«Alpamys batyr» dastanyn qazaq epostarynyń ishindegi eń kóne jyrlardyń biregeıi retinde bala jasymyzdan jattap óstik. Jyrda Alpamys batyrdyń tegi qazaq ekendigi san ret arnaıy atap ótiledi. Solaı bola tursa da bul jyrdy bizderden de basqa qaraqalpaq, tatar, bashqurt, altaı halyqtary ózderine ıemdenip júr. Tipti Alpamys batyrdyń atamekeni bolyp esepteletin Jıdeli Baısynnyń 1924 jyly ákimshilik-terrıtorıalyq qaıta bólý kezinde Ózbekistanǵa berilip ketýine baılanysty, kórshimiz ózbek halqy 1999 jyly IýNESKO-nyń «Alpamys batyr dastany – ózbek halqynyń ulttyq eposy» degen sheshimin shyǵartyp, álemdik deńgeıde toılap ta jiberdi. Kúni búginde de bul jyr ózbek halqynyń tól murasy retinde tirkeýde tur.
Qazaq ǵalymdary men qalamgerleri Alpamys batyr jaıly únsiz qaldy dep te aıta almaımyz. Talaı jazýshy-ǵalymdarymyz M.Tynyshbaev, Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaev, M.Áýezov, S.Seıfýllın, Q.Jumalıev, Á. Marǵulan, M.Ǵabdýllın, R.Berdibaev, T. Sydyqov, S.Rahanov taǵy basqalar Alpamys batyrdyń tegi qazaq ekendigi jaıly kóptegen eńbekter jazdy. Epos san ret qazaq baspalarynda qaıta basylyp shyqty. Júz tomdyq «Babalar sózi» serıasynyń 34 tomy tek qana Alpamys batyrǵa arnalyp, osy kitapqa jyrdyń 4 nusqasy endi.
Qazaqtyń tól batyryn álemdik deńgeıde kórshi ózbekterdiń «meniki» dep menshiktep, basybaıly ıemdenip alýlaryna baılanysty zertteý júrgizip, zertteýimniń qorytyndysyn ózderińizben bóliskendi jón kórdim.
Meniń aldymda qazaqtyń «Batyrlar jyry» dastandarynyń ishindegi eń kóne jyrlarynyń biri «Alpamys batyr» qıssasynyń bes nusqasy jatyr. Osy bes nusqanyń ishindegi eki nusqa (biri osydan 60-70 jyl buryn jaryq kórgen ákem men sheshemnen qalǵan (muqabasy mújimdelip, betteri sarǵaıyp, keıbir jazbalary oqýǵa kelmeı qalǵan), ekinshisi «Babalar sózi» serıasynyń 34 tomyndaǵy S.Aqqojaev nusqasy) biri-birine sáıkesirek kelgendikten áńgimemdi osy nusqa boıynsha órbittim.
Búkil álem ǵalymdarymen tolyqtaı moıyndalǵan bir qaǵıda bar. Ol ótken shejire-tarıhtyń «tiri» kýási bolyp esepteletin rýlyq shejire, jer, sý, taý, rýlar men elder jáne eldi meken ataýlary. Mine osy qaǵıdaǵa sáıkes «Alpamys batyr» jyryn jersindirip kórgenimde tómendegideı bolyp shyqty:
«Jıdeli Baısyn jerinde» (65 bet).
...Qustaı ushty Shubar at,
Jıdeliniń shetine.
... Jaıylyp jatyr kóp jylqy
Jıdeliniń betinde (152 bet). Mańǵystaýda Jıdeli atty birneshe toponomıkalyq ataýlar bar: «Jıdeli – alqap; Beıneýdiń oıynda. Jıdeli – alqap; Bozashy túbeginde. Jıdeli – «Onyń bylaı qasynda: Jıdeli men Aqbulaq» (Jyr-darıa. «Mańǵystaýdyń aqyn jyraýlary» Aqtaý, 1995. 236-240 bb). (S.Qondybaı «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 113 bet).
Bul jyr joldary jerdiń atyn Jıdeli, ekinshi turǵan Baısyn sózi «ol kimniń jeri?» degen suraqqa Baısynnyń jeri dep jaýap berip tur.
Baısynnan on eki ata Baıuldarynyń atasy Baıdyń, al ekinshi býyndaǵy «Synnan» osy alqaptaǵy Syndy taýy ataýyn kóremiz.
«Qońyrat degen elinde» (65 bet). Qońyrat - Qońyr Ata degen maǵyna beredi. Qońyrattyń «Qo» degen alǵashqy býyny Adaıdyń Qudaıkeden taraıtyn eki ulynyń kishisi Qosaı ata esimimen túbirles (atalas) bolyp tur. Qońyr qazaqtyń eń jaqsy kóretin túsi. Buǵan dálel retinde aıtarymyz, nannyń da qońyraıyp baryp pisetinin aıtsaqta jarap qalar. Qońyrattar da týra solaı, Allanyń qalaýymen adamı qasıetterin asa joǵary deńgeıde damytyp, kemel el dárejesine kóterilgen rý. Áıgili álem bıleýshisi Shyńǵys qaǵannyń arǵy atalarynyń da, óziniń de, urpaqtarynyń da tek qana Qońyrattarmen quda bolysatyndarynyń syry osy. (Qara: «Nuq paıǵambardyń rýy kim?» abai.kz/post/42393 ).
Qońyrattar óte erte de Qosaıdan bólinetin tusta Mańǵystaýdy mekendegen. Ústirtte Qońyrat atty jer men qala kúni búginde de bar. Olar qazirgi Túrkistan jerinde de, sonaý Mońǵolıa jerinde de máńgilik quda bolysyp, juptary jazylmaı birge júr. Qazaqtyń «Quda myń jyldyq, kúıeý júz jyldyq» degen maqalynda osy aǵaıyndy eki jurttyń «avtorlyq quqy» jatyr dep aıtýǵa tolyqtaı negizimiz bar.
«Baıbóri degen baı shyqty» (65 bet). «Baı» Kishi Júz – Begarystyń qarashańyraǵy on eki Ata Baıuldarynyń ákesi, al «Bóri (Kókbóri)» Alshyndardyń laqap aty.
«Toqsan myń eken qorasy» (65 bet). Jyrda toǵyz sany óte kóp aıtylady. 9, 90, 99, 999, 9000, 9999, toqsan myń .t.t.. Munyń bári Adaıdyń toǵyzynshy býyn urpaǵy Tobyshtardyń sandyq ataýy.
«Seksen myń eken maıasy» (65 bet). 8, 80, 88, 800, 888, 8000, 8888, seksen myń t.t.. Segiz sany Atalyq tekten bólinetin Analyq tekti bildiredi. Maıa dep túıeniń analyǵyn aıtady.
«Qultaı degen týysqan» (65 bet). «Qultaı – jer aty. Bozashy túbeginiń soltústiginde ornalasqan». (S.Qondybaı «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 199 bet).
«Jarynyń aty Analyq» (67 bet). Biz Ana sózinen Man atamyzdyń «an» degen sóz túbirin kóremiz. Keıbir nusqalarynda jáne zertteý eńbekterde Analyqtyń rýy Qańly elinen ekendigi aıtylady. Qaraǵantúpte «Qańǵa baba» degen alqap, saı, ejelgi qala, qamal jáne óte úlken kólemdegi áýlıe-qorym bar. Qańǵa men Qańly sınonım, Qańǵa – Han aǵa degendi bildirse, Qańly – Han aýyly degen maǵyna beredi. Bul búkil álem elderi ishindegi eń alǵashqy handyq qurylǵan jer. Bul jer kúni búginge deıin sol «avtorlyq quqyqty» saqtap otyr.
«Ázireti Sultanǵa
Ekeýmiz birge baralyq» (67 bet). Ázireti, Qazireti bul Qazaq atamyzdyń madaq aty. Qazaqtyń barlyq ǵulamalaryna, paıǵambarlaryna osy esim qosylyp aıtylady. Bul jerde Ázireti Sultan dep, «Sultan úpi» áýlıe aıtylǵan deýge tolyq negizimiz bar. Sultan úpi Shaqpaq ataǵa jaqyn mańda ornalasqan. Ázireti degen sózdiń maǵynasy jaıly materıaldardy myna jerden oqı alamyz. («Qazaq» sóziniń etnogenezısi» http://abai.kz/post/43797).
«Qojalardan bata alyp» (70 bet). Qoja rýy qazaqtyń shejire deregi boıynsha Adaıdyń toǵyzynshy býyn urpaǵy Tobyshtan taraıdy. («Mańǵystaý» ensıklopedıasy. Almaty-1997. 204 bet). Qoja, Qosaı, Qońyrattardyń alǵashqy býynynyń «Qo» bolatynyn osydan.
«Ázireti Qarataý
Áýlıeniń keni edi» (70 bet). Qarataý men Aqtaý – Mańǵystaýdyń qara oıyndaǵy qatar jatqan eki taýdyń bireýiniń ataýy. Kúni búginde de týra osylaı atalady.
«Ol ýaqytta Baba ata,
Tompaıyp jatqan jer edi» (70 bet). Mańǵystaýda Baba Túkti Shashty Áziz atty áýlıe-qorym men Baba atty aral bar. «Baba – tarıhı ataý, aral». (S.Qondybaı «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 51 bet).
«Álqıssa, Shekti degen elinde Sarybaı degen baı bar edi. (80 bet).
-SHekti degen el edi. (89 bet). Mańǵystaýda týra osy maǵynany beretin Shetpe degen eldi meken bar. Qazirgi Mańǵystaý aýdanynyń ortalyǵy. Shek, Shekti – shekarada ornalasqan el degen maǵyna berse, Shetpe (Shette turǵan el me?) degen sózde týra osy maǵyna da qoldanylady. Taýshyqtan kóp alys emes.
Al, qyzymdy jalǵyz ulǵa bermeımin dep jer aýyp, kóship ketetin Sarybaı (Keı nusqalarda Baısary) baıdyń otyrǵan jeri Taýshyq eldi mekeninen 20-25 shaqyrym jerdegi Sarytas ataýynda saqtalǵan. El aýzy ol jerde erte de osy attas qala bolǵandyǵyn aıtady.
- Babaı túkti babasy (170 bet).
«Meniń atym - Shashty Áziz» (73 bet). «Baba Túkti Shashty Áziz» áýlıe qorymy qazirgi Mańǵystaý aýdany, Jabaǵyly Saz eldi mekeni jerinde ornalasqan.
«Jetip keldi júgirip,
Jeti qabat aralǵa-aı» (75 bet). Túpqaraǵan jerinde birneshe aral bar. Mine osy bir aýyz sóz Alpamys batyrdyń atamekeni Qart Kaspııdiń jaǵasy ekenin aıshyqtap kórsetip tur.
«Óz aldyna syılady
Quda men, dos jekjatty.
Arqasyna japty kep
Iyq ishik jannatty» (79 bet). Syıly qonaqtardyń ıyǵyna shapan jabýdy qazaq halqy, sonyń ishinde de Adaılar áli sol burynǵy kúıinde qoldanady. Qazaqtyń osy dástúri parsy eli MAD (Man Adaı) patshalyǵynan bólinetin tusyn sýretteıtin Tarıh ǵylymdarynyń doktory, Tegerandaǵy Sháhıd Beheshte atyndaǵy ýnıversıtettiń profesory Rıza Shabanıdyń «Parsy tarıhy» atty eńbeginde atalyp ótedi. (Qara: «Parsy tarıhy bastaýyn Mańǵystaýdan alady» http://abai.kz/post/42809).
«Álqıssa, Shekti degen elinde Sarybaı baı degen bar edi» (80 bet). Shekti rýy Alshynnyń úlken uly Alty Ata Álimnen taraıdy.
Alty Ata Álimniń Baısarysynan taraıtyn taǵy bir uly Aq Ketelerden qalǵan toponomıkalyq ataýlar qataryna Túpqaraǵan túbegindegi ejelgi qala Aq Ketik (qazirgi Fort Shevchenko qalasy), ıaǵnı Aq Kete jigi (rýy) jatady. Aıybymyz, qansha aıtsaq ta sol burynǵy ataýyn keri qaıtara otyrǵanymyz. Baısary men Sarybaı sınonım.
«Qunan tisin tastaǵan
Shubar dónen jolyqty» (82 bet). Shubartaı degen jer, qudyq Ústirtte ornalasqan. (S.Qondybaı «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 312 bet).
«Sol ýaqytta Alpamys
Qaradan shyqqan tóre edi» (83 bet). Biz Alpamys batyr esiminiń qaıdan shyqqanyn sóz túbiri, ıaǵnı óz túbimen (óz atasymen) qýalaıtyn bolsaq, «Al» degen túbirden alǵy, aldyńǵy, alǵashqy uranǵa shyqqan Alash, Alasha rýy, odan keıingi Alty Alash jáne solardyń qarashańyraǵy Alshyn Ata esimderin, soǵan sáıkes Altaı men Alyp (Alpi) taýlarynyń, Qyrǵyzdar meniki dep menshiktep júrgen «Alyp Manas» t.t. sóz túbirinde «Al» degen túbiri bar barlyq el ataýlaryn jáne Alashty uranǵa shyǵarǵan Qazaq eli ekendigin kóremiz.
«Osymenen udaıy
On eki kún júredi.
Aınaldyryp sanasa,
On eki aılyq jer edi» (84 bet). Alshynnyń kenjesi On eki ata Baıuldarynyń sandyq ataýyn berip tur. Kim-kimniń de esinde ustaýǵa tıisti jaǵdaı, árbir san ataýlynynyń ózine tıesili túpki negizi bar.
«Qalmaqtarda bar eken
Qaraman degen bir batyr» (84 bet). Mańǵystaýda Túpqaraǵan (Qaraǵantúp), Qaraman Ata, Qaramandy, Qaramandybas, Qaraman kósher atty birneshe toponomıkalyq ataýlar bar.
«Qazaq bolyp qaırylyp,
Áńgimege qanbaqqa (86 bet).
...Iirgen qoıdaı qoraǵa
Qazaqty qalmaq qamady (88 bet).
...– Eı, Qaraman, Qaraman,
Bilmedim ózi qalmaq pa,
Qalmaq emes qazaq pa,
Egerde qazaq bolmasa,
Qalmaqqa kelgen ǵazap pa?!
...Keledi qalmaq qýaryp,
Kúldi: - Qazaq qaıda? – dep,
Shubar atty bala, - dep. (Alpamys batyrdy aıtyp otyr).
...Qyraıyn, - dep oılady, -
Qazaqtyń kúlli balasyn (91 bet).
...Qaı jaqta, -dep, - qazaqtar?
Qaraıdy qalmaq úńilip (92 bet).
... Kúldi: -Qazaq qaıda? – dep,
Shubar atty bala, - dep (94 bet). Qaraman batyrdyń sózi. Jyr joldary óne boıy Alpamys batyrdyń tegi qazaq ekenin birneshe márte aıshyqtap atap otyrady.
«Qular edi shapqanda,
Qoıqaptyń taýy, tasy da» (95 bet). Qoıqap – Qoı jáne qap degen eki birikken sózden turady.
Qoı – dalanyń jabaıy ańyn eń alǵash qoıǵa aınaldyrǵan Shopan atanyń eli degen sóz. Qoı men qoıshynyń piri (ustazy) Shopan atamyzdyń qorymy osy óńirde.
Ekinshi býynda turǵan Qap sóziniń eki maǵynasy bar. Birinshisi, sóz quramynyń ózi aıtyp turǵandaı Qazaqtyń apasy (taýdyń túbiri «Aý (Aýa ana bolatyny osydan)». Ekinshisi, qapy, ıaǵnı jergiliktiń halyqtyń tilinde esik (qaqpa) degendi bildiredi. Osy óńirde Qapy, sýly Qapy atty taý shatqaldary bar.
Qazirgi Kapqaz taýyn ejelgi shejire dastandarda osylaı ataǵan.
«Alpamys qyran kelmese,
Kóz jasyn Qudaı kórmese,
Qorqynysh kirip qazaqtar,
Kóz jetken edi ólýge» (99 bet). Sarybaı baıdyń Shekti degen eli jaıly aıtyp, olardyń da tegin qazaq dep otyr.
«Jad qylyp jylap erendi» (87 bet).
«Ǵaıyp eren Qyryq Shilten» (88, 89, 109, 113, 118 bb). Ózge óńirlerde Ǵaıyp Eren Qyryq Shilten dep atalsa, Mańǵystaýda Qyryq Shilten qorymy dep atalady. Sebebi, Mańǵystaýlyq Qyryq Shiltender bul jerge ǵaıyptan kelgen emes, olar osy óńirdiń túlekteri. (Qara: «Ǵaıyp Eren Qyryq Shilten qoldasyn!» http://ult.kz/post/rukhani-zhangyru-gayyp-eren-kyryk-shilten).
«Endi Alpamys baqyryp
«Alataý» uran shaqyryp,
Qalmaqqa jalǵyz tıedi» (89 bet). «Alataý» qońyrattardyń rýlyq urany. Bastaýyn Mańǵystaýdyń qara oıyndaǵy Aqtaý men Qarataý atty qatar jatqan eki taýynyń ataýynan alady. Aq pen qarany aralastyrsaq «ala», eki taýdy qosyp bir sózben atasaq Alataý bolady. Mańǵystaýdyń ejelgi qorymdarda qońyrattardyń «bosaǵa» tańbasy kezdesedi.
«Alpamys batyr aman-esen eline kelse, ákesi Baıbóriniń jylqysyn Taıshyq han degen qalmaq shaýyp áketipti.
...Taıshyq aldy jylqymdy,
Qurtyp ketti múlkimdi» (101-102 bb). Taıshyq hannyń ordasyn búgingi Taýshyq taýy men eldi mekeniniń orny deýge tolyqtaı negizimiz bar. Biz muny Taıshyq pen Taýshyqtyń «aı» men «aý» degen sóz túbirinen aıqyn kóremiz. Ekeýi de analyq tekti bildiredi jáne barlyq taýlardyń Aı ana men Aýa ananyń qurmetine qoıylǵanyn kórsetedi.
«Aınalaıyn, qaraǵym,
Qazanat minseń bolmaı ma?» (108 bet). Qolǵa úıretilgen qazaqı at degen maǵyna beredi.
«Hannyń qyzy Qaragóz
İshinde júrgen peri edi» (110 bet).
...Qarakózaıym qýanyp, (129 bet). «Aıymbulaq - bulaq; Qaraǵan túbekte, Qańǵa baba saıy alqabyndaǵy Qaragóz zıratynyń mańynda. Qaragóz sol zıratqa jerlengen qyzdyń aty bolsa, Aıym - sol qyzdyń ákesiniń aty (17 bet).
Qaragóz kesenesi, mola; Ketik-Taýshyq trassasynyń 21-km, Qaragóz alqaby» (S.Qondybaı «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 152 bet).
«Qyryq kelinim janymda,
...Qyryq kelinim shýyldap, (107 bet). Qarakózdiń janyndaǵy qyryq qyzdy aıtyp otyr.
...Qyryq qyzdan iship qyryq shısha, (111 bet).
...Qyryqqyz nóker qosyp ber» (121 bet). Qyryqqyz – jer aty, Soltústik Ústirtte. (S.Qondybaı «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 216 bet).
«Tasty degen qaladan
Ásker jetip keledi» (112 bet). Ábilǵazynyń «Túrik shejiresinde» bul jerdi Tasty Jarmysh dep ataǵan. Jarmysh eldi mekeni kúni búginde de bar. Mańǵystaý aýdanynyń ortalyǵy Shetpe kentine jaqyn jerde, Qarataý qoınaýynda ornalasqan.
«Patshanyń sol kúnde
Qazýly ory bar edi.
Hany aıtty halqyna:
-Aparyp soǵan tastaly» (115 bet). Qazirgi Taýshyq kentine jaqyn jerde «Itoly» qorymynyń qasyndaǵy tereń shatqaldyń tabanynda adam qolymen qazylǵan tereń or kúni búginde de bar.
«Endiligi jeti kez
Temir úıdi saldyrdy.
Temir úıge tastady» (119 bet). Alpamys batyrdyń zamany budan birneshe myńdaǵan jyl buryn ótkeni belgili. Olar sol ýaqytta «temirden úı salatyndaı» órkenıeti damyǵan el bolsa, ol jaıly Mańǵystaýda bir iz qalýy kerek qoı. Ondaı jer bar. Ol jerdiń ataýy «Súmbe temir alan» ıaǵnı «Temir munaraly qala» dep atalady. Mańǵystaý aýdany jerinde.
«Shyǵady qyzdar qyr jaqqa.
Bir kúni ketet o jaqqa,
Bir kúni ketse taý jaqqa,
Bir kúni ketet oı jaqqa,
Ustalýy ras balanyń.
Tastaǵanyn bilmeıdi,
Alyp baryp qaı jaqqa
... Bir kúni sýǵa barmaqqa,
Shomylyp qyzdar almaqqa
Bulaqtyń keldi basyna» (122 bet).
«Jeti jyl udaı serkeniń
Júretin edi sońynda.
Erte ketip, kesh kelip,
Jaıatyn edi Qyrymǵa.
...Shyqty Alpamys qaıqańdap,
Ordyń basyn jaǵalap.
Ordan shyǵyp alǵansyn» (125 bet). Taýshyq kenti qyr men Qarataýdyń orta jerindegi oılaý jerde ornalasqan. Qasynda bulaǵy da bar, jaǵalap júretin ory da bar. Qasynda óte erteden qalǵan áýlıe qorymda bar. Myna jyr shýmaqtary sol óńirge tolyǵymen sáıkes keledi.
«Qaraqan taýda, Qanshaıym (128 bet).
... Qazyna-maldy jep boldy,
Qaraqan taýdyń túlkisi» (154 bet).
...Qaraqan taýda qamalym (156 bet).
... Qaraqan taýdyń arshasy (157 bet).
...Qarahan taýdyń shıesi (157 bet).
...Qaraǵan taýda babamyz (158 bet).
...Qarahan taýdyń bulaǵy (160 bet). Biz bul jyr joldarynan Mańǵystaýdyń úsh túbeginiń ortasynda ornalasqan Qaraǵan túbektegi Túpqaraǵan (Qaraǵantúp), Qaraqańǵa ataýlaryn aıqyn kóremiz. Qańǵa baba oıysynda óte eskiden qalǵan qamal, kóptegen sansyz áýlıe-qorymdar kúni búginde de bar.
«Sol ýaqytta bir qalmaq
Aty erdiń Taımas ed,
Taıshyq hanmen joldas ed» (132 bet). Osyǵan uqsas Qarataýdaǵy Tasty Jarmyshqa jaqyn mańda Taıbas degen jer men eski qorym bar.
«Nazaryn salsa ákesine nemere Qultaı degen babasynyń Tortaı degen jalǵyz balasy bar edi, sol eken» 153 bet). Tortaı atty mola men qudyq Beıneý aýdany Boranqul eldi mekeninen ońtústik – shyǵysta 25-26 km jerde. (S.Qondybaı «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 276 bet).
«Úsh muńlynyń daýsyna
Baısyn degen ózenniń
Kúńirenip ketti dalasy» (169 bet). Árıne sol Alpamys zamanynan beri qanshama sýlar aqty. Qanshama bulaq, qanshama ózender tartyldy. Biraq Mańǵystaýda Qyzylsaı degen ózenniń eski arnasy men Ózen, eski Ózen degen jer men qala kúni búginde de bar. Odanda basqa sol mańaıda Sarybaı baı mekendegen jerde Baısarykúp atty eski toǵannyń orny men alqap bar.
«Aınalaıyn, Qudaı-aý,
Osy meniń begim be?!
Begim kelsin qasyma. (181 bet). Begim degen sóz Kishi Júz-Begarys atamyzdyń esiminen bastaý alady. Mańǵystaý aýdany jerinde Beki atty jer men eldi meken kúni búginde de týra solaı atalady.
Ózderińiz kórip otyrǵandaı, Alpamys batyr jyrynda attary atalǵan adamdar, rýlar, elder, jer, sý, taý, eldi meken t.b. ataýlar túgelimen saqtaýly tur. Jaraısyńdar, Atalarym! Tarıh jazsań osylaı jaz!
Taǵy bir arnaıy atap ótilýge tıis jaǵdaı, Alpamys batyrdyń zamanynda qazaq halqy túgeldeı musylman bolǵan. Jyrdyń óne boıynda basty keıipkerlerimiz Qudaı, Alla, Jaratqan, Haq, Arýaq, Ǵaıyp Eren Qyryq Shilten, Baba Túkti Shashty Áziz áýlıelerdi san ret aýyzǵa alyp syıynyp, medet tilep otyrady.
– «Almadyń, Qudaı, janymdy
...Jaratqan jalǵyz Qudaıym». Jyrda Qudaı sózi 23 ret atalyp ótiledi.
«Táýekeldep Allalap,
...520. «Jaqsylyq,– deıdi,– Alladan». Alla 20 ret atalady.
«Jarylqady Jaratqan.
...Ońaıdan berdi Jaratqan» Jaratqan 7 ret.
«Musylmanǵa bas bala,
...Musylman adam kem edi». Musylman 2 ret.
«Baıbóri Haqqa nalyndy» Haq 1 ret.
«Arýaq meni urdy» dep,
...Arýaqtar turdy qozǵalyp». Arýaq 2 ret.
«Jaratýshy jalǵyz Aq». Jaratýshy 1 ret.
«Áýlıe» 6 ret.
«Ǵaıyp-eren qyryq shilten» 8 ret.
«Baba Ata» 5 ret.
«Shashty Áziz» 5 ret. Bul derekter ejelgi qazaqtardy musylman bolmaǵan, shamanızm dininde bolǵan, otqa, sýǵa, tasqa t.t. tabynǵan dep jalǵan sóz taratyp júrgenderge berilgen naqty jaýap.
«Alpamys batyr» dastanyn kóptegen túrki halyqtary ózderiniń tól muralary retinde jyrlaıdy. Mysaly, jyrdyń bas keıipkeri qazaq pen qaraqalpaq ta Alpamys, ózbek pen bashqurt ta Alpamysh, qazan tatarlaryn da Alpamsha, altaılyqtar da Alyp Manash, bulǵarlar da Alyp, qyrǵyzdar da Manas dep atalady.
Joǵaryda kórsetilgen derekterden shyǵatyn qorytyndy, bul Alpamys batyrdy ózderine menshiktep júrgen elder men ulttardyń bári ózderiniń Qazaqtyń balasy ekendikterin tolyqtaı moıyndap otyr degen sóz. Keıbireýler qońyrattar ózge ulttardyń ishinde de bar. Sondyqtan olar da ortaqtasýǵa quqyly deıdi. Aqıqatynda, ortaqtasý úshin olardyń bári birinshi kezek te óz shyqqan tekteriniń qazaq ekendikterin moıyndaýlary kerek. Áıtpese, ortaqtasa almaıdy. Bul jyrda, osy jyrdy ıemdenip otyrǵan ózbek ulty jaıly bir aýyz da sóz joq.
Meniń bul zertteý eńbegime daý aıtyp, kúdiktenýshilerge aıtarym: «Alpamys batyr» jyrynda attary atalatyn barlyq adam, rý, taıpa, el, jer, sý, taý, saı, eldi meken ataýlaryn túgeldeı samsatyp Mańǵystaý men Qyrǵa (qazirgi ataýy Ústirt) qoıǵan men emes. Jaraıdy, bireý, ekeý, úsheý, tórteý tipti beseý bolsa kezdeısoq sáıkestik dep oılaýǵa bolar. Alaıda, 100 paıyzǵa jýyq sáıkestik aqyl esi túzý adam balasyn eshqandaı daý-damaıǵa jibermese kerek.
Keıbireýler meni tarıhqa qalam tartsa boldy, bárin Adaıǵa aparyp telıdi dep kústanalaıdy. Olarǵa aıtarym: Men bul jerde Alpamys batyrdy Adaı dep otyrǵanym joq. «Alpamys batyr» jyryndaǵy oqıǵalardyń bolyp ótken jerin de, elin de, jyrdyń túpnusqasyn da, jyrda attary atalatyn barlyq adamdardyń attaryn saqtap, búgingi kúnge jetkizgen Mańǵystaýlyq Adaılar qazaqtyń qarashańyraǵynyń ıesi bolǵandyqtan, sol shejire derekteriniń bárin «kózderiniń qarashyǵyndaı» saqtap, búgingi kúnge jetkizip otyrǵandaryn aıtyp otyrmyn.
Taǵy bir arnaıy atalyp ótilýge tıis jaǵdaı, Biz eshkimnen eshteńeni qyzǵanyp otyrǵan joqpyz. Jyrdyń bastaýy da, arqaýy da, rýy da, tegi de, tipti bári-bári de QAZAQ dep atalǵan elde bolyp ótkenin aıtyp otyrmyz. Eger kimde-kim osy keltirilgen derekterdi jalǵan dep, kúdiktenetin bolsa meniń osy zertteý eńbegimdegi atap ótilgen toponomıkalyq ataýlardy Mańǵystaýǵa kelip salystyryp qarap shyǵýǵa keńes beremiz.
Atamyz Qazaqta «Bárimen bólisseń de, tórińdi bólis pe» degen maqal bar. Alpamys batyrdyń ulty qazaq, rýy qońyrat ekendigi jyrda san márte shegelep turyp atalyp ótedi. Jyrda Alpamysty ózbek, nemese basqa ult dep ataǵan birde bir sóz joq. Sonymen qatar kórshi ózbek te bizdegideı rýlyq júıe de joq. Olar turǵyn jerimen aıtylady, ferǵanalyq, ándıjandyq, tashkenttik, samarqanttyq degen sıaqty. Olardyń jalǵyz deregi Qazirgi Ózbekistan jerindegi Jıdeli Baısyn degen jer ataýy. Ony ol jerge kezinde qońyrattar kóship barǵan kezinde ózderi qoıǵan.
Joǵaryda kórsetilgenderden shyǵatyn qorytyndy: «Alpamys batyr» jyryn meniki dep menshiktep otyrǵan ózbek halqy jyrdyń «dýblıkatyn» qoldaný arqyly menki dep menshiktep júr. Al, túpnusqa Qart Qazaqtyń qarashańyraǵy Mańǵystaýda jatyr.
Jalpy búkil álem elderimen tolyqtaı moıyndalǵan bir qaǵıda bar. Ol kez kelgen dúnıeniń (sonyń ishinde jyrdyń da) túpnusqasy kimde bolsa ol dúnıe sonyki bolady. Bul daýǵa jatpaıdy.
Demek, «Alpamys batyr» jyryn meniki dep menshiktep júrgen ózbek jáne ózge elderdiń bári ózderiniń qazaqtan «enshi» alyp, bólinip shyqqandaryn moıyndaýlary tıis. Basqa jol joq.
Muhambetkárim Qojyrbaıuly, Mańǵystaý
