Er Jánekeń aqyldy, Oımenen tańyn atyrdy. Oımenen keshti batyrdy. On eki abaq kereıdiń Atqa miner myqtysyn, Kúshtisi men estisin, Óz aldyna kelýge Ordasyna shaqyrdy. Azamattary kelgen soń, Jıylyp sálem bergen soń, Shyǵý úshin armannan, Jyldar boıy tolǵanǵan, Ótkizgen oılam, talǵamnan Bekimin aıtty aqyrǵy. -On eki abaq kereıim, Qýanyshym, mereıim! Aǵalyq aqyl aıtaıyn, Azyraq keńes bereıin. Tolǵanyp júrgen oıymdy, Aldaryńa jaıaıyn. Qate ne durys deseńder, Oılaryńdy aıt, aǵaıyn! Ortaǵa qoıǵan sózińdi, Oı elekke salaıyn. Durys bolsa aıtqanyń Tilderińdi alaıyn. İzdep júrgen joǵymdy, Aq monshaqtaı tiziltip, Omyraýyma taǵaıyn. Kóńilderińdi túsinip, Kóńilimniń qusyn ushyryp, Men de bir jasap qalaıyn, Aý, aǵaıyn, aǵaıyn! Halyqtyń kóńili teńiz dep, Sol teńizdiń ishinen Aı izdep ıá jyl izdep, Aqyq*tasymdy tabaıyn. Deı otyryp Jánekeń Oılaryn ary ashqaly, Taǵy bir keńes bastady. -On eki abaq kereıim, Súıenishim mereıim. Ómirimdegi eń sońǵy, Keńesimdi aıtyp aldyńda, İster isińdi jebeıin. Seniń kóshiń ilgeri. İlgeri basqan aıaqty, Bar shamamsha demeıin. Jas ortadan aýǵan soń, Kemeıedi qaıratyń. Kemeıgen soń qaıratyń, Aqylyń da azaıyp, Álsireıdi aıbatyń. Aıbatyńnan qalǵan soń, Elge sóziń ótpeıdi. Alys-jaqyn aǵaıyn, Sýsıdy da shetteıdi. Berekesi ketken soń, Bet-betine betteıdi. Bet-betine ketken soń, Jetesine jetken soń, Azaıady birligi. Azaıǵan soń birligi, Kemeıedi tirligi. Osy kúıge abaǵym, Túspesin dep tolǵanyp, Otyrmyn men bir isti, İsteıin dep qolǵa alyp. Men turǵanda abaǵym, On eki kereı el boldyń. On eki kereı bolǵan soń, Sen kimderden kem boldyń?! On eki birdeı er boldyń. Ala demeı birińdi, Qula demeı birińdi, Bir-birińmen teń boldyń. Men ketkende abaǵym Ne bolady kúnderiń?! Birlikte úlken el bolyp Qosyla ma dilderiń. Yntymaǵyń jarasyp, Qosyla ma bastaryń. Órge tasyń domalap, Kóbeıeme dostaryń. Bastaryńdy qosatyn, Osy elde kim bardy?! Mynaý kereı el bolyp Kimniń sózin tyńdar-dy?! Oılaı-oılaı eldikti, Oılaı-oılaı teńdikti. Tozbasyn dep kereıim! Órlesin dep mereıiń! Bir bekimge kep turmyn. Bekimime bek turdym. Bul bekimim el úshin, Keńeısin dep órisiń. Oń bolsyn dep terisiń. Oıǵa qalam sol úshin, Ortańa sony salaıyn, Keńesińdi alaıyn. Ne aıtasyń aǵaıyn? Aqylyńdy aıt- dep turmyn! Jánekeń oıyn estýge, El men jurty asyqty. Ne jańalyq aıtar dep, Talaıdyń qany tasypty. Jánekeń turyp ortada, Jánede sózin bastady, Oıyn ashyp tastady. -Aý, abaqtyń bıleri, Oıymdy tursań bilgeli. Yntymaqty bolsa kim, Sonyń isi ilgeri. Kóńili de alańsyz, Qýanyshty kúnderi. Qyraýly qysy jaz bolyp, Sonyń ómiri gúldedi. Sonyń sózi sóz bolyp, Sol el bolmaq irgeli. Berekeńdi jiberme, Jigerińdi qos jigerge. Sonda kelip kemelge Aınalamyz uly elge. Bılikti bersem birińe, Biriń irge bólermisiń. Berekeńnen aıyrylyp, Kórisýge bet qalmaıdy, Toz-tozyń shyǵyp bytyrap. Ańdysqan ata dushpannan, Kóresińdi kórersiń! Jánekeń qaıta qaıtalap: Birińe bersem bılikti, Biriń júrersiń ókpelep. Anaǵa berip mánsápti, Qaqty bizdi shetke dep. Aıtaryńdy aıta almaı, Shyǵa almastan jekpe-jek. Ne qamshyńdy súıretip, Kele almastan betpe-bet. Óksip-óksip jiberip, Ókpeńdi tyǵyp ishińe, Jaýar bulttaı túnerip. Tisińdi basyp tisińe, Aıǵaılasyp ketýge, Sene almaı kúshińe. Ókpeńdi jýyp-shaıa almaı, Umytyp ne qoıa almaı. Bir túıinshek baılanar, Sol túıinshek birtindep, Alaýyzdyqqa aınalar. Altaý ala bolǵan soń, Týysyń keter qasyńnan. Týysyń ketse qasyńnan, Ornyqty irgeń sógilip, Bereke-birlik azaıyp, Baqytyń ushar basyńnan. Baqytyń ushsa basyńnan, Aırylasyń irgeles, Qushaqtasqan dosyńnan. Sondyqtan da on eki el! Bir allaǵa táýekel! Tóbe bı bolar tóre ákel, Sol tóre seni el eter. Ábilpeıiz hannyń tóredeı, Bir balasyn suraıyq. Berip qalar balasyn, Berip qalsa balasyn, Tizginińdi berip sol jasqa, Basqa rýlar sekildi, Bizde tirlik quraıyq. Bizde tirlik quraıyq, El aldyna shyǵaıyq. Tirlik joly úlken jol, Bolmaq emes bul aıyp. Berekeli birlikpen, Yntymaqty turaıyq. Bola bersin ılaıym, Qara borany túıilmeı, Aldaǵy keler kún aıyq. El bolam degen halyqqa, Bereke-birlik ylaıyq. Er Jánekeń eline, Aıta kelip aqylyn, Kóńilińniń sheshti túıinin. Otyrǵan bıler tańdandy, Oıynyń dep qıynyn! Armannyń dep bıigin! Kereıdiń barlyq bıleri, Jánekeńniń oıynan, Asyp kete almaı tosyldy. Kim asa alar sizden dep, Ne shyǵady bizden dep, Aıtqanyna qosyldy. Berekesin, birligin, Kún-kún saıyn asyrdy. -Aıtqan sózde tursańdar, Bereke-birlik qursańdar. On eki kereı birigip, Bir tóbeden kórinseń, Berekeli sóz sóılep, Bir nıetke berilseń. Aǵa-baýyr bolyp birigip, Qazaq degen halqyma, Kórsete turyp tirlik. Ata dushpan jaýyńa, Tanyta júrip irilik, “Tóbesiz jer bolmaıdy, Tóresiz el bolmaıdy” Degen sóz oıǵa tıanaq. Halqyńa etpeı qıanat, Birlikke kelsek bar abaq. Ábilpeıiz hanyńa, Tóre suraı barýǵa, Kim bel sheship shyǵa alad? Top ortany kim jaryp, Han aldyna kim baryp, Jetkizer el armanyn. Bul jóninde qalaı-dy, Abaǵym, seniń talǵamyń? İsimdi mynaý ister dep, Qıyn kezde kúshter dep, Bar ma edi oıǵa alǵanyń? Sýryla shyǵyp sóz alǵan, Sheshenderde ózderiń. Halyqty ustap qıynda, Qalyń qol bastap qıyrda, Arpalyspen aǵarǵan, Kósemderde ózderiń. Senderge saldym bul isti. Berekeni alǵa ustap, Bitirer dep jumysty. Jánekeńniń keńesin, Tyńdaǵan abaq bıleri. Ortaǵa salyp oılaryn, Bir jolata aıtyp baılamyn, Taýasar bıdi usyndy. İsteıdi dep isimdi, Kórseted dep kúshimdi. Sóıler sózge alymdy, İster iske shalymdy, Mańdaıynda baǵy bar. Jortqan jolynan salymdy, Han abylaıdyń aldynda, Erligimen de tanyldy. Taýasarǵa is bersek, İsin ońǵa keltirip, Sol ashady baǵyńdy. Han aldyna barǵanda, Aıtqan sózi júredi. Onyń arman-tilegin, Han da syılaı biledi. Ábilpeıizdiń ordasyn, Jońǵardyń jaýyzdarynan, Janyn tigip qorǵaǵan, Jas batyrdyń biri edi. Taýasardyń erligi, Asqan aılakerligi, Ábilpeıiz hannyńda, Qulaǵyna da shalynǵan. Taýasar batyr san ret, Han kóńilinen tabylǵan. Desip bıler gýlesip, Aıtar oıda birlesip, Taýasardy tilge aldy. Sóıler sózge shalymdy, Oılar iske alymdy. Han aldyna barǵanda, Tárbıeli, tálimdi. -Bir tyńdasa hanymyz, Taýasar sózin tyńdar-dy. Taýasar bı de hanǵa, Ózi oılaryn shyńdar-dy. Bıleriniń oılaryn, Jánekeń de túsindi. Taýasar baýyryn shaqyryp, Ordasyna túsirdi. -Qaıratyńdy jıyp boıyńa, Aılańdy jıyp oıyńa. Elińniń izgi isine, Kórsetesiń dep kúshińdi, Buıryqty bylaı túsirdi. -Abaqtyń atqa minerin, Tas qaıratty túlegin. Shaqyryp alyp aldyma, Bárine saldym salmaqty. Bárine salsam salmaqty, Bári de kelip birlikke, Basýǵa jańa tirlikke. Óziń de barsyń ishinde, Tóre ákelý isinde. Alataýdaı senimmen Keńeskende elimmen Sen bastaıd dep uıǵardy. Esińe alyp elińdi, Bekem bý da belińdi, Sársenbiniń sátine, Attanasyń sen endi. Ákelesiń tóreńdi. Qasyńa erer syrlasyń, Birge ósken qurby-qurdasyń. Shubash batyr, Barlybaı, Baıqan menen Jantory. On alty jigit joldasyń, Betke alasyń kúni erteń. Ábilpeıiz han ordasyn, Hanǵa usynar sı-sıapat, Sálemdeme-saýǵatyń, Osy ordada daıyn tur. Esh alańyń bolmasyn. Jánekeńniń estip buıryǵyn, Iá, alla jol ber dep. Jolymdy alla mol ber dep. Elimdi elmen teńger dep. Altaıdan sonaý arqaǵa, 18-ǵasyrdyń Seksen besinshi jylynda, Taýasar batyr attandy. Attandyryp batyrdy, Aq jolyn tilep artynda, Eli-jurty shattandy. *** On jeti kún jol júrip. Sararqanyń tósinde. Otyrǵan han aýylyna, Sátti kúnniń keshinde, Iá, alla!- dep ilindi. Tulparlardyń dúbiri Han aýylyna bilindi. Kútýshiler qarsy alyp, Sol kólemge jar salyp, Qonaq kúter aýylǵa, Qoshamettep túsirdi. Keshtigine taı soıyp, Tústigine qoı soıyp, İzet-qurmet usyndy. Abaq kereı adamy, Taýasar myrza keldi dep, Han ordaǵa jetkizdi. Han da izet qylyp halqyna, Qabyldaıtyn kúndi aıtyp, Jarıa qylyp jalpyǵa, El-jurtyna jar saldy. Ábilpeıiz hanymyz, Aqtarylyp aǵynan. Kóterilip taǵynan, Ýaǵdaly kún bolǵanda, Taýasar bı bastaǵan, Adamdaryn abaqtyń, “Basyp qansha shaqyrym, Keldiń be dep batyrym!” Ordasynda qarsy aldy. -Aldıar! -dedi Taýasar, -Bul kezeń ǵoı men asar. Alla bergen baǵyńa, Altyndaýly taǵyńa. Mynaý bizdiń qazaqta Kim bar deısiń talasar. On eki abaq kereıiń, Jaýyńdy jeńip des bergen. Er Jánibek mereıiń. El sózin sóılep bered dep. Bitirip isti keled dep. Azamattaryn jigerli, Bilimdi de bilerli, Ádeıi sizge jiberdi. Basqany qoıyp elimniń Buıymtaıyna keleıin. Kóterem dep basyma, Es bolad dep karime, Bel bolad dep jasyma, Ses bolad dep qasyma, Kúsh qosad dep dosyma, Berekemniń uıtqysy, Nár bolad dep asyma, Basqaryp bar abaǵyn, Aınalad el basyna. Tóre etip kóterip, Shyǵaram dep tóbeme. Bir balańdy suraıdy, Urpaq jaıy keleme? Aldyńyzǵa kep turmyn, Osyndaı bir kelege. Ábilpeıiz hanymyz, Bylaı berdi jaýabyn: -Aý, Taýasar, qaraǵym! At artyp alystan, Alsam-aý dep kelipsiń. Ákelem dep elińe, Ýaǵdańdy da beripsiń. Sen kelgensiń qaraǵym, Bir baılamǵa keleıin. Tóre etip taq berse, Abaǵym qalyń halqym ǵoı. Qara orman halqym-baǵym ǵoı, Kemelińe kelgen shaǵyń ǵoı. Qabyrǵammen keńesip, Aqyl salyp kóreıin. İs sátine aınalsa, Abaǵym-halqym baǵym ǵoı, Bir balamdy bereıin. Alla bergen baqyt qoı, Barlyǵy da sanaýly. Báıbisheden alty uldy, Alty rý el aldy. El kep úki taqqan soń, Iesine ne deımin, Saǵan bersem olardy. Kishi áıelim Tumardan, Týǵan úsh ul bar edi. Aldy asyp on birden, Asyr sap shyqsa esikten. Kishisi beldeý jaǵalap, Atalap ta aǵalap, Shyqty byltyr besikten. Menen urpaq qalasań, Sonyń birin alarsyń. Jata jastana tolǵanyp, Oı keleńe salarsyń. Alsań baqyt tabarsyń, Almasań qapy qalarsyń. Aıtarymdy aıtyp aryldym, Aýyr júk alyp kelipsiń. Alý-almaý erkińde, Barlyǵy da saǵan syn. Taýasar bı tolǵanyp, Túnimenen oılandy. Joldastarmen oı qosyp, Jasady da baılamdy. Hannyń kishi hanymy, Tumarǵa sóz salýǵa, Ertesinde saılandy. Sol baılamy boıynsha, Joldastaryn qasyna ap. Jolaı elden jón surap, Hanymǵa sóz salýǵa, Oı-pikirin alýǵa, Kirdi kishi ordaǵa. Turyp jatqan kez edi, Orynynan el jańa. İzetimen hanymnyń, Tórge kelip jaılandy. Jaılandy da balany, Kóreıin dep oılandy. Kógedaı, Sámen, Jabaǵy, Oıanbaǵan ol áli. Uıqyda jatqan sábıge, Bı sáp salyp qarady. Eki inisin eki jaq, Qoltyǵyna ap uıyqtap. Kógedáı bala shalqadan, Aq jastyqta jatypty, Kórpeniń shetin tuıyqtap. Uıqydaǵy balanyń, Jatysynyń bólegi-aı! Qoltyǵyńnan el ketpes, Han bolarsyń, Kógedáı! Dál osyndaı tóreni, Jer men kókten sabylyp. İzdese san on eki aı Taýasar taba alama-aı. Dep oılanyp bı sonda, Keledi de bir talǵamǵa. Jolym bolǵan saparym, Eken mynaý jalǵanda. Kógedáıdi tóre etip, Alǵandar jetip armanǵa. Qoly jetpeı qalǵannyń, Óter ómiri armanda. Armanda elim armanda. Tóbeń kókke jeter-aý, Kógedáıdi tóre etip, Hannan surap alǵanǵa. El kóńilinen shyǵarmyn, Kógedáıdáı tóreni, Tóre etip alyp barǵanda. Dep qýanyp Taýasar, Alatyn oıǵa kelgesin, Joldasymen oı qosyp, Olar demeý bergesin, Han ordaǵa jaıǵasyp. Ábilpeıiz hannyń, Aldyna kelip úlgirdi. Kógedáıdi tóre etip, El súıener bel etip, Alatynyn bildirdi. Sonda han bıine, Qarady da súıine. -Áı, Taýasar ózińniń, Artyq qoı elden bir isiń. Tý syrtynan kórip-aq, Adam tanı bilesiń. İzdegenimdi taptym dep, Qýana ishten kúlesiń. Basqalardan ózgeshe, Artyq boldy úlesiń. Dep otyryp hanymyz, Bylaısha sóz bastady. Tarıhty aıtyp basynan, Kóńilin ashyp tastady. -Osydan talaı jyl buryn, Qazaq degen halqymnyń. Sóziniń ustap tizginin. Qyrǵyz degen halyqtyń, Órmánbet hany aldyna, Saıysýǵa baryp em. Sózdiń maıyn tamyzyp, Armandy alma aǵyzyp. Órmánbet hanmen kelisip, Alatyndy alysyp, Beretindi berisip. Qyrǵyz, qazaq bir el bop, Aıyrylmasqa dostasyp. Attanar kezde qoshtasyp, Bylaısha sóz bastady. -Qazaq, qyrǵyz bir elmiz, Dostasqan kezde túgelmiz. Kúreń qabaq bop keı kezde, Daýlasyp ta júrgemiz, Jaýlasyp ta júrgemiz. Talaı-talaı saıysta, Qoparylyp irgemiz. Jaýlasýdan joq paıda, Týys qaıda, dos qaıda. Kórshi qaıda irgeles, Alystaǵy orysyń, İrgeńdegi shurshtyń, Bermeıdi áste bizge des. Aınalańdy qorshaǵan, Ata duspan joq emes. Ata jaýyń qaýmalap, Alaqanǵa salsada, Bola almaıdy saǵan es, Týys bolmas maǵan esh. Qazaq degen uly elde, Sóz kóp qoı eske ustarlyq. Aıtatuǵyn tuspal qyp, Birin tilge alaıyn. Bolar ma eken baq úmit, Aq kóńilmen jarylyp. «Sýdyń túbin bitirer, Basqa emes shym» depti. «Daýdyń túbin bitirer, İshten shyqqan qyz» depti. Keleshegin atamyz, Urpaǵynan izdepti. Qyz balada urpaǵy, Odan kúder úzbepti. Qazaq, qyrǵyz halqynyń, Yntymaǵy jalǵassyn! Berekege umtylǵan, Armanymyz alǵa assyn. Saǵan ata bolaıyn, Bala bop qaıt sen maǵan. Yntymaq pen bereke, Jolymyz bolsyn tańdaǵan. Dostyǵyna elimniń, Bir qyzymdy arnadym. Osy qyzym jolyna, Úmitimdi jalǵadym. Qyrǵyz-qazaq eline, İsiń bolsyn óristi. Yntymaqty eki el, Kósegesin kógerip. Bola bersin kenishti. Tumar qyzym ordańa, Hanym bolsyn kelisti, Berekeli elimiz, Bola bersin jyl saıyn, Jemisti de jeńisti. Dep Órmánbek han ata, İsti oılap jańasha. Men bala bop, ol ata, Dostyǵyna eki eldiń, İs istedi tamasha. Taǵy da bir úılenip, Erekshe bir kúıge enip. Ata aýylynda aı jatyp, Elime toı toılatyp, Sararqaǵa bet alyp, Kóship kele jatqanda, Bir kúni kesh batqanda. Tús kórdim tańǵajaıyp, Tartqan kezde tún aıyq. Aspandaǵy kók aıym, Aǵyp kelip bir kezde, Qushaǵyma kirgende, Qýandym da, shoshydym, Jan qalmady keýdemde. Aspandaǵy aı qulap, Qushaǵyma túskende. Mundaı tústi ǵajaıyp, Kórmegen shyǵar esh pende. Qoınyma kirgen kók aıdy, Máńgi baqyt sanadym. Baqyt qoı dep oıladym, Aq túsimdi jorytyp, Aq tilekpen toıladym. Aı da ótti, jyl ótti, Berip alla tilekti. Bizdiń Tumar hanymnyń, Ul bala bop shyryldap, Tuńǵyshy keldi dúnıege, Qýanbaıyq biz nege. Baıaǵy tústi yrymdap, Kógedáı dep at qoıdym. Qolyma aq týymdy ap, Aq besikke sap qoıdym. Sol Kógedáı ulanym, Bolyp edi jyr-ánim. Búgin kelip ordama, Abaq eli atynan, Sen tús salyp suradyń. Er Jánibekti alǵa ustap El atynan kelgen soń, Meniń de qalmaı shydamym, Talabyńa unadym. Qalaýyń bolsyn! Dál búgin, ! Taýasar, bıim, shyraǵym! Ábilpeıiz han aldynan, Joly bop kereı bıleri, İsteri basyp ilgeri, Hanymnyń keldi aldyna, Ne oıy baryn bilgeli. Taýasar tumar hanymǵa, İsiniń aıtty mánisin. Talabynyń bıigin, Kógedáıdi tóre etip, Tóbesine shyǵarar, Armanynyń alysyn. Taýasar surap kelgenin, Han da kóńil bólgenin, El talabyn maquldap, Qosylyp hannyń bergenin. Estip hanym oılandy, Oılanyp aıtty baılamdy. -Men ne deıin, ne deıin! Hanymy bolyp turǵan soń. Ábilpeıiz hannyń, Aıtqanyna kóneıin. El talaby bolsa eger, Kógedáıimdi bereıin. Kógedáıimniń qasyna, Joldas bop ózim ereıin. Samen menen Jabaǵy, Eki ulymdy da alaıyn. Ne kórsem birge kóreıin. Surap kelip bir tóre, Úsh tóre alyp qaıtqanda. Altyn altaıdaı bıikter, Taýasar, seniń mereıiń. Hanǵa osyny jetkizde, Bekiminen ótkizde. Kósheıin men erteń-aq, Ábilpeıiz hannyń Buıryǵy kerek tek bizge. *** Han aldyna Taýasar, Úshinshi ret bardy da, Han bekimin aldy da, Bir aptaǵa jetkizbeı, Ýaqytyn bos ótkizbeı, Kógedáı, Sámen, Jabaǵy, Úsh uldy bolǵan Tumardy, Kúımesine shyǵardy. Malshysy men qosshysy, Molla, qoja, jyrshysy. On jeti birdeı tútin-di Bir aýyldy kóshirip, Kúdikti oıdy ketkizip, On segizinshi ǵasyrdyń, Seksen besinshi jylynda, Mezgil-jazǵyturymda, Altyn altaı jerinde, Abaq kereı elinde, Jánibek batyr aldyna, Berdi (elin qýantyp) İstegen isin ótkizip. Razy bolyp Jánekeń, Rıza bolyp kereıi. Kók tasqyndaı kúrkirep, Kók qaýlandaı dúrkirep, Asyp-tasyp mereıi. On segizinshi ǵasyrdyń, Seksen altynshy jylynyń. Jadyraǵan jazynda, Kókbekti jazyq sazynda. Abylaı urpaǵy bastaǵan, Ábilmánbet urhy qostaǵan, Orta júz ıgi-jaqsysyn, El ordaǵa shaqyryp. Ánmen tańyn atyryp, Qyzyqpen kúnin batyryp, Qyryq kún toıyn toılatyp, Tolǵandyryp, oılatyp. Qyryq birinshi kún bolǵanda, Dýman qurǵan halqyna, Jánekeń kóńili tolǵanda. Taýasaryna bastatyp, On eki bıge qostatyp. Kógedáı bala tóresin, El tóresi – el esin, Otyrǵyzyp áppaq kıizge. On eki abaq kereıden, On eki jigit suranyp. Suranǵan soń sybanyp, Uly taý dep ularly. Tańdap qalba taýynyń, Bıigine shyǵardy. Er Jánibek basqaryp, Sol bıikte bas qosyp, Búkil abaq balasy. Qushaqtasyp dostasyp, Aqsarbas soıyp anyttasyp. “Kógedaıǵa qarsy kelmeımiz! Qarsylyqqa jol bermeımiz! Qarsylyq etsek qan atsyn! Birliktiń ǵana tańy atsyn!” ! Dep qoldy qanǵa matyryp, Dostyqtyń tańyn atyryp. Kógedaıǵa bolyp qarasty, Qýanyshpen tarasty. Tarıhta bul is úlgi bop, Bar qazaqqa jaıylyp, Jarasym tapty, jarasty. Jánekeń oryn bergen soń, Ordaǵa taǵy kelgen soń, Taýasar bı oılanyp, Jyl-jyl saıyn tolǵanyp. İster bolyp bir isti, Táýekel dep kiristi. *** On eki jasta Kógedáı, Bılikti qolǵa alǵanmen. Balanyń isi bala ǵoı, Balanyń isi ár qıly, Jánekeńe salady oı. Dep Jánekeń tolǵanyp, İster isti qolǵa alyp, Bıler tobyn shaqyrdy. Aldynda sol bılerdiń, Keńeske salyp bir isti. Baılamyn aıtty aqyry. Kógedaıǵa Taýasar, Aqylshy bolyp tursyn dep. Kúndelik isin meńgerip, Basqaryp bárin bilsin dep. Uıǵarymyn jasady. Maquldyq berdi Taýasar, Han ordaǵa oralyp. Jańa istiń betin ashady. Ýaqyt ótip jylysyp, Kún ótip, jyl aınalyp. Bir kezderi bolǵanda, Kógedáı bala eseıip, Kámeletke tolǵanda, Aqyl qosyp Taýasar, Jetektep uly armanǵa. Bylaısha oıyn jetkizdi. Kógedáı tóre aqyldy, Oı elekten ótkizdi. -On eki birdeı abaq el, Jonyn saǵan tósedi. Jonyn saǵan tósegen, Abyroıy asqan abaq el, Órken jaıyp ósedi. Ósken eldiń qashan da, Kóbeıedi esebi. Alǵysy kelip keledi, Ata dushpan Jońǵarǵa Ketip qalǵan eseni. Altaı-Saýyrdy alatyn, Dushpanyn aıdap salatyn, İshte jatyr esebi. Mundaı ulttyq rýhty, Qoldamasa bolmaıdy. Qoldaý úshin jaqsy jol, Tańdamasa bolmaıdy. Altaı menen Saýyrdy, Qaıtaryp jaýdan alýǵa. Qalmaqtyń basyn qaıyryp, At artyna salýǵa. Aıla da kerek, kúsh kerek, Asyp túser jaýyńnan, Qudyretti is kerek. İs istesek alymdy, Tabyndyrar jaýyńdy. Ata jurty mekenin, Halyq qansha saǵyndy. Ata mekenge jetýge, Ata dushpan jaýymdy, Jermen jeksen etýge, Ketip turmyn bir oıǵa. Kiriseıik uly iske, Táýekel dep qudaıǵa. “Júk artatyn túıeńnen, Ień kúshti bolsyn” dep, Atamyz qashan aıtqaly. Atamyzdyń sózine, Halqymyz mine toqtady. Mynaý fanı jalǵanda, Jetý úshin armanǵa. Ień bolsa súıener, Ień bolsyn súıener, Aq jolyńa gúl óner. Chıń** handyǵy desedi, Osy jerdi el ara. Chıanluń*** degen patsha, Otyr deıdi taǵynda. Buıryǵynda bir sonyń, Soryń menen baǵyń da. Ór Altaı menen Saýyryń, Sol handyqqa qarasty. Sol bitired túbinde, Qalmaqtarmen talasty. Jetý úshin mekenge, Qarastylyq bildirip. Turý kerek osy elge, Barý kerek hanyna. Hannan buıryq shyǵartyp, Moıynyńdy usyn zańyna. Ábilpeıiz ákeń de, Osy elge súıengen. Til tabysý qajetti, Chıń handyǵy ıeńmen. Osy elge bara alsań, Hanǵa amandyq bere alsań. Hannyń qabyldaýynda, Sátti kúni bola alsań. Ata jaýyń qalmaqpen, Teń bolady terezeń. Terezeń teń bolǵasyn, Ol bir bulaq, sen ózen. Tútini artyq abaǵyń, Aldy-artyn oraısyń. Jaı túsirip basyna, Ońdy-soldy boraısyń. Búgin bıik kóringen, Tabanyńda qalady Qol jetpegen talaı shyń. Jánibekti kórip atadaı, Taýasardy kórip aǵadaı. Ekeýiniń aqylyn, Qabyl alyp Kógedáı. Chıń handyǵyna barýǵa, On segizinshi ǵasyrdyń, Toqsan birinshi jyldyń basynda, Dál on segiz jasynda, Abaq eli jıylyp, Bir allaǵa sıynyp, Kelemin dep júlde alyp, Eki inisin birge alyp, Barlybaı, Shubash bastaǵan, Jantory, Baıqan qostaǵan. Erlerge jol bastatyp, Erte attanyp kesh jatyp, Beıjıńge**** sapar shegýge, Dostyqtyń gúlin egeýge, On jeti adam attandy. Densaýlyǵy kelmegen, Taýasar alyp bara almaı. Óziniń týǵan inisin, Tirliktegi tynysy Qojas batyrdy qosqan-dy. Beıjıńge tartqan osy top, Ór altaıǵa jol aldy. Tosqan eshkim bolmady, Kóldeneńdep olardy. Silkindirip oı-qyryn, Oılandyryp qaı birin. Kógedáı kele jatqanyn, Beıjıńniń Chıanluń hanyna, Habarlady aı buryn. Qoltyǵyma el keldi dep, Qudaıym ózi berdi dep, Chıanluń handa qarsy aldy. Qattap, shottap halqym dep, Bar mańaıǵa jar saldy. Kógedáı bolyp jyń gógúń*****, Eki inisi fýgoguń******. Mánsábin alyp oıdaǵy, Qýanyshyn toılady. Qol jetkizip armanǵa, Mynaý pánı jalǵanda. Dál eki jyl bolǵanda, On segizinshi ǵasyrdyń, Toqsan ekinshi jylynda, Shyǵyp shyǵar shyńyna. Qýanyshpen eline, Halqyna sálem bergen-di. Jánekeń batyr bastaǵan, Taýasar bı qostaǵan. Abaq kereı el bolyp, Kóńili tasyp sel bolyp, Kúnshilik jerden qarsy aldy. Qýnyshta toı toılap, El-jurtyna jar saldy. *** Osydan soń abaq el, Basqalarmen teńesti. Jeri, sýy keńeıip, Mal men basy teń ósti. Jyl-jyl saıyn ilgerlep, Ór Altaıǵa bet aldy. Yǵystyryp qalmaqty, Yryqsyz kúıge túsirip, Salyp aýyr salmaqty. Sóz berer jerde sóz berip, Bóz berer jerde bóz berip, San qyryna alyp aýnatty. On eki abaq erleri, Tize qosyp tabysty. Jaqyn tartyp alysty. Aıtqanyna keltirip, Amalyn jaýdyń taýysty. Berekemen uıysyp, Qıyn-qystaý kezderde. Taýasar shyqqan tóbege, At basyn tirep qaýyshty. Jánibek batyr bastaǵan, On eki abaq qostaǵan. Tize qosyp batyrlar, Alǵanda el tizginin. İsimiz dep aqyrlar. Ór Altaıdy betke alyp, Soltústigin Saýyrdyń, Aıqasatyn shepke alyp, Kúngeı betin Altaıdyń, Qaıta alýǵa oqtanyp. Ótken saıyn aıdan-aı, Ata jaýdan kekti alyp, Ata mekenge jetti anyq. Er Jánekeń aıtqandaı, Jeńistiń kilti birlikte Dep Taýasar jalpyǵa, İzetshil myna halqyna. Jánekeń sózin alǵa ustap, Jer keńeıtken erlerdi, Marapattap alǵystap, İster istep tartymdy. Abaq degen uly elin, Kógedáıdiń mańyna, Berekege shaqyrdy. *** Ýaqyt zyrlap ótedi, Aınalsoqtap turmaıdy. Ótip jatqan ǵumyryń, Qaıtyp moıyn burmaıdy. İzgi isi qalsa jaqsynyń, Urpaǵy alqap jyrlaıdy. Ýaqyt degen qýanysh, Ýaqyt degen muń-qaıǵy. Bárin de kórip adamzat, Muńlynyń kóńilin jubatyp, Óz kóńilin shyńdaıdy. Adamzat kórgen bar isti, Keshire júrip basynan. Úsh ǵasyr buryn osydan, Jánibek batyr ótken-di. Jánekeńnen tálim ap, Taýasar bı jetken-di. Maqtanysh eter urpaqqa, İzgi isin tastap ketken-di. Búgingi kúni izgi isi, Taýsylmaıtyn jyr bolyp. Ulys bolǵan urpaǵy, Rýhymen bir bolyp. Búgingi kúnge jetkende, Búkil halqy qurmettep, Qabyry turdy gúl bolyp Túsinikteme: *Aqyq – asyl tas. **Chyń handyǵy – Mánchyń handyǵy. ***Chıanluń patsha – Mánchyń patshasyn osylaı ataǵan. ****Jyń gógúń – mánsap aty. *****Fý goguń – mánsap aty.

Kóben Asqaruly – Kóben (Kópjasar) Asqaruly belgili aqyn, zertteýshi, jýrnalıs, jazýshy. 1938 jyly qarashada Altaı qalasy Qyran ózeni boıynda dúnıege kelgen. 1958 jyly Shınjıań ýnıversıtetiniń hımıa fakýltetine qabyldanady. 1962 jyly jalamen sottalyp,1985 jyly aqtaldy, jumysy qalpyna keldi. 2000 jyly zeınetke shyqty.

«Aldarkóse men Aqsha han», «Sholpan» atty pessasy, «Arqalyq batyr» atty kıno senerıi (Jaqsylyq Sámıtulymen birlesip jazǵan). 2006 jyly «ulttar» baspasynan "Sháriphan", " Búrkitbaı" atty eki kitaby, 2013 jyly «İle halyq» baspasynan «Er keshýi», «Shınjıań halyq» baspasynan «Jyr---mahabbat» atty jyr jınaǵy oqyrmanmen júzdesti.