DDSU málimetinshe, jyl saıyn shylym shegý saldarynan 7 mıllıonnan astam adam kóz jumady. Onyń 900 myńǵa jýyǵy ózgeler tartqan temekiniń tútininen ýlanady eken. Olardyń arasynda temeki alpaýyty atanǵan elderde turatyn balalar da bar. Mamandardyń aıtýynsha, olar temeki plantasıalarynda jumys isteı júrip ýlanatyn kórinedi, dep jazady Qamshy.kz aqparat agenttigi.
Búgingi tańda dúnıejúzinde bir mıllıardtan astam adam turaqty túrde temeki shegedi. Statısıkaǵa súıensek, 2013 jyly álemde shamamen 7,5 mıllıon tonna temeki ónimi óndirilgen, al 2014 jyly adamdar 5 trıllıon qorap temeki tutynǵan. Búginde álemdegi árbir tórtinshi erkek nıkotınge táýeldi. Al, ár toǵyzynshy áıel shylymdy serik etken.
Temeki tútinindegi 4 myńnan astam hımıalyq zattyń kem degende 250-i densaýlyqqa zıandy dep tanylsa, 50-den astamy qaterli isik jasýshalaryn qalyptastyrady. Sol sebepti shylymqor ǵana emes, onyń tútinin jutqan adamǵa da júrek aýrýyna, ókpe, óńesh, asqazan t.b. obyryna shaldyǵý qaýpi tónedi.
Buryn ondaǵan jyldar boıy shylymqorlyq zıansyz ádet retinde jarnamalanyp keldi. Álemdik qoǵamdastyq dál osy kepken shóptiń júrek-qan tamyry aýrýlaryna, mysaly, ınfarktke shaldyqtyryp, qaterli isik týdyratynynan beıhabar boldy. Shyndyqtyń betin alǵash ret Brıtanıanyń Medısınalyq zertteýler keńesi ashyp berdi. Zertteý jumystary 1951 jyl men 2001 jyldar aralyǵynda júrgizilgen. Nıkotınniń aǵzaǵa zıany úsh jyldan keıin-aq anyqtalyp, temeki tartatyn adamdardyń ómiri 10-15 jylǵa qysqaratyny belgili bolǵan.
Zertteýlerge qaraǵanda, temeki tútininde 4 myńnan astam hımıalyq zat bar. Onyń kem degende 250-i densaýlyqqa zıandy bolsa, 50-den astamy qaterli isik týdyrady. Sol sebepti temekini tartpasa da, shylymqordyń qasynda júretin adamdar úshin júrek-qan tamyry, tynys joldary aýrýlaryna, ókpe, óńesh, asqazan t.b. obyryna shaldyǵý qaýpi joǵary.
Jalpy, shylymqorlyqtyń ekonomıkalyq salmaǵy da óte aýyr. Jyl saıyn temekige jumsalatyn shyǵyn 1,4 trıllıon dollardy quraıdy. Bul ǵalamdyq İJÓ-niń 1,8 paıyzyna teń. Al, temekiden týyndaıtyn aýrýlardy emdeýge jyl saıyn shamamen 422 mıllıon dollar bólinip otyrady.
Zıandy ádettermen kúresip, óz densaýlyǵyn kútý árkimniń óz qolynda. Búginde shylymqorlyqqa qarsy kúrestiń túr-túri bar. Bireý táýeldilikten arylý úshin nıkotın plasyr taǵady, bireý top qurady, endi bireý yntalandyratyn kitap oqıdy. Mamandar pikirinshe, adam temekige táýeldilikten qansha erte arylsa, sonshalyqty uzaq ómir súredi. Al, densaýlyqty saqtap, uzaq ómir súrý úshin profılaktıkaǵa den qoıǵan jón.
Kóptegen adamdar aýrýy asqynbaıynsha dárigerge qarala qoımaıdy. Birde ýaqyttyń tyǵyzdyǵy qolbaılaý bolsa, birde óz-ózin emdep, áne-mine basylar degen úmitpen júrip qalady. Ókinishke oraı, adamnyń basty kapıtaly - densaýlyǵynyń qadirin bilmeýdiń sońy qaıǵyly jaǵdaılarǵa dýshar etip jatatynyn eskere bermeımiz.
Áleýmettik medısınalq saqtandyrý qorynyń basqarýshy dırektory Serik Táńirbergenov qazaqstandyqtardyń kópshiligi dárigerge sozylmaly aýyr naýqastarmen nemese derti ábden asqynyp ketkennen keıin ǵana júginetinin aıtady. Jyl saıyn aýrýhanaǵa túsetin pasıentterdiń 68 paıyzy nemese 2 mıllıonǵa jýyǵy shuǵyl jaǵdaıda jetkizilgender. Bul Qazaqstanda aýrýhanaǵa túsken árbir onynshy adamnyń ómiri qyl ústinde tur degen sóz.
Jalpy, elimizde ólim-jitim kórsetkishi jaǵynan qan tamyry aýrýlary kósh bastap tur. 2017 jyly odan 32 myń otandasymyz kóz jumǵan. Ekinshi oryndy tynys joldary aýrýlary ıelense, úshinshi orynda - qaterlik isik tur. Bulardyń úsheýi de temeki shegý saldarynan paıda bolatyn aýrýlar, deıdi sarapshy.
Degenmen, munyń da aldyn alýǵa bolady. Ol úshin jyl saıyn ishki aǵzalardy teksertip otyrý qajet. Shylymqorlar úshin júrek pen ókpe jumysyn baqylaýda ustaýdyń mańyzy zor. Memleket te azamattarǵa kómek retinde kepildendirilgen tegin medısınalyq kómek kólemin usynyp otyr. Atalǵan paketke jalpy praktıka dárigeriniń qabyldaýy men keńesi, kózdiń kórý qabileti men qysymyn tekserý, qandaǵy holesterın men glúkoza mólsherin tekserý, elektrokardıogramma, flúorografıa men spırografıa jasatýǵa bolady. Osy prosedýralardyń qaı-qaısysy da aǵzada shylym saldarynan bolǵan ózgeristerdi anyqtaýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan Medısınalyq saqtandyrý qory "aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izdeýge" shaqyrady.
