«Erteń kózim jumyla qalsa, musylman bolmasam da, Keńsaıdyń bir buryshynan jer besikteı oryn buıyrsa eken deımin»
G.Belgerdiń «Aıqyn» gazetine bergen suhbatynan.
Kesheli beri kún uzaqqa nelikten shý-shurqan bop jatqandaryńyzdy túsinbeımin. Sebebi, bári aıqyn. Jazýshynyń óz aýzynan shyqqan sózden uǵatynymyz – ekeý.
Birinshiden, Ger-aǵań óziniń musylman emestigin aıtyp tur. Qazaqy ortada, aýylda óskenine, eski kisilerdiń kózin kórgenine, qazaqtyń ata dini – Islammen bite qaınasyp jatqan fólklorǵa, tarıhqa júırik qazaq alyptarynyń dárisin tyńdap, fılologıa fakúltetinde tálim alǵanyna qaramastan, jazýshy musylmanshylyqty qabyldaǵan joq. Qalamgerdiń ózi erki, óz quqy. Dinde zorlyq joq. Qazirgi tilmen aıtqanda, dinı-nanym bostandyǵy. Endeshe, musylmanshylyq qaǵıdattarynan bir kisiden habary bolǵan parasatty jazýshynyń tańdaǵan senimin ózi ómirden ótken soń tirilerdiń ózgertpekke tyrysýy, birinshiden – kúlkili, ekinshiden – uıat, kerek deseńiz, bireýdiń senimine qol suǵý. Gerold Belgerdiń fánı ómirlik kitabynda sońǵy núkte qoıylǵan. Jazýshy dini úshin bir Qudaıdyń aldynda ǵana esep beredi.
Ekinshiden, zeıin salyp oqysańyzdar, qalamger sózderinen ótinish, tilek lebin ańǵarý qıyn emes. Tili bir bolǵanmen, dini bólek ekenin jáne ózi jaqsy kórgen ulttyń ádebi boıynsha basqa din ókilin qazaqtar bólek jerleıtinin bes saýsaǵyndaı bilip tur. Óıtkeni, jańa aıtqanymyzdaı, Ger-aǵań ósken zaman túgili, áli kúnge aýyldyq jerlerde qorymdardyń bólek bolý dástúri saqtalǵan. Jazýshy Qudıar Biláldiń «Hrıstıandyq úrdis boıynsha Keńsaı zıratynda budan bylaı stakan syńǵyry estilip turatynyn oılaǵanymda janym tyzyldap-aq ketedi» deıtinindeı de bar. Durys, marqumnyń ótinishin oryndaǵan ekenbiz, biraq Keńsaıdyń ózge bir bóligine emes, tup-týra qazaqtyń qadirli aqsaqaly, aǵaıyn qara úzbeı Quran baǵyshtap turatyn Qadyr Myrzalıevtiń qasyna qoıýdyń qısyny qandaı? Jazýshyǵa degen qurmetimiz - bizdiń ulttyń san ǵasyrlyq tanym-saltynan artyq pa? «Álde bizdiń musylmandyǵymyzdan Ger-aǵańa degen qurmet bıik pe?», - dedi taǵy da Qudıar Bilál.
Quran demekshi, Amantaı qajy marqum qabiriniń basynda Quran oqypty. Keıbireýler qol jaıyp, duǵa qylypty. Ózin «musylman emespin» dep ketken adamǵa qaı qazaq aıat saýabyn baǵyshtap edi? Qaı jerde, qaı kitapta jazýly? Qazaqtyń qaı bıi osyndaı saltqa amal qypty? Qazaqtyń qaı jyraýy hrıstıanǵa jánnát tilepti? Qazaqtyń qaı batyry ózge din ókili úshin Alladan keshirim surap jalbarynypty? Joq. Óıtkeni, qasıetti Quran ıisi musylmanǵa ǵana baǵyshtalady. Duǵa – dindes baýyrǵa. Óıtkeni, árkimniń dini – ózine. Qazaqylyǵymyz ǵoı, jaqsylyǵy ótken kisini aınalyp-tolǵanyp jónelemiz. Biraq aqıqaty - solaı.
Estigen qulaqqa, ras, aýyr. Qazaqqa kóp qazaqtan artyq eńbek qylǵan adam. Mol muranyń avtory. Jaqsy adam. Biraq «jaqsy adamnyń bári musylman» degen sóz joq.
Biraq bul – Belger esimi belinen bir-aq syzylsyn degen pikirimiz emes. Otbasynyń kóńilin demdeý, járdemdesý – Ger-aǵańnyń qazaqqa qurmetin oıatqan bizdiń ult qasıetteriniń biri. Qaldyrǵan murasy dáriptelse, oqýlyqtarǵa ense, jas urpaqqa nasıhattalsa, memleketti qurýshy ultqa qurmettiń etalonyna aınalsa, iri qalalardan kóshe aty, nemis teatrynyń aty berilse, ádebı syılyq taǵaıyndalsa, ábden jarasar edi.
Temir Táńirqulov
