Taǵdyrlar

Mezgilsiz, merekesiz ketkenderdiń

árýaǵy bizdi de aıt dep sybyrlaıdy.

Isa Baızaqov

№3192 istiń qupıasy

Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń arhıvinde ondaǵan adamdardyń qaıǵyly ómirin qupıa saqtap, shań men dymqyl basqan №3192 is jatyr.

Bul — belgili alashorda qaıratkeri, osy partıa baǵdarlamasyna basqa alty adammen qatar qolyn qoıǵan jerlesimiz Ábilhamıd Júndibaevtyń týǵan inisi Myrzaǵul Júndibaevty QK 58-babynyń 10-11 -shi bólimderimen «halyq jaýy» retinde aıyptaý isi. 1937 jyldyń 9 qyrkúıeginde bastalǵan is osy jyldyń 19 qazanynda aıaqtalyp, sol kúni ólim jazasyn qoldanýǵa úkim qabyldanyp, úkim 29 qazan kúni júzege asyrylǵan.

Úkimniń sońyna «úshtik» músheleri KP(b) OK hatshysy Mýsın, oblystyq atqarý komıtetiniń predsedateli Stepanov, úshtik hatshysy Bahrýıshev qoldaryn qoıǵan.

Qujattyń sońynda sondaı-aq Qobda aýdandyq NQVD bólimi bastyǵynyń mindetin atqarýshy Saılaýbaevtyń da aty kórsetilgen.

Myrzaǵul Júndibaev 1902 jyly Besqopa aýyldyq sovetiniń №9 aýylynda dúnıege kelgen. «Qobda» et sovhozynyń esepshisi, baı uly. 1932 jyly OGPÝ kóshi-qon uıymdastyrǵany úshin tutqyndap, eki aıdan soń bosanady. Degenmen «Qobda» et sovhozyndaǵy A.Naqatekov basqarǵan kontrrevolúsıalyq ultshyldyq qurylymdarǵa qyzmetke tartylǵan, dáldep aıtqanda №9 aýyldaǵy Órbisin Kýdebasov basqaratyn osyndaı uıymǵa nusqaýlar men qajetti aqparattar jetkizip otyrǵan. Ustalǵanda 9 kazanda odan № A.S. 094094 tólqujaty, 60 bettik ózge qujattar, ýaqytsha berilgen №973 jáne 972 tólqujattary da tárkilengen. Tutqyndalǵan jeri: Qobda aýdany Roppovka poselkesi (qazir Qazaqaı aýyly).

Ol Aqtóbedegi eki klastyq ýchılısheniń 5 bólimshesin támamdaǵan. Buryn qoldanylǵan shara: 1933 jyly OGPÝ 2 aıǵa kóshpelilik uıymdastyrǵany úshin jáne jalǵan qujattar daıyndaǵany úshin qamaýǵa alyp, 1 jylǵa shartty sottalǵan.

Áıeli Batsha 20 jasta, uly Ermekbaı 13 jasta, qyzy 1 jasta. İnisi Kákim Temirǵalıev 30 jasta, №9 aýyl — Jańajolda jumys isteıdi. Qaryndasy Balǵaný 25-te, turmysta, kúıeýi Súgir Bolmashev atalǵan kolhozda jumysta.

Myrzaǵuldyń ákesi Temirǵalı Júndibaevtyń 100-ge tarta iri qara maly, 5 ga jaıylma sýly jeri, jalshylary bolǵan.

13 qazan kúni OGPÝ tergeýshisi Isakovtyń tegeýrindi jáne aldyn-ala muqıat daıyndalǵan arandatýshy suraqtaryna jaýap bere otyryp, Myrzaǵul óziniń 1902 jyly týǵanyn, ákesiniń aýqatty baı bolǵanyn, onyń eki áıeli bolǵanyn qaıtalaıdy. Aǵasy Ábdilhamıt týraly suraǵanda onyń Alashordanyń qyzmetine qyzý aralasqanyn, 1918 jyly Orynborda Kırrevkomda qyzmette bolǵanyn aıta kele, 1920 jyly dúnıeden ótkenin habarlaǵan.

Tergeýshi:

— Ulttyq kontrrevolúsıanyń toptarymen qalaı tanystyńyz? Onyń múshelerin atańyz.

Jaýap:

— Aqsaýyt Naqatekov, Ýssalam Ibraev, Mýhamedjan Ashyqbaev — Kırov atyndaǵy kolhozdyń sharýashylyq meńgerýshisi, Abdrahman Naýryzov — barymtashy, baı, 1930 jyly tárkilengen, Aqaı Qulnıazov — №2 ferma meńgerýshisi, VKP (b) músheliginen shyǵarylǵan.

Tergeý osylaı jalǵasa kele, Myrzaǵuldyń óz qolymen jazǵan qolhaty keltiriledi.

«NKVD-nyń aýdandyq bólimine Júndibaevtan

Aryz.

Men Qobda aýdanyndaǵy kontrrevolúsıalyq uıymdary jóninde tolyq derekter berýdi moınyma alyp, mindettenemin.

Olar tómendegi kórsetýlerdi qamtıdy:

Osy uıymdardyń jetekshileri men músheleri.
Uıymdardyń sovhozdar men kolhozdarǵa júrgizgen zıankestikterin tergeýshi suraqtaryna saı jaýap berip, anyqtaımyn.

13 qazan, Júndibaev (qoly)»

Tergeý júrgizýshi - OGPÝ serjanty Salıbaev.

İle-shala aldyńǵy tergeýdegi atalǵandar sany taǵy úsh adamǵa ósken. Bular Shangereı Qopashev - (baıdyń balasy), İzbaı Tolytyrov (baıdyń balasy), ekinshi qaıtara Aqaı Qulnıazov — VKP (b) qatarynan shyǵarylǵan. Bul istiń nátıjesi 29 qazanda Myrzaǵuldy jáne osy atalǵandardy atý jazasy men uzaq jyl bas bostandyǵynan aıyrý jazalary túrinde aıyptaýmen aıaqtalady.

Dál osy mezgilde kórshi bólmelerde Aqsaýyt Naqatekov, Ýssalam Ibraev jáne basqalardan da OGPÝ jendetteri qoldarynyń qanyn jýmastan jaýap alyp jatty.

Tergeý isterine júginsek, shyndyǵynda tek Aqsaýyt Naqatekovtyń ǵana azdy-kópti alashordashylarǵa qatysy bolǵan. Ol 1894 jyly Qostanaı oblysynyń Semıozernyı aýdany Aqkúshik aýylynda dúnıege kelgen. Roppovka poselkesinde aýyl mektebiniń dırektory, tóńkeriske deıin, odan keıin de túrli qyzmette bolǵan. Tutqynǵa alynǵanda áıeli Gúlbaný 29 jasta, uly Saparjan 9 jasta, uly Medet 2,5 jasta, qyzy Klara 1,5 jasta. İnisi Naǵadym — 34 jasta, Chelábide ferrosplav zavodynyń jumysshysy. İnileri Ǵalı — Rıdderde ınjener, Temirǵalı 28-de, QazPI-de oqıdy.

Tergeýde Aqsaýyt 19-20 jyly Torǵaıda ýezik keńestiń atqarý komıtetiniń múshesi, sondaı-aq, jer bóliminiń ýezik qollegıasyna da múshe bolǵanyn, osy jyldary alashordashylar İlıas Baımanov, Almaǵambet Qasymov, Taıha Quljanov, Imanǵalı Qarpyqov jáne Kárim Toqtabaevpen jumystas bolǵanyn aıtady. Alǵashqy atalǵan tórteýi 1927 jyly Almatyǵa ketken. Imanǵalı Qarpyqov 1932 jyly qaıtys bolǵan. Osylardy aıta kele Aqsaýyt ármen qaraı tergeýshige jańa derekter, beredi.

— Kárim Toqtabaev 1933 jyly jer aýdarylǵan. 1929 jyly keńestiń apparatty tazartý kezinde meniń alashordashy ekenim, Torǵaıda qarýly kóteriliske qatysqanym anyqtaldy, okrýgtik sotta birinshi kategorıamen óttim. Menimen tustas Imanǵalı Qarpyqov, Mahmýd Taýhın Seıilhan Qarmanov sekildi alashordashylar áshkerelendi.

Men osydan keıin óz aýylyma ketip qaldym, onda bir jyl jumyssyz júrdim. Sonan soń Semıozernyı aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Jumahat Qojahmetovtyń aýdandyq kolhozdar odaǵynyń hatshysy jumysyna alyndym. Keıinnen sol Qojahmetovtyń qoldaýymen raıatkomda hatshy boldym. Ýaqyt óte onyń apparatynda jaýapty oryndaýshy, statıs, ekonomıs bolyp qyzmet atqardym.

Suraq:

— Aqtóbege qalaı keldiń?

Jaýap:

— Meni eki aıdan soń ólkelik komısıa qoldaýymen RIK halkomy qarýly kóteriliske qatyspady dep aqtap shyqty. Mundaı kepildikti men Semıozer atqarý komıtetinde Orazalınnen aldym, biraq alashordaǵa qatystyǵym týraly jasyryp qaldyq.

Qojahmetovpen 1931 jyldan beri jaqsy qarym-qatynastamyz. 1932 jyly Qojahmetov ketý kerek edi. Men oblystyq atqarý komıteti tóraǵasy Qulsharovtyń shaqyrýyn qabyl aldym, shamamen 4 aı ótken soń Qojahmetov Almatyǵa ketti. Sol 1932 jyly men Aqtóbege keldim, oblsotqa barmadym, jalaqysy tómen boldy. Sol sebepti men oblystyq tutynýshylar odaǵyna bardym. Onda tóraǵa Asqar Mambetıarovqa óz qyzmetimdi usyndym, oblystyq mal ósirý sovhozdary ınspeksıasyna jaýapty atqarýshy bolyp

ornalastym. Osy bólimniń dırektory Ospanovpen tanyspyn, onymen Torǵaıda 1926 jyly tanysqanmyn. Oblystyq bilim berý bóliminiń nusqaýshysy Bıkeevpen de tanyspyn, onymen osy 1937 jyly Roppovkada tanysqanmyn, onda jolym túsip barǵanmyn.

Maǵan Qazaqstanda ulttyq kontrrevolúsıalyq Qulymbetov basqaratyn top bar ekeni belgili. Osy topqa bizdiń Aqtóbe oblysynan Jamanmurynov, Qojahmetov, Asqarov jáne basqa adamdar kiredi. Men bul uıymǵa 1936 jyly aýdan qyzmetkeri Asqar Ahmetov arqyly kirdim. Menen ózge Asqarov arqyly Yhsan Sholanov ta kirdi.

Ózim osy uıymǵa baı alashordashy Abdrahman Naýryzov, Myrzaǵul Júndibaevty, partıadan qýylǵan Aqaı Qulnıazovty (№2 ferma meńgerýshisi) — Kırov atyndaǵy kolhozdyń basqarmasy, baıdyń balasy Ýassalam Ybyraevty, baıdyń urpaǵy Muhamedjan Ashyqbaevty tarttym. Osylaısha NKVD-OGPÝ ókilderiniń qoldarymem tez arada Qobdada ulttyq kontrrevolúsıalyq top áshkerlendi. Naǵyz alashordashy Ábdilhamıd 1920 jyly óz ajalynan ólse de, onyń inisi Myrzaǵul, ol tanys, ne istes bolǵan birde bir jan osy uıymnyń uzyn ajal quryǵynan qutylmady. Osy 1937 jylǵy ister boıynsha biz tanysqan qujattar negizinde tómendegideı aıypkerler anyqtaldy.

Ábdirahman Súıinǵalın, Muhamedjan Ashyqbaev, Abdrahman Meńdiǵalıev, Toqtar Muhamedıarov, Moldash Táńirbergenov — bul atalǵandar osy Besqopa aýyl sovetiniń №9 aýyly — Jańajoldan bolatyn. Myrzaǵul Júndibaevpen qatar onymen jumystas bolǵandar — Qobda aýdany atkomynyń tóraǵasy, hatshysy bolǵandar Qópjan Berjanov pen Ǵabdyǵazy Jolymov, Aqtóbede oblONO ınspektory Oraztaı Bekeev, oblONO meńgerýshisi Úmbetıar Asqarov, Aqtóbe qalasynda muǵalim Kúlbaıram Qojahmetova men Aqtóbe oblysy keńesi atqarý komıteti tóraǵasy orynbasary Jumaǵat Qojahmetov jáne kóptegen adamdar ustalyp, jaýapqa tartylǵan. Olardyń kóbi atylyp ketti, ózgesi uzaq jyl aıdaýda boldy.

SİBİRGE JOL NEMESE №3015 İS

Myrzaǵul Júndibaevpen qatar 1937 jyldyń 10 qyrkúıekte Kırov atyndaǵy kolhozdyń tóraǵasy Ýassalam Ybyraev tutqyndalady.

Ómirde basynan keshkenderin áldekimge ne urpaqtaryna orynsyz lám-mım dep áńgimelemegen ustamdy jan, ómiriniń sońǵy sátine sheıin ózi sıaqty mıllıondar ne úshin sottalǵanyn túsinbeı ketken.

Ol osy kolhozdy ózi quryp S.M.Kırovtyń atyn kolhozǵa suratyp alǵan. Qýǵyn-súrginniń bir taraýy osy Kırov ólimimen baılanysty bolsa, osy tolqyn onyń esimimen atalǵan kolhozdyń tóraǵasynda da alyp ketti.

№3015 is baıandaıtyndaı, Ýassalam ustalǵanda otbasynda 1938 jyly týǵan qaryndasy Yrza, 1885 jyly týǵan aǵasy Baqyt Ybyraev tirkelgen. Qujatqa sensek, onymen birge 20.IX.1937 jyly Ábdirahman Naýryzov ustalǵan. Onyń Esmaǵambetov degen ekinshi tegi bolsa kerek, 1877 jyly týǵan. Barlyq ustalǵandardyń deni sıaqty baı dep jazylǵan. Ýassalamnyń AV№020106 tólqujaty tirkelgen. Qotantal atty №13 aýylda 1906 jyly dúnıege kelgen, baıdyń qyzyna úılengen, 1928-1935 jyldary VKP (b) qatarynda bolyp úlgergen. Taǵdyry aldyn-ala anyqtalǵan myńdaǵandar sanynda partıa qatarynda josparly túrde shettetilgendiginde kúmán joq.

İste joǵaryda aty atalǵan Ábdirahman Naýryzovqa kóp toqtalǵan. Ol Gýrev oblysynyń Jyl-Qosyn aýdanynyń №2 aýylynda dúnıege kelgen, Alashorda qozǵalysyna belsendi aralasqan. Bestóbe bolysynyń komıtetine múshe bolǵan. Alashorda kezinde osy bolystyń pravıteli bolǵan, bul 1919 jylǵa jatady. Kóp jyl ótken soń Ýassalam esine alyp otyratyndaı osy Ábdrazman Naýryzov Kırov kolhozyna muǵalim bolyp keledi. Kolhoz músheleri ash-jalańash Ábdrahmannyń otbasyna jerdi úńgilep jertóle salyp beredi. Oǵan qosa qoıma meńgerýshisi Ashyqbaev jáne basqarma Ýassalam osy otbasyna ashtan qatpasyn dep 5 keli dán beredi. Osy jaqsylyqtar sońynan barqarma men onyń orynbasaryna aýyr qylmys bolyp taǵyldy.

Jaýaptalýshy Isakovke túbinde Ýassalam Ybyraev osy Ábdirahman Naýryzov pen óziniń kolhozyndaǵy sharýashylyq bóliminiń meńgerýshisi Ashyqbaev ekeýi alashordashylyq uıymynyń músheleri bolǵanyn moıyndaǵan.

13 qyrkúıekte tergeýshi Saılybaevqa da osyny qaıtalaıdy. Munda óziniń ákesi Ybyraı Týmenev te baı bolǵany aıtylady. 10 jastaǵy inisi Qaýlattyń, 1938 jyly týǵan Yrza Ybyraevanyń, 1895 jyly týǵan aǵasy Baqyttyń esimderi atalǵan. Baıdyń qyzyn alyp (baımen qarym-qatynas), 1935 jyly osy qylyǵy úshin partıa qujattaryn almastyrý kezinde partıa qatarynan qýylǵandyǵy aıtylǵan.

Tergeý qorytyndysy boıynsha Ýassalam Ybyraev 10 jylǵa bostandyǵynan aıyrylyp, aıdaýǵa ketti.

Ýássalamǵa eki atadan qosylatyn Qobda aýylynyń turǵyny Dosmurat Tynymgereev keıipkerimizdiń ata-tegin tómendegideı órbitedi. Bul áńgimeniń Ýássalamǵa baılanysty taraýyn Nurjamal apamyz qaıtys bolardan az-aq buryn áńgimelese kerek. Sóıtip, Qydyrúmbetten Bórge, onyń 4 balasynyń ekeýi Baısary men Kóshenektiń urpaqtary Qobdada keńinen taraǵan. Olar negizinen qazirgi Qotantalda meken tepken. Biz osynyń Baısarysynan órbımiz deıdi Dosmurat. Baısarydan Jolkeldi onan joǵaryda aty atalǵan baı-Túmen taraıdy. Túmennen Ybyraı týǵan. Ybyraıdan Baqyt, Ýássalam jáne Tynymgereı týady. Endi Jylkeldiniń taǵy bir uly Ábilden Qondybaı, onan Murat pen Dosmurat ómirge kelgen. Túrli sebeptermen qazaqy dástúr boıynsha Baqyt pen Ýássalamnyń týysy Tynymgereı Dosmuratty asyrap alyp, tárbıelep ósirgen. Meniń famılıam Tynymgereı bolǵanmen Ádilhanǵa týys bolyp keletinim osy sebepterden dep aıaqtady sózin Dosmurat.

Ásirese, Aqtóbege jetkizip tergeýshi jendetterdiń kórsetken qorlyǵy Ýássalamnyń janyna qatty batty. Qatty soqqydan onyń 4 aldyńǵy tisteri jerge syldyrlap tústi. OGPÝ-dyń abaqtysynda jalǵyz adam tek túregelep turatyn oryn bolǵan. Al jabylatyn esikke ótkir pyshaqtar qadaýly turǵan bolatyn. Osy tamuqtaǵy adam sál qımyldaýǵa múmkindigi joq. Tań ata jańaǵy pyshaǵy bar esikti ashyp qalǵanda jaýapker edenge sulq túsedi eken. - osyndaı qınaýlardan keıin qandaı da bolsyn qaǵazdyń astyna qol qoıasyń, - dep áńgimeleıtin ótkendi eske alyp, Ýássalam uly Ádilhanǵa.

Biz, sottalǵandardy Krasnoıar ólkesindegi Kanski stansıasyna túsirip 6 qatardan kolonnaǵa tizip, qylmysymyzdy óteıtin jerge aıdaǵanda, dep esine alatyn ákesi, 2-3 shaqymdaı júrip qyrattan artymyzǵa kóz salsam, kolonnanyń sońy áli stansıadan shyǵyp úlgermegen eken.

Bizdi Sibirde ormannan aǵash tilip, ony úzdirýge qosty, bir-birlep ózenge bórene tastaǵanda ózenniń betin jaýyp ketedi eken. Biz 10 adam sol ózenniń boıymen osy aǵashtardyń júzýin baqylaımyz. Artymyzda bir konvoı. Keıde jaǵalaýǵa bir bórene keptelip qalsa, sońǵylary onyń ústine shyǵyp taý bolyp úıilip qalady. Sol túpki bóreneni jyljytyp, jumysty ári qaraı júrgizý kezekpen júrgiziledi. Endi sol eń túbindegi jalǵyz bóreneni qozǵap jibergende onyń ústindegi aǵashtar kózdi ashyp jumǵansha ústime qulaıtyny taǵy bar. Osy qaǵymda úlgerseń, tiri qalasyń jáne seniń kezegiń 10 kisiden keıin qoıylady. Al aǵashtardyń astynda qalǵan qaza tapqan adamǵa bas kıimimizdi sheship, eske alamyz da jumysty ári qaraı júrgizemiz.

Biz júzdirgen aǵashtar Dıkson stansıasyna sheıin baryp, onan ári keme nemese poezdarǵa tıelinetin.

Qaıda bolsa da adamdar kózqarastary, múmkindikterine saı top bolyp júredi. Bizdiń de tobymyzda on jaqty adam boldy. Tutqyndardyń qolynan kelmeıtini joq. Ótkir pyshaq nemese shaǵyn naıza daıyndaý sheberdiń qolymen jasalýǵa túkke de turmaıtyn. Bul quraldar, ásirese qysta aıýǵa, ańǵa shyqqanda taptyrmaıtyn dúnıe. Qardyń astynda uıyqtap jatqan aıýdyń býy shyǵyp jatqasyn onyń ornyn dál tabatynbyz-dy. Ol uıyqtap jatsa da, qardy arshyp, oǵan jaqyndaǵanda oqys qımyldap tyrnaqtarymen aýa tarpıdy. Onyń tyrnaqtary tıgen adam sol jerde mert bolady. Degenmen barlyǵy oıdan shyǵyp, sol bizdiń top aıýdy soǵyp alsaq, onyń eti bir qysqa túgel jetip kóktemge de qalatyn.

Osy azapty on jyldyń sońǵy saǵatyna sheıin ótep, 1947 jyly týǵan ólkege kelip, Sarbulaqta jylqyshy bolady.

Bir zulmattyń aıaǵy ekinshi zulmattyń basy bolatyn. Osy kezde Stalın tutqyndar arasynda «jeti de segiz» dep atalyp ketken 7 tamyzdaǵy jarlyǵyn shyǵarady. Onda kimde-kim 10 jyl túrmede otyryp kelse, endi tergeýsiz-aq qaıtadan osynsha jylǵa qaıta jóneltý kerek edi.

Sóıtip Ýassalamnyń sonaý Sibirge, Enıseı ózeni jaǵasyna ekinshi sapary bastaldy.

SİBİRGE KELİN BOLǴAN QYZ

Ýassalam Ybyraev jat jer, jat ólkede júrgen shaǵynda Aqtóbeniń arýymen bas qosyp, shańyraq kóterdi. Taǵy da zańdy saýal: sonaý Sibir jerine kelin bop túsken — Aqtóbeniń qyzy kim? Ózge mekenge tıtimdeı qyzdy ne aıdap bardy?..

1941 jyly ákesi ÁnetKete Sársen Teńilbaev Uly Otan soǵysyna attanǵanda Nurjamal oıyn balasy bolatyn. Tulymshaǵy jelbiregen kishkentaı ǵana botaqandaryn qımasa da, ákesi Otan qorǵaýǵa attanýdan bas tartyp qalǵan joq.

Ákeniń joqtyǵyn bildirmegen Umsynaı esimdi shesheniń meıirim shýaǵyna bólenip, bir úıdiń eki qyz gúldeı qulpyryp ósip kele jatqan edi. Alaıda úsh jyl ótisimen qaıyrymsyz ajal qarshadaı qyzdardy shesheleri Umsynaıdan aıyryp, qaraly úıde Nurjamal men Beıbit jetim qaldy. Búginde nemere, shóbereleriniń tátti qylyqtaryna shúkirlik etip otyrǵan Nurjamal áje basynan ótkenderin bylaısha áńgimelep berdi.

— Qobda aýdanyna qarasty Qumsaı aýyly mańyndaǵy Sabyndykóldi meken etkenbiz. Sol jerde Beıbit ekeýmiz jetimdiktiń ashshy dámin tatyp, ósip kele jattyq. Aýyldyq keńes bizge kómek kórsetip turdy. 1943 jyly Qobda aýdanynyń Álıa aýylynda ákemniń ákesimen birge týysqan atam bar eken, sonyń Sarsha esimdi áıeli bizdi ózi izdep kelip, óz qamqorlyǵyna alǵysy keletinin aıtty. Alaıda aýyldyq keńestiń músheleri bizdi sol shesheıimizge bergisi kelgen joq. Burynnan aýylda qyzmet atqaryp kelgen Rahıma esimdi áıelmen shesheıimiz jaqsy tanys eken, Rahıma apa halyqty jınap, bizdi el-jurttyń aldynda sheshemizdiń qolyna tabys etti. Atamyz ben shesheıimizdiń bir ul, bir qyzy bar eken, solarmen birge bizdi qosyp, tórteýmizdi bir úıdiń balasyndaı baqty. Biraq arada bir jyl ótisimen sińlim aýyryp qaza boldy. Sabyndykólde turǵanda bizdi baqqan bir jas kelinshek bolyp edi, sol sińlimniń basynan urǵan bolatyn. Kúnder óte basyna jara paıda bolyp, aqyry sińlimniń ólimine ákelip soqty. Meniń janyma osy jaı qatty batty, — dep Nurjamal áje oıǵa shomyp ketti. Bala kúninen kózine uıalap qalǵan muńynyń áserinen bolar, janary bir núktege qadalyp, betindegi ájimderi de tereńdeı tústi.

Atamyz Teńilbaıdan Sársen, Hasen, Qusaıyn atty úsh ul órbigen. Osy úsh bozdaq ta Ekinshi dúnıejúzilik soǵysyna attanyp, birde-biri tiri oralmaǵan. Endi-mine ákemniń aǵasy Hasenniń jary Sarsha óziniń balalary Marjan, Saǵynǵalıǵa meni de qosyp alyp asyrap otyr. Ýaqyt óte arasynda Nurjamal, Nurqandar bar, osy úıde segiz bala panalaıtynbyz.

Sarsha ájeıdiń aqylyn alyp ósken Nurjamal jasy 13-14-ter shamasyna kelgende shesheıine qolǵanat boldy. Sıyr saýysady, buzaý tartysady. Tipti, úı sharýasyn da dóńgeletip áketetin. Balıǵat jasyna jetken shaǵynda boıjetkenniń teńin tabýyna Sarsha shesheı ózi sebep boldy.

— Qaraǵym, qyz balasyń ǵoı, óziń jetim óstiń. Biraq men seni óz qyzymnan kem kórmeımin. Seni baǵatyn adam dep senip bir azamatqa bergeli otyrmyn, soǵan adal jar bolasyń, — deıdi Sarsha ózi ósirgen qyzy Nurjamalǵa, — jylama, bul jaıdy eshkimge aıtýshy bolma! — dedi jáne.

Ol kezeńniń ıbaly qyzdary sheshe sózin jerge tastamaǵany belgili. Sonymen júrek jutqan qyz óziniń jarynyń qandaı adam ekenin de bilmesten, sheshe sózine qarsylyq kórsetpedi. Bir jaı ǵana belgili — ol boıjetkendi alyp ketýge kelgen adam óziniń bolashaq qaınaǵasy bolatyn.

Atqa jegilgen arbada tórt adam otyr. Biri — qaınaǵasy Baqyt, ekinshisi — onyń jeti jasar balasy, úshinshisi — uzatylyp bara jatqan boıjetken jáne onyń janynda asyrap baqqan sheshesiniń Marjan degen qyzy bar.

Ótken kúnderin kóz aldynan oılana ótkizip otyrǵan Nurjamal áje áńgimesin sabaqtap ketti.

— Sonymen túni boıy júrip, Qobda aýdanyna qarasty Kırov sovhozyndaǵy bir úıge kelip tústik. Úıde búksheńdegen kempir men qaınaǵamnyń qyzy bar eken. Sol úıde eki aı boıy júrdim. Jańaǵy ózim kózimmen kórmegen, tanys bolmaǵan jigitti kútip júrmin. Biraq, nege ol úıde júrgenimdi ózim de jete túsine bermeımin. Ózimniń dene bitimim tolyq bolatyn. Bir kúni bir áıel maǵan: «Júkti bolǵan soń alatyn adam taba almaı, osynda kelip otyrsyń ba?» degen suraq qoıdy. Mine, osydan keıin men qatty oılandym. Shynymen de nege kelgenimdi jiti aıyra almadym, biraq álgi sózge qatty namystandym.

Birde qyzdarmen birge sýǵa túsýge bardyq. Qobda ózenine shomylyp, qyzdar máz bolyp júr. Al men óz úıime qashyp ketýdi ǵana oıladym. Sol oımen kóılegimniń etegin túrip aldym da, ózennen júzip, arǵy jaǵaǵa óttim. Birinshi saıdy artta qaldyryp, ekinshi saıǵa jetip, qalyń qoǵanyń arasyna tyǵylyp qalǵan bolatynmyn. Qyr sońymnan qalmaı, jan-jaqtan jabyla izdep júrgen top qyzdar meni taýyp aldy da, álgi úıge qaıtadan alyp keldi.

Mán-jaıdyń bári keıin belgili boldy. Ýassalam Sibirden Qobda aýdanyna qarasty Kırov aýylyndaǵy qaınaǵamnyń úıine aqsha jiberýi tıis eken. Eki aı boıy qaınaǵam sol aqshanyń jetýin kútken eken ǵoı. Sonymen, shilde, tamyz aılaryn sol úıde ótkizdim. Qyrkúıektiń basynda qaınaǵam Baqyt aqshany aldy da, meni Sibirge alyp ketti.

Alǵash ret sol kezde qaınaǵammen birge poıyzǵa mindim. Tambýrda dalaǵa qyzyqtap qarap turmyn. Úılerdiń bári júrip ketip bara jatqan sıaqty. Jerge qarasam, jer de qozǵalatyn sıaqty. Qaıda bara jatqanymdy da bilmeı, áıteýir artta qalyp bara jatqan shaǵyn aýyldarǵa, keń jazyq dalaǵa oılana kóz salyp kelemin. On kúndeı júrgen shyǵarmyz, áıteýir uzaq júrip, Kanskıı beketine toqtadyq ta ári qaraı taǵy da mashınaǵa otyryp júrip kettik.

Qaınaǵam ekeýimiz Ýassalammen Sibir jerinde kezdestik. Shalym menen jıyrma jas úlken eken. Qaıynaǵam elge qaıtar kezde men de elge ketemin dep jylaǵanym bar. Balalyq qoı, jylaǵanmen qaıda baraıyn, 1952 jyly Sibirde Ýassalammen bas qosyp, sonda qalyp qoıdym. 1953 jyly tuńǵysh balamyz ómirge keldi. Al eki jyldan soń ekinshi balaly boldym.

Ókinishke qaraı, Asylhanymyz sheshekten qaıtys bolyp, jat ólkede qaldy. Al elge kelgesin Jaıylhan, Jeńisgúl, Temirhan, Zarýhan jáne Kenjegúl esimdi perzentterimiz dúnıege keldi.

JAT ÓLKEDEGİ DOSTASÝ

Sibir jerinde jalǵyz qazaqtar ǵana emes, túrli ult ókilderi ómir súrip jatty. Sol jerdegi Sibirdiń qalyń ormanynan tań atysymen aǵash kesip, ony Enıseı ózeni arqyly ózge elderge jóneltedi. Bul kezde olar birneshe kún boıyna, tipti, bir aıdaı júretin. Bizdiń turǵan jerimizden jeti shaqyrym qashyqtyqta belgili aqyn Ótebaı Turmanjanovtyń otbasy turdy. Olar da Enıseı ózeniniń boıyna jer aýdarylǵan eken. Balaly-shaǵaly, óte qarapaıym adamdar, al Ótebaı ózi aqyn, ózi óte meıirimdi, balajan adam edi. Ótebaı Turmanjanovtyń KazPI-diń birinshi profesory bolǵanyn, 1934-1935 jyldary Jambyl oblysynyń Sarysý aýdany Baıqadam aýylynda aıdaýda bolǵanyn, ǵulama ǵalymnyń jaı ǵana orta mektepte ol jerde qazaq tili men ádebıetinen sabaq bergenin, İİ dúnıejúzilik soǵys jyldary únemi NKVD-niń asa muqıat qadaǵalaýynda bolǵanyn, sóıtip elýinshi jyldary Ýassalam sıaqty Sibirge — Krasnoıar ólkesine, Býzan poselkisine, Enıseı jaǵasyna aıdalǵanyn biz ol kezdó bilgen de joqpyz, ózderinen estip otyrmyn. Jalpy, aıdaýda bolǵandar sózsheń emes-ti.

Biletinim – áıeli Maınur onyń artynan izdep kelip, merzimi bitkenshe birge bolǵany. Qyzdary Laýra, Dolores, Leıla jáne uly Erlan da áke-sheshesimen Sibirde boldy. Osylaısha, olar da meniń Ádilhanymdaı Sibir balalary bolady ǵoı. Olarmen jaqsy aralasyp turdyq. Bizden buryn qujatyn alyp, aqtalǵan soń Ótebaıdyń otbasy Almatyǵa qaıtty.

Nurjamal apaıdyń áńgimesine qosarymyz, olarmen taǵdyrlas, dámdes bolǵan Ótebaı aqyn kóp jyl ótip, aıdaýdan oralǵan soń UQK-nyń arhıvinde saqtalǵan 1955 jylǵy mamyr aıynyń 26 juldyzynda QazSSR-nyń KGB bastyǵy V.Gýbınge jazǵan ótinishinde jan túrshigerlik azaptarmen NKVD:

«... Meni 1933 jyly aqyn Sáken Seıfýllın keri tóńkeristi uıymǵa tartqan. Osyǵan baılanysty ómirimdi saqtap, aman qalý úshin kinámdi adal nıetpen moınyma alamyn...» — degendi zorlap jazdyrǵanyn aıtyp ketken edi.

Keıin Ótebaı aqyn aqtalyp, búkil ataq-dárejesi qaıtarylyp, ádiletine jetti, eńbekterin bastyrýǵa qoly jetti.

Ár jeksenbi saıyn jer aýdarylǵandar bas qosyp turatyn edik. Bul qazaq Sibirde de qazaq. Oıyl aýdany Saraljynynyń týmasy Mahanov Qulsymaq bul elge bizben birge kelgen. Ol bala kezinen din jolyna túsip, molda bolǵan adam. Ólen jazýdan da kenje qalmaǵan, onyń bir jyr dápteri urpaqtarynda saqtalǵan eken. Sonan bir úzindi keltire ketkenniń artyqshylyǵy joq:

...On jasymda túrekshe

Kitabyn tegis júrgizdim

Úıretip namaz sabaǵyn

Jeńgelerge bilgizdim

Molda bala atanyp

Kóterip kóńilin kúlgizdim.

Ákem maǵan din jaıly basylǵan myna kitapty satyp alyp berdi:

Imam shart
Namaz qojasy. 1896 j. 16/Hİ – qazanda
Qudaıdyń 1001 esimi. 1896 j. Hİ – qazanda
Duǵa smaǵazym. 1909 j.

O basta dinge qarsy kúresken «Qyzyl terrorǵa» quryǵyna ol tym erte 1919 jyly iligip, 5 jyl túrmede otyrǵan. Elge oralyp túrli sharýashylyqtar atqarady. Tipti basqarma bolyp ta jumys istegen. Degenmen, qyzyl zobalan quryǵyna 1949 jyldyń aqpanynda qaıta túsip Sibirge aıdalǵan. Ózi aıtqandaı:

Jer aýdardy óńsheń buzyq óshigip

Biri bastap biri qostap esirip.

Eki aı jattym túrmesinde Temirdiń

Qandaı jaǵdaıda bolsadaǵy keshigip.

Sibirde onyń zaıyby Marjan, balalary Ramazan, Baqtyǵalılar birge bolǵan. Sol jaqta Aǵıba jáne Ajarqyz atty perzentteri dúnıege keledi.

Kete rýynyń Ánetinen bolǵasyn Ýássalammen etene dos bolyp ketti. Olardyń dostyǵy tipti elge oralǵasyn da jalǵasyp, bir-birine únemi qonaq bolyp ketetin. Aǵıbany onyń qyzy Elmıra Nurjamal apaıdyń otbasyna arnaıy baryp meniń anam edi dep bet sıpap shyǵypty. Dál ertenine Nurjamal apa baqılyq bolǵan eken.

Al áńgimemizge qaıta oralsaq, Sibirde birde osyndaı bir jıynda İdiris, Álmuqan esimdi kisiler boldy. Jas-kishimizge qaramaı, jat jerde syılasyp turǵan adamdarmen jıi bas qosatynbyz. Birde osyndaı jıynda álgi jasy úlken aǵalar:

— Aǵaıyndar, jerimiz, isher sýymyz, tipti, qanymyz da ózgerip barady. Qashan bizdiń basymyzǵa ádildik ornaıdy eken? Ómirge jańadan sábı kelgeli otyr, sol sábı aman-esen er jetip, eldi ádil basqaratyn han bolsyn. Esi Ádilhan qoısaq, qalaı bolady? — dedi. Sonymen, tuńǵysh balamyzdyń esimi Ádilhan boldy.

Jasy toqsanǵa kelgen ulty túrik bir azamat ózi turǵan úıin bizge bosatyp berdi.

— Balam, men saǵan bata bergeli keldim. Qabyl alsań, — dedi maǵan bir kúni álgi aǵaı úıge kelip.

— Qabyl alamyn, ata, aıta berińiz, —dep iltıpat bildirdim.

— Meniń nemerem, shóberem, tipti solardan órbigen shópshegim men nemenem de bar. Mende bári bar. Tek, jasym toqsanǵa kelgende, tórimnen kórim jaqyn turǵanda ózim dalada qańǵyp júrmin. Balam, men seni júkti dep estigen soń, shapanymdy japqaly keldim. Sábıiń men sekildi jasy uzaq bolsyn, nemenesin kórsin, ǵumyrly bolsyn! Bul shyn nıetim, — dep rızashylyǵyn bildirip, batasyn berdi. Sonan keıin ol ataǵa bostandyq berdi de, eline jiberildi.

ELGE SAǴYNYSH

Merzimderin ótep, birqatar azamattar elge qaıta bastaǵan shaqta Nurjamal ájeıdiń de týǵan jerge degen saǵynyshy údeı túsetin. Biraq Sibir jerine turaqtap, úırenisip qalǵan otaǵasy sol jerden ketkisi joqtyn. Alaıda elin saǵynǵan ana túni boıyna kóz jasyna erik beretin. Aqyry, jazyqsyz jandar aqtalyp, qujattaryn qolǵa alyp, týǵan elge jetti.

Búginde jetpistiń altaýyna kelip qalǵan Nurjamal áje ótken kúnderin kúrsinispen eske ala otyryp, balalarynyń baqytty bolýyn, el táýelsizdiginiń baıandy bolýyn Táńirden tilep otyrady.

BEINET TÚBİ ZEINET

Jaratqanymyz mańsaıyna jazǵan jetimdiktiń, jalǵyzdyqtyń, ashtyq pen jalańashtyqtyń ne bir qıyndyqtaryn basynan ótkizip, sonaý ıtjekenniń dámin tatqan Nurjamal áje men sol Sibirde dúnıege kelgen tuńǵyshy Ádilhan bul kúnde sol adam tózgisiz taǵdyr tálkegin jeńip, elge qurmetti azamat bolyp otyr.

Ádilhan joǵary oqý orynyn támamdap, óz mamandyǵy boıynsha eńbek jolyn bastasa da qalaýyn kásipkerlikten tapty. Onyń kásipkerlik tabysy aýyl sharýashylyǵymen aınalysyp, keıinnen bıznespen shyndap shuǵyldanǵan óz bilimi, tynymsyz eńbeginiń nátıjesinde jetken ómirdegi tuǵyry.

Bul kúnderi Ádilhan ózge eki kásipkerlermen birge «Hanshaıym» meıramhanasynyń ıesi, eńseli saýda úıin salyp, oǵan nemeresi Zarınanyń esimin berdi. Al saýyqtyrý keshenin ekinshi nemeresi Maýlenniń esimimen atalady.

Ádilhan 2013 jyly asqazan obyry aýrýyna shaldyqty, ota jasalyp asqazan men talaqty aldyrtyp tastaýǵa týra keldi. Osyndaı aýyr naýqastyń kelesi emi 5 nemese 6 ret hımıoterapıa qabyldaý. Jyǵylǵanǵa judyryq degendeı men bir hımıoterapıa alyp bitire bergende Pasaevtaǵy aýrýhananyń kardıologıa bólimine tústim. Men júrek ıshemıasynyń aýyr túrine tap bolǵan ekenmin. Endi hal múshkildene bastady. Osy kezde áıelim Nesibeli kelip, «shetelge Germanıa nemese Qytaıǵa barsań ne bolady?» dedi. Degenmen, ol tańdaýyn Izraılge toqtatty. Men de qarsy bolmadym. Sóıtip, 2 aıda qujattarymyzdy daıyndap, 2013 jyldyń qazan aıynda Izraılge jol tarttyq. Ol el bizdi óte jyly qabyldady, mundaǵy medısınalyq qyzmet kórsetý álemdik deńgeıdegi aparatýra bizdiń eldegiden kóp, sapaly jáne nátıjeli eken. Tekseristen ótý nátıjesinde olar damyp kele jatqan obyr naýqasynyń úsh oshaǵyn anyqtady. Men ol elde jeti hımıa jáne radıasıalyq em qabyldaýyma týra keldi. Kúni-túni Nesibeli janymda bolyp, ol da meniń naýqasymmen kúresti. Izraıldegi erekshelik –

olarda juma men senbi demalys bolyp sanalady. Bul demalys kúnderi ne dári-dármek, ne em qabyldamaısyń. Organızm tyńaıyp qalady eken. Eńbek jetisi jeksenbi kúninen bastalady, osy ózgerister meniń aýrýdan tez emdelýime kóp septigin tıgizdi. Jeti saıyn qannyń analızin tekserip, dáriger qadaǵalap turady eken. Osylaısha jeti apta emdelip, búkil organdardy teksergende meniń jazylyp ketkenim aıqyndaldy. Artynan 2014 jyly 2 ret baryp, tekserýden ótkende de men obyr aýrýynan aıyǵyp kettim.

Ómirde «Sibirlik densaýlyq» degen uǵym bar. Osy aýyr naýqastan aıyǵyp ketkenim áýeli Allanyń ámiri bolsa, Sibirde týýym da sebep shyǵar, - deıdi Ádilhan.

Anasy Nurjamal bolsa nemere jáne shóbere súıgen áje, olarǵa batasyn arnap kenje qyzy Kenjegúlmen birge turdy.

Nurjamal apa japyraǵyn jaıǵan báıterekteı nemereleri Qýanysh, Gúlmıra, Anargúl, Regına, Nurgúl, Tursyngúl, Tımýr, Ádilet, Elmıra jáne Damır sıaqty nemereleriniń jáne on shóberesiniń qyzyqtaryna toıa almaı ketti.

Qyzy Kenjegúl men kúıeý balasy Erlannyń otbasynda óz qalaýymen sońǵy jyldaryn ótkizdi. Anany aýyrǵan sátterinde demeý bolyp, em-domǵa kómektesip, al aqyrǵy sát kelgende, arýlap, aqjaýyp sońǵy saparǵa jóneltý saýabyna ıe boldy Erlan men Kenjegúl.

... Ne degenmen Nurjamal apa el basyna týǵan Náýbet kesapatyn únemi esten shyǵarǵan emes, onyń jastyq shaǵy sonaý Sibirde, Enıseı jaǵalaýynda qalǵandaı kórinetin ...

Balnıaz Ajnıazov

Ýássalam Ybyraev otbasymen