "Balańyz 14 aqpanda qaıda ketip bara jatyr?" degen saýalǵa jedel jaýap kerek. "Balam qaıda barady, nege ol átir seýip jatyr?" degen másele qazir olardy qyzyqtyrmaıdy, óıtkeni, sheshesiniń serıaldan, ákesiniń gazetten, qala berdi ǵalamtordan kóz alýǵa murshasy joq. Burynǵylar balalaryn aqsham namazynan keıin dalaǵa shyǵarmaıtyn edi, al qazirgilerdiń bar aıtatyn aqyly: "Túngi on ekiden keshikpe!". Onyń ústine, sheshesi qyzyna: "Ákeń bilip qoımasyn, estirtpeı kel" dep úıdiń kiltin beredi. Bul – ekeýdiń birigip ákesin aldaýy, aqymaq qylýy. Birinshiden, balany ótirik aıtýǵa tárbıelese, ekinshiden sýyt júriske daǵdylandyrady. Bul kúni dúkenderdi, meıramhanalardy jaýyp tastaımyz desek te, nátıje shyǵýy ekitalaı. Sebebi, tárbıe – tal besikten. Ata-ananyń ózine biraz nasıhat jasap, úıdegi atmosferany ózgertý kerek dep sanaımyn.
Kelesi bir másele, búginde mektep oqýshylarynyń arasynda jigit qaratýda básekelestik paıda bolǵan. "Maǵan byltyr 5 «Valentınka» kelgen, bıyl 10 keldi" dep jatady. Jarystyń aty – jigit qaratý. «Qazannan qaqpaq ketse, ıtten uıat ketedi» deıdi emes pe? Mektepte basshylyqtan, basqasyna úıden tyıym bolmasa, erteń árkim oıyna kelgen meıramdy shyǵaryp alyp, toılaı beretin bolady. Bir tanymal adam, búgin jalańashtar kúni dep, óz shalbaryn sheship, áleýmettik jelige salsa, oqýshylar da sony qaıtalaýdan taıynbaıtyn bolǵan qoǵamda júrmiz.
Úshinshiden, aqpannyń 14-de ǵana emes, BAQ arqyly, 1 aı buryn, tipti 1 jyl buryn aýzy dýaly, elge sózi ótimdi kisiler nasıhat aıtqany durys dep oılaımyn. Onyń ústine sońǵy jyldary biz ultshylmyz, biz patrıotpyz degen oıdyń izimen mereke "Qozy Kórpesh Baıan sulý" kúni retinde ózgertilip, esimde joq, áıteýir sáýirdiń bir kúnine aparyp taǵyldy. Bul jerde «Men «Moskva» degen araqty ishpeımin, «Qazaqstan» degen vıno ishemin» degen sıaqty ǵoı. «Qosylǵyshtyń orny aýysqanymen, qosyndynyń máni ózgermeıdi». Aty aýysqanymen, azǵyndyq meıramy!
Qazir bári de ashyq-jarıa. Men ózimniń nekeli jarymdy kóshede qushaqtaýǵa arlanamyn, al onyń janynda, tanysqandaryna áli 1 aı bolmaǵan, nekesi qıylmaǵan jastardyń qushaqtasýdan aryǵa baryp jatqany qanshama?! Kez kelgen áleýmettik jelilerdi ashyp qarasańyz, artynan qansha oqyrmany, tyńdarmany bar tanymal adamdar dastarqan basynda áıelin qushaqtap otyrǵan, kóptegen sýret salady. Ulttyń qaımaqtary bolyp júrgen tulǵalardyń ózi sóıtip jatqannan keıin, onsyzda eliktegish halyqtyń urpaqtary kórgenin istemeı me? Sonymen qatar, ánshilerdiń ishinde úılengenin jasyryp júrgen ánshiler bar ǵoı, olar bir ımany tasyǵandyqtan, sharıǵı nárseden attap ketýden qorqyp emes, jankúıerlerim azaıyp qalady degen arzan oımen jasyryp júrgendeı. Esti erkek úılengenin jasyrmaıdy, kerisinshe, áıelin jasyrady. Biz osy nárseni shatastyryp alyp jatqan sıaqtymyz...
Jarylqasyn DÁÝLET, sazger: Mashınasyn syryp alsa, tóbelese ketýge daıyn turatyn ákeler, qyzynyń aryna syzat tússe de, qyńq etip jatqanyn baıqamaısyń.
Valentın kúni – halyqty azǵyndyqqa shaqyratyn meıram. Ony bireýler «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» dep ózgertipti. Japalaqty taspen ursań da, tasty japalaqpen ursań da japalaq ólmeı me? Ózińiz oılap kórińizshi, Qozy Kórpesh, Baıan sulý degen kimder? Qozyny Qodar óltirip tastaǵan soń, Baıan da ózine qol jumsap óldi de, bir molaǵa kirdi. Ózin-ózi óltirip, janazasy shyqpaı, bir molaǵa jatqan adamdy kimge úlgi qylyp otyrmyz? Bıik úıden qulap ólip jatqan balalar az ba edi, aǵaıyndar?! Bul meıramnyń atyn ózgertip "aqyl" tapqan "dana" adam jaıly ne aıtýǵa bolady? Qobylandy batyr jyryndaǵy Qurtqanyń, Alpamys batyr jyryndaǵy Gúlbarshynnyń obrazy quryp qalǵandaı, ózine-ózi qol jumsaǵan beıbaqtardyń esimin dáripteý óte qorqynyshty nárse. Biz óskeleń urpaqty sýısıdke óz qolymyzben ıtermelep jatqan joqpyz ba? Bireý ólip, sonyń artynan ekinshisi ózin óltirse, erlik pe? "Oıbaı, osyny almasam ólem, onsyz ómir joq" dep júrgen 18-20-daǵy "mahabbat perishteleriniń" úılengen soń jarty jyl ne bir jyldan soń bir-birin kórmesteı bolyp, ajyrasyp jatqan oqıǵalardyń kýási bolǵanmyn. Otbasynyn irgesin jastardyn bir-birine degen mahabbaty ustap turmaıdy, Allaǵa degen mahabbaty berik etedi.
Valentın kúnin toılaý bizge zıan bermese paıda bermeıdi. Mysaly, bul kún zına jasaýǵa shaqyrady. Qyzyń páktiginen aıyrylady. Ata-anasyn qorlap, abyroıyna daq túsiredi. Qyzy bar úı arly qyzyn joǵaltsa, uly bar úı sorly ulynan aıyrylýy múmkin. Óıtkeni, qorlanǵan qyzdyń aǵasy ne ákesi baryp uldy uryp, jazym etýi múmkin. Bir emes, eki úıge opat keledi. Mundaı oqıǵalar dál osy kúni artatynyn eskersek, qanshama úı qara jamylýy múmkin.
Qazir Feısbýk degen áleýmettik jelide jalańashtanǵan spamdar qaptap ketti. Ásirese tanymal adamdardan qaıta-qaıta taralady. Buny eshkim ádeıi taratyp otyrǵan joq, taratylyp otyr. Bul jerde aıtpaǵym, maımyldar óz arasynda bir maımyl qulap qalsa, qalǵandary ózderiniń qulamaǵandaryna máz bop, shyqylyqtap kúledi. Mynaý Valentın kúnin atap ótip jatqandar, erteń zıaly qaýym «qoı» dep qarsy shyqqanda álgi spamdy jasaǵandar mysaldaǵy maımyldar sekildi zıaly qaýymǵa kúledi. Nege? Sebebi, "paraqshalaryńda jarıalap jatqandaryń anaý" demeı me? Sondyqtan, qoǵamnyń qaımaǵy bolyp júrgen jandar, árbir sózderin isterimen sáıkestendirip aıtsa, salmaqtyraq shyǵar edi. Ákesi de ulyna sózi ótimdi bolyp, «ımandy bol» deı alý úshin, aldymen ózi ımandy bolýy kerek qoı. Al, qazirgi ata-ana ózi birinshi mahabbat kúnin toılaıdy, odan shyqqan balany ne dep tyıasyń? Mashınasyn syryp alsa tóbelese ketýge daıyn turatyn ákelerdiń, qyzynyń aryna syzat tússe de qyńq etip jatqanyn baıqamaısyń. Áke ózi dúıeqońyz, ashkóz bola turyp, balasyna aqsha degen jaman nárse dese ılana ma? Bala estigenin emes, kórgenin isteıdi emes pe? Sondyqtan, biz aǵa býyn isimizben óskeleń urpaqqa úlgi bolýymyz kerek. Qasterlep ustaýǵa tıis mahabbatty Valentınge bir, Qozy Kórpeshke bir tyqpalap qadirin ketirmeı, ekeýdiń arasynda jasyryn ustap, aıalap, baǵaly etkenimiz durys.
Aıdar TURǴANBEK, ánshi: Mahabbat maqtanysh emes!
Men jáne meniń otbasym úshin mundaı mereke joq. Biz úshin ár kún meıram. Men mahabbatymdy bildirý úshin belgili bir kúndi kútpeımin. Árkim óz qaramaǵyndaǵylarǵa jaýapty ǵoı, men qaryndastarymnyń da merekeleýine jol bermeımin. Valentın kúnin ne Qozy men Baıan kúnin paıdalanyp sezimińdi bildirý degendi qoldamaımyn, sebebi sezim aıtpaı-aq túsinisetin, eki adamnyń ǵana arasyndaǵy nárse. Ózgeler túgili, ol eki adam bir-birin jaqsy kóretinderin kózinen, áreketinen túsinýi tıis. Áleýmettik jelilerde maǵan "Áıelińizdiń sýretin nege salmaısyz" degen suraqtar jıi qoıylady, keshirińiz, ol meniń áıelim bolsa, men ǵana kórý kerek sulýlyǵyn nege elge jarıalaýym kerek? Jalpy, mahabbat maqtanysh emes! Ol neǵurlym jasyryn bolǵan saıyn qundy dep oılaımyn. Jaqsylyq ta jarıa bolǵanda saýabyn joıatyny sekildi, mahabbat ta qadirin ketirip alady dep oılaımyn.
Marjan SULTANBAI, jýrnalıs: Qyzdar qaýymy kóp nársege túrtki bolady...
Qazirgi jastardyń bári sanaly, bári aqyldy. Mysaly, bizdiń kezimizde kompúter, ǵalamtor degen qoljetimsiz edi. Valentın degenniń kim ekenin de bilmeı óstik. Al qazir 3 jasar balanyń qolynan aıpad, aıfon kóresiń. Barlyǵy ǵalamtorǵa kiredi, bul merekeniń qaıdan kelgenin, qandaı mereke ekenin bilgen soń toılamaıdy dep oılaımyn. Google, Ýıkıpedıada sekildi izdeýshi baǵdarlamanyń birine "Áýlıe Valentın" degendi jaza qalsa, barlyq aqparat monshaqtaı tizilip shyǵa keledi. Muny kórgen soń kópshilik qaýym, ásirese aqyl toqtatqan stýdentter jaǵy olqylyqqa bara qoımaıdy dep úmittenemin. Munda tek, qyzdar qaýymy kóp nársege túrtki bolady dep oılaımyn. Sebebi, erlerge qaraǵanda názik jandylar romantıkaǵa jaqyn bolady. "Tana kózin súzbese, buqa jibin úzbeıdi" demekshi, qyzdar: "Janym erteń mahabbat kúni" dep tursa, jigitte gúl syılaýdan basqa amal bar ma?
Kóshede qushaqtasyp, qyz ben jigit bolyp dostasyp júrgen baýyrlaryma, jarymdy úsh ret qana kórip, turmysqa shyǵyp ketkenimdi úlgi tutqym keledi. Sebebi, neke bolmaǵan jerde renjisip qalý, ajyrasyp ketý op-ońaı. Biraq, árkim ózi biledi ǵoı. Men adam degen atty arqalap júrgen aqyl ıelerine buıyryp, eshteńe deı almaımyn. Óz basym otbasymmen bul meıramdy toılamaımyn. Alla qalasa, bolashaqta balalarymdy da solaı tárbıeleımin dep oılaımyn.
Asqat SADYRBAI, jýrnalıs: Maqsatsyz mereke dep sanaımyn!
Biz tym merekeshil bolyp bara jatqan sıaqtymyz! Baıqaısyz ba?! Biz barlyq eldiń, barlyq ulttyń merekesin toılaı beretin bolyp kettik. Menińshe rýhy ór, namysy bıik qazaqqa mundaı arzan mereke kerek emes. Birinshiden, paıdasynan zıany kóp pe degen de oı keledi. Álemde bolyp jatqan daǵdarys bizdiń elge de áser etetini anyq, sondyqtan da bul artyq shyǵyn, artyq aqsha jumsaý dep oılaımyn. Álemniń kóptegen eli bul merekeni toılamaıdy. Keıbir Eýropa elderi ǵana asa mán bergenimen, basqalary úshin bul kún eshqandaı mańyzǵa ıe emes. Ony qazaqshalap "Qozy Kórpesh-Baıan sulý" kúni dep toılap júr ǵoı, men oǵan da kelispeımin. Sebebi, adam súıiktisine syılyq berý nemese oǵan sezimin bildirý úshin mindetti túrde qandaıda bir kúndi belgileý kerek pe? Basqa kezde syılyq berýge bolmaı ma? Ekinshiden, bul qazaqtyń merekesi de emes, túp-tamyry, maqsaty aıqyn emes. Bul merekelerdi kim shyǵardy, ol qalaı toılaný kerek, toılaýdaǵy maqsaty ne ekenin bilmeı turyp, áıteýir qydyryp, taǵy basqa nárseler istep, quptalmaǵan qadamdarǵa barýdyń qajeti qansha? Úshinshiden, mahabbatyńdy nege osy kúni ǵana esińe alý kereksiń? Osy kúni áleýmettik jeliler arqyly da sezimderin bildiretinder kóbeıedi. Al, ózińniń sezimińdi, mahabbatyńdy, otbasyńdy jelige jarıalaý degendi men múlde túsinbeımin. Óz basym qarsymyn, jarıalaǵysy kelgender ózderine unasa jarıalaı bersin! Men pýblıkaǵa ótirik oınaǵym kelmeıdi!
Derekkóz: "Asyl arna"
