«Toǵanaı T» baspasynan belgili jazýshy Ǵabbas Qabyshulynyń qurastyrýymen kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Hakim Tilegenuly (Mıhaıl Ivanovıch) Esenálıevtiń týǵanyna 90 jyl tolýyna arnalǵan «Aq semser. Belyı mech» atty estelikter jınaǵy shyqty. Jınaqqa engen maqalardyń biri tómende...
Sýretterde:
«Aq semser. Belyı mech» jınaǵy.
Jınaqtaǵy M.I. Esenálıev sýreti.
Bul kisi týraly alǵash estigenime qyryq shaqty jyl bolǵan eken. Stýdenttik shaǵymda anda-sanda tek ini retimen ǵana Asqar Súleımenovtiń áriptesteri arasyndaǵy áńgime-dúkenge kýá bop, qulaq túrip júretinmin. Sonda, birde, Qaltaı Muhamedjanovtyń soǵystan keıin shetelde qalyp qoıǵan otandastarymyzdyń taǵdyryn arqaý etken «Jat elde» pesasyn sahnalaý barysynda ótken mańyzdy talqylaý jáne jazýshylardan basqa da iri qyzmetkerlerdiń spektáklge kózqarastary sóz bolǵan. Qalalyq partıa komıtetinde isteıtin aty-jóni oryssha sol adam jaıynda, jańylyspasam, óte ońdy pikir aıtyldy. Keıinnen ol ádebıet pen óner qyzmetshileriniń eńbekterine, tynys-tirshiligine sergek qaraıtyn úlken úıdegi mádenıet bólimin basqaratyn ádil adam esebinde atalyp júrdi. Anyq esimde qalǵany odan berirektegi bir sát: Asekeń maǵan álgi kisige men jaıynda ótinish bildire alamyn degen. (Bul 1977 jyldyń jeltoqsany bolatyn. Sol shaqta kandıdatýram balalar gazetiniń redaktorlyǵyna usynylyp, ortalyq partıa komıtetiniń nasıhat bóliminde maquldanǵan da, endi ortalyq komsomol komıtetinde tıisti áńgimelesý úderisinen ótý úshin Máskeýge attanǵaly júrgenmin. Men aǵanyń qamqor nıetine raqmet aıttym, sosyn bul áńgime qaıtyp qozǵalmaǵan). Sodan keıingi jyldarda ol kisini árádik qatysýǵa reti kelip qalatyn keıbir úlken jıyndardyń tóralqasynan, minbeden kóretinmin. Qaıta qurý kezeńinde, «Azat» qozǵalysy dúnıege kelip jatqan shaqtaǵy uıymdastyrý komıtetiniń bir jınalysynda, jalpyhalyqtyq sıpat almaq qozǵalysty basqarýǵa úkimettik bıik qyzmetten shettetilgen osy ozyq oıly kisini – Mıhaıl Ivanovıch Esenálıevti – shaqyrý kerektigi kóterilgenine kýá bolǵanmyn. Jurtshylyqtyń usynysyn qabyl alǵan Mákeń «Azattyń» ortalyq alańda ótkizgen alǵashqy mıtıńisin júrgizgen, azamattyq qozǵalystyń tóraǵalyǵyna saılanyp, qıly sharalar uıymdastyrýdy basqara bastaǵan.
Mıhaıl aǵamyzdy osyndaı retterde kórip, sóılegen sózderine, bildirgen pikirlerine súısinip júrgenimmen, birde-bir márte tikeleı oı almasyp, tildesken emespin. Ǵabbas Qabyshuly aǵa menen ol jóninde estelik jazyp berýimdi suraǵanda úndeı almadym, eshqandaı aralasym bolmaǵan adam jaıynda eske alatyn eshteńem joq qoı dep oıladym. Bastartpaq boldym. Eki oıly bop júrgenimde Ǵabań usynysyn qaıtalap, oryndalý merzimin belgiledi. Sheginer jer qalmady. Jaqyn aralaspaǵanymmen, syrttaı da bolsa belgili dárejede ish tartyp, bul kisini qurmettegenim ras. Endeshe osynaý ózindik sıpattarymen el qadirine ıe bolǵan qaıratkerdiń qandaı qasıetimen meniń esimde qalǵanyn áńgimelep bergenim oryndy bolar dep sheshtim. Óıtkeni buryn ol kisi haqynda shala-sharpy bilgenimdi tereńdeter múmkindikter áldeqashan týǵan (tórt kitap bop óziniń shyǵarmashylyq murasy basyldy, ony jaqyn bilgenderdiń júrekjardy estelikteri shyqty, qazir de baspasózde jarıalanyp júr). Demek, belgili bir kezeńde sol kisige qatysty kóńilge túıip, bertinirekte bekı túsken oıymdy bildirýime ábden bolady ǵoı dep oıladym.
Áýeli 1986 jylǵy 16 jeltoqsanda respýblıka basshylyǵynyń aýystyrylýy men sonyń artynsha oryn alǵan qasiretti kúnderdegi kóńil-kúıimdi eske alýyma týra keledi. Kreml óziniń qaıta qurý, shynaıy demokratıaǵa bet burý syndy jańa saıasatyna kereǵar kelip, bizdiń elimizge qatysty solaqaı sheshim jasaǵanda, Almaty jastary birden narazylyq bildirdi. Sonda qyzdar men jigitterdiń beıbit demonstrasıasy bıliktiń dóreki kúsh qoldanýy saldarynan 17–18 jeltoqsandaǵy kóteriliske ulasyp, áskerı kúshpen basyp-janshyldy. Odan keıin quddy úreıli 37-shi jyl qaıta ornaǵandaı ahýal patshalyq qurdy. Osy jaǵdaıdyń qatardaǵy qyzmetker meniń de, memleket qaıratkeri Esenálıevtiń de azamattyq paryzymyzdy ótkir túısinýimizge áser etkenine, árqaısymyzdy óz deńgeıimizde sheshimtal qadam jasaýǵa ıtermelegenine kúmán joq. Meni qoıshy, mınıstr aǵamyzdyń is-áreketteri eren de erek, dara jáne ádil baǵasyn áli kúnge tosyp turǵan sırek qaıratkerlik qubylysqa jatatyny anyq.
Men ol ýaqytta QSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń apparatynda isteıtinmin. Osynda Qazaqstan komsomolynyń Ortalyq Komıtetinde qyzmettes bolǵan biraz jigit jumystan qol qalt etkende pikirlesip júrýshi edik. Aramyzdaǵy joǵary jaqpen baılanysy bar bir pysyǵymyz Máskeýden ókilder kelgenin habarlap, Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıtetiniń erteńgi Plenýmynda bolýǵa tıis ózgeris jaıyn qanaǵattanǵandyq sezimmen jarıa etti. Men erteń týra sol aıtqandaı jaǵdaı oryn alsa, eshqandaı da tańǵalmaıtynymdy, biraq onyń naǵyz tarıhı qatelik bolatynyn, sondyqtan bıik forým ondaıǵa jol bermes degen oıymdy bildirdim. Alaıda bári týra sol joldas aıtqandaı boldy. Keıinirek málim bolǵandaı, Pleným bas-aıaǵy on jeti-on segiz mınýtta óte shyqqan. Pleným músheleri respýblıkany pálen jyl basqaryp, qalyń eldiń qurmetine bólengen birinshi basshyǵa alǵys sezimderin bildirmeýleri óz aldyna, onyń ornyna máskeýlik bılik taǵaıyndap ákelgen kadrdyń kandıdatýrasyn keri qaqpaq túgil, tereńirek tanýǵa da talpynbaǵan. Qazaqstan sekildi iri respýblıkanyń basshylyǵyna syrttan ákelingen, jurtshylyqqa beımálim ózge ult ókilin saılaýdyń tarıhı qatelikke barabar qadam bolaryn eshqaısysy aýyzǵa almaǵan. Ony aıtasyz, aty-jóni Pleným ústinde ǵana tosynnan atalǵan sol jańa kadrdy sekanyń (ortpartkomnyń) quramyna kooptasıa jasaý, sóıtip oǵan bas tizgindi ustatý aldynda, tym bolmasa, onyń munda atqarmaq jumysynyń maqsatyn, ustanar baǵdarlamasyn tyńdap, azyn-aýlaq talqylaý qajettigin Ortalyq Komıtettiń tórt júz múshesi ishinen tym bolmasa bireýi talap etpegen. Bul meni, qatardaǵy komýnısi, qaıran etti.
Sol shaqta basqa túsken taǵdyrly syn sát, qansha keliskimiz kelmese de, elimizdiń shynaıy beınesin áshkerelegen-tin. Alyp SSRO-daǵy on bes «odaqqurýshy» memlekettik birliktiń birindegi – «táýelsiz respýblıka» dep atalatyn ádemi jalaý jamylǵan jańa turpatty «potemkındik derevnádaǵy» – «Qazaqstan Komýnıstik partıasy Ortalyq Komıtetiniń músheleri» dep atalatyn basqarýshy saıası elıta is júzinde Máskeýdegi ortalyqtyń qulaqkesti qulyna aınalyp ketken bop shyqty. Olar jol bergen qatelikti – Kremldiń ulttyq respýblıka halqynyń pikirimen sanaspaı jasaǵan ozbyr sheshimine kózsiz boı usynýyn – jap-jas qyz-jigitter túzetti: jappaı kóshege, demonstrasıaǵa shyqty, qýatty sap quryp, ortalyq alańǵa lek-lek bop aǵylyp keldi de, Máskeýdiń bul saıasatymen kelispeıtindikterin ashyq jarıa etti. Partıanyń qaıta qurý saıasatyna senip, beıbit túrde narazylyq sherýin jasaǵan erkindik ańsaýshy jastardy jazalaýshylar sonda, ortalyq emıssaryn tóbelerine on segiz mınýtta shyǵaryp alǵan álgi elıtanyń maquldaýymen, aıaýsyz qyrǵynǵa ushyratty. Beıbit demonstrasıa kóteriliske ulasty. Otaryndaǵy qandaı da bir bas kóterýge tózbeıtin qyzyl ımperator repressıa mashınasyn iske qosty. Sholaq belsendiler men jasaqshylarǵa jergilikti bılik sýyq qarý úlestirip berdi, olar arnaıy daıyndyqtan ótken áskerılermen birge qımyldap, kóterilisshilerdi jáne olardyń tilektesterin qarly alańda qatygezdikpen jýsatyp saldy, ıtke talatty, qamady, qýǵyndady, qysqasy, barsha jurtty ımperıa otarynyń óz quqtaryn qorǵaýǵa haqylary joq bodandary, kádimgi qul-qutandary deńgeıine túsirdi. Imperıa múddesin kúıttegen respýblıkalyq saıası elıta «partıa sheshimin túsinbegen» kóterilisshi jastardy jappaı ǵaıbattaý jumysyn uıymdastyrýmen shuǵyldandy. Mundaı jaǵdaımen kelispeýshilik jer-jerdegi túrli jınalystarda aıtylyp ta jatty, biraq eshbiri qoldaý tappady.
Kóterilisten bir apta ótkende, 25 jeltoqsanda, Joǵarǵy Sovet Prezıdıýmy apparatynyń partıa jınalysynda men de sóıledim. Sózim, árıne, jastardy bir aýyzdan aıyptap urandatqandardyń «partıalyq baǵytyna» qıǵash shyqty. Tıisinshe sholaq belsendilik burq etip tutanyp, tez órshidi de, maǵan baılanysty «jeke is» ashyldy. Máselem komýnıserdiń qaıtadan shaqyrylǵan jalpy jınalysynda taǵy talqylandy. Odan sol jınalys arnaıy qurǵan komısıa sózimniń qaǵazda nobaılanǵan mátinin jiti tekseriske saldy. Sosyn sovettik parlament apparatyndaǵy komýnıserdi shoshytqan meniń tártibim komısıanyń qorytyndysy boıynsha partbúro májilisinde qaraldy. Aqyry, úshinshi márte ótken jalpy jınalysta maǵan partıalyq jaza berildi. Sodan soń, aýdandyq partıa komıtetiniń komısıasy men búrosyndaǵy qatań jaza talap etken talqydan keıin, áreń degende, bastaýysh uıym bergen jaza bekitildi. Osylaı taıaq jep júrgen kezderimde men bıleýshi tetikterge jetken keıbir azamattardyń op-ońaı solaqaılyq jasaı beretinin kórdim. Ózderi oılap tapqan «ultshyldy, partıanyń jaýyn» oraıy kelip turǵanda tuqyrtyp, jazalap jiberýge ázir turǵandaryna, keıbir adal-aý deıtinderdiń óziniń ádildikti jaqtaýǵa batyldary barmaıtyndyqtaryna, jeke bastaryn ǵana oılaıtyn nemkettilikterine ábden kózim jetti.
Jeltoqsan oqıǵasyn talqylaýǵa arnalǵan 25 jeltoqsandaǵy osy alǵashqy partıalyq jınalys sońynda Joǵarǵy Sovet Prezıdıýmy Tóraǵasynyń orynbasary qorytyndy sóz sóılep, meniń kóp jáıtti synı turǵyda oryndy kórsetkenimdi moıyndaǵan edi, alaıda erteńine-aq onysynan aınyp qaldy. Jınalysqa qatyspaǵan, biraq sózimniń jazbasha nusqasymen muqıat tanysqan Joǵarǵy Sovet Prezıdıýmynyń Tóraǵasy men qozǵaǵan keı máselelerdi, ásirese «halyqqa bilim berý organdarynyń jumysyndaǵy kemshilikke qatysty» aıtqanymdy qoldady. Mátindegi: «orys tilinde oqytatyn mektepterde qazaq tili formaldi, fakúltatıvti túrde, negizinen tek qazaq balalary úshin ǵana júrgiziledi. Qalǵandarynyń ata-analary, tipti muǵalimder de, ózderiniń uǵymynsha, beıne-bir kereksiz til sanatyndaǵy qazaqshany oqytam dep, sábıdiń basyn qatyrýdyń keregi ne dep esepteıdi. Mundaı kózqaraspen biz jergilikti halyqtyń tiline, mádenıetine balalardyń qurmetpen qaraý sezimin tárbıeleýden bas tartamyz, ıaǵnı partıa saıasatynyń ınternasıonalısik qaǵıdalaryna is júzinde qaıshy kelemiz», – degen joldardyń astyn syzyp, orys mektepterinde qazaq tilin oqytý problemalarynyń Prezıdıýmda qaralýǵa ábden laıyq taqyryp ekenin atap aıtty. Biraq maǵan shıbórishe jabylǵan sholaq belsendi komýnıserden meni qorǵap, arashalap alýǵa nıet bildirmedi. Óıtkeni Qazaqstandaǵy basshy qyzmetkerlerdiń bári osynda júrgen máskeýlik joldastardyń qatań baqylaýynda tur dedi. Ári Ortalyq Komıtettiń Búro múshesi, Almaty oblystyq partıa komıtetiniń birinshi hatshysy meniń jınalysta aıtqandarymnyń jazbasha mátinin oqyp, «mynaý revolúsıalyq sóz ǵoı!» degen yzǵarly baǵa beripti. Partıalyq aqyl-oıǵa, resmı qujattarǵa súıenip sóıleýim sebepti men ózimdi aıypty dep sanamaı, Ortalyq Komıtetke de baryp kórdim. Úlken úıdegi úgit-nasıhat bólimi meńgerýshisiniń orynbasaryna – oqıǵadan keıin kenetten respýblıkadaǵy ult máselesimen shuǵyldanyp, buqaraǵa teledıdardan talaı aqylgóılik sóz aıtqan bilgir kósemge kirdim. Ol mátindi oqydy da, bul sózim úshin meni partıadan shyǵarý kerek ekenin aıtty. Sonda maǵan keı janashyrlarym «Kolbınge barsaıshy» degen keńes berdi. Biraq men jańa Birinshi hatshynyń qabyldaýyna kirýge nıettenbedim de, óıtkeni onyń sol shaqtaǵy til jóninde aıtqandary men naqty istegenderi ózara qaıshy kelip, ekijúzdi saıasatker ekenin ańdatqan edi. Ózimniń óstip syrttaı túıgenim ony tikeleı kórip-bilip júrgen Syrtqy ister mınıstri Mıhaıl Esenálıev bergen minezdemege úndesip turǵanyn bertinde bildim. Ol Birinshi hatshy Gennadıı Kolbındi «kóshbasshy retinde oıy shekteýli, biraq ákki, aılashyl fýnksıoner, zulym adam» dep baǵalaǵan edi. Mákeń bul pikirdi ultaralyq qatynastar boıynsha uıymdastyrylǵan komısıanyń májilisterinde onymen tikeleı kezdesip, ári sózderin tyńdaı júrip qorytqan ǵoı, sondyqtan da minezdemeniń ádildigine shúbálanǵan joqpyn.
Jeltoqsan kóterilisi kúnderi jáne odan keıingi birneshe jyl boıy, jańylyspasam, totalıtarlyq ókimet burynǵysynsha kúshinde turdy. Ol kezde kúlli tynys-tirshilikti ýysyna myqtap ustaǵan memlekettik jáne saıası bıliktiń tutqasynda turǵandarǵa qarsy kóńilderine keletin birdeńe deý, ásirese ashshy syn aıtý, basyńdy báıgege tikkenmen birdeı eken ǵoı. Alaıda kúrt týǵan dúrbeleńdi kezde ony oılaýǵa mursha boldy ma, «ótkir buryshtardy aınalyp ótpeý» haqyndaǵy partıalyq qaǵıdaǵa, ıdeıaǵa adaldyq pen ádilettilik jaıyndaǵy kitabı senimimizge súıendik. Sóıtip, partıanyń ádil tujyrymdary men nusqaýlaryna sáıkes, óz uǵymymyzdaǵy markstik-lenındik ıdeologıa baǵytyn burmalaýshylardy synaımyz dep arandap qaldyq. Al respýblıkadaǵy joǵarǵy bılik sapynda júrgender meılinshe saq bolyp shyqty. Oılap qarasaq, olardyń qaı-qaısysy da kózge teris baǵalanýy yqtımal jaǵynan túsip qalýdan, jetken mansabynan aırylyp qalýdan qoryqqan eken, sol sebepti kóbi áliptiń artyn baǵýǵa sheberlenip alypty. Ne kerek, men partıalyq jolmen óz «sybaǵamdy» aldym, ákimshilik jaza tartyp, jumystan qýyldym. Esh jerde qyzmetke ornalasýdyń reti kelmedi. Eń arǵysy, óz úıim sekildengen Jazýshylar odaǵynda bos turǵan orynǵa qabyldanbadym: shyǵarmashylyq odaqtyń sol kezgi bir kósemi maǵan «áýeli jibergen saıası qateńdi túzetip al» dedi... Alaıda totalıtarlyq óktemdikke qasaqana esken demokratıanyń «altyn kúregi» birte-birte shyǵarmashyl jurtshylyqtyń kózin ashyp, senimin nyǵaıta túsken. 1988 jyldyń kókteminde Jazýshylar odaǵynyń jalpy partıa jınalysy meniń esep kartochkamdaǵy qatań sógisti alyp tastaý jóninde másele qarady. Sonda, keıbireýlerdiń «oǵan, bálkim, batyr ataǵyn berý kerek shyǵar?!» degen kekesindi ún qatýyn jınalysqa qatysýshylar eleń qylmaı, maǵan naqaqtan aıyp taǵyp repressıalyq shara qoldanǵandardy kinálaı otyryp, jazbasha berilgen partıalyq jazany alyp tastady. Odan, sol jylǵy jazda, jeltoqsan oqıǵasy jaıyndaǵy SOKP Ortalyq Komıteti Saıası Búrosynyń qaýlysy QKP OK Plenýmynda talqylanǵanda, Qazaq SSR Syrtqy ister mınıstri Mıhaıl Esenálıevtiń bılik pen kópshilik ustanǵan baǵytqa kereǵar, ójet sóz sóılegeni, qaýlydaǵy halqymyzdy qorlaǵanǵa parapar «qazaq ultshyldyǵy» jaıyndaǵy tujyrymǵa batyl qarsy shyqqany estildi. Taǵy bir jyldan keıin KSRO Halyq depýtattarynyń birinshi sezinde aqyn Muhtar Shahanov Jeltoqsan máselesin bar daýyspen jer-jahanǵa jarıa etti. Tikeleı teleefırden biz onyń sózin Kremldiń emıssary, respýblıkamyzdyń birinshi basshysy qalaı qabaǵy túksıe tyńdaǵanyn, ataqty kompozıtorymyzdyń jaqtyrmaǵan túrmen qalaı basyn shaıqaǵanyn, minbeden túsip bara jatqan sheshenge áıgili ánshimizdiń qalaı jek kóre kóz tastaǵanyn ańdadyq. Sosyn táýelsizdik keldi. Sonda bári basqasha saıraı bastady. Basqasyn bylaı qoıǵanda, maǵan «jiberip alǵan saıası qatemdi» túzeý jóninde «bilgirlikpen» keńes bergen ádebıet kósemi óziniń eshqashan Lenın týraly, partıa týraly maqtaý sóz jazbaǵanyn maqtanyshpen jarıa etip jatty...
Qaıǵyly oqıǵanyń on jyldyǵy qarsańynda jazǵan maqalasynda Esenálıev «aıazdy jeltoqsanda ult namysyn qorǵaýǵa shyqqan myńdaǵan jigitter men qyzdardy» jazalaýshylardyń «jeke basy men oryntaǵyn oılap záreleri ushqan respýblıka basshylyǵynyń qoldaýy» arqasynda qatygezdikpen uryp-soqqanyn, sottyq, ákimshilik jolmen qýdalaǵanyn, ahlaqı turǵyda jasytyp, tunshyqtyrǵanyn aıta kelip, «búginderi bizdiń qaıratkerlerimizdiń quddy olarǵa da Jeltoqsan úshin «ter tógýge» týra kelgendigi jaıynda aıtqan málimdemelerin estigende – kúlesiń, kúlgende, tipti, jerkenishten qusqyń keledi» dep jazdy. Bul partıanyń óz ishinde ósip shyqqan, pálen jyl oǵan adal qyzmet etken qaıratkerdiń sózi edi. Ondaıdy basqa eshkim aıtqan joq, sondyqtan da Mákeńe erekshe rızashylyq bildiresiń. Osy pikir meniń Joǵarǵy Keńestegi partıa jınalysynda: jeltoqsannyń dúbirli «kúnderi ujymdarda bolǵan jekelegen ıdeologıalyq qyzmetkerler de ózderin jaqsy jaǵynan kórsete almady» degen tujyrymymnyń rastyǵyn dáleldep turǵan, sol úshin de oǵan degen qurmetim arta tústi. Ásirese 1988 jylǵy jazda ótken QKP Ortalyq Komıtetiniń Plenýmyndaǵy sózi meniń 1986 jylǵy 25 jeltoqsanda aıtqandarymmen úndes shyǵyp jatqanyn ańǵaryp, dán rıza boldym. Men, qatardaǵy komýnıs, Joǵarǵy Keńes Tóralqasy apparatynyń partıa jınalysynda: 17–18 jeltoqsanda «demonstrasıaǵa shyqqan jastardy kózsiz aıyptaı bermeı, túsiný kerek, daýsymyzdy shyǵaryp estirte paıymdaý kerek, ahýaldy taldaýǵa alý kerek, ótken isti fılosoftyq baıyppen saraptap, durys qorytyndylar jasaý kerek. Bul qozǵalys úshin basty kináli biz bolamyz, eresek urpaq, bilimdi urpaq, biz, partıa-sovet qyzmetkerleri, bizdiń aıypty ekenimizdi moıyndaǵan jón», – degen edim. Qatardaǵy eleýsiz kóptiń biri sanatyndaǵy meniń munsha «erkinsýim» áriptesterimniń sholaq belsendiligin tutatyp, joǵary jaqtyń saıasatyn berile qoldaý arqyly kózge túsý múmkindigin týǵyzdy, aldarynan «senimdi kadr» qataryna bekem turǵyzatyn dańǵyl jol ashyp berdi. Olar meni saıası turǵyda senimsiz, kúdikti element retinde synady, sózimniń mátinin ózderiniń shalasaýat uǵymdarymen taldap, «partıaǵa qarsylyǵym men ultshyldyǵymdy» áshkereledi. Al sodan bir jarym jyl keıin ótken 1988 jylǵy OK Plenýmynda Mákeń, iri memleket qaıratkeri Mıhaıl Ivanovıch Esenálıev: «Máskeý ókilderi Almatyda bir-eki-aq kún bolyp, tek asyǵys-úsigis, júrdim-bardym tujyrymdaryn ǵana jasaı aldy, biraq Qazaqstandaǵy Tyńnyń 35 jyly ishinde qatardaǵy ınjener jáne agronom deńgeıinen SOKP Ortalyq Komıtetiniń múshesine deıin ósken Sizder jaǵdaıdy obektıvti túrde aıqyndaı alar edińizder, alaıda aýyzdaryńyz bir jarym jyl boıy berik bolyp keledi», – degen edi. Onyń sózi, kýálerdiń bertinde syr etip aıtýyna qaraǵanda, eshqashan oǵash pikir estilip kórmegen partıalyq forýmda saıası elıtany ashyq kúni naızaǵaı oınaǵandaı esten tandyrdy.
Esenálıev Jeltoqsan oqıǵasyn SOKP Ortalyq Komıtetiniń Qaýlysynda «qazaq ultshyldyǵynyń kórinisi» dep baǵalaýdyń durys emes ekenin, qazaq halqynyń halyqtar dostyǵyna, ınternasıonalızmge adaldyǵyn sovettik kezeńniń barsha qıyn belesterinde dáleldep kele jatqanyn aıtty. «Qazaq pen orys halyqtarynyń dostyǵyn, qazaq halqynyń Lenın partıasyna degen senimi men súıispenshiligin eshkim eshýaqytta buza almaıdy, – degen edim men de sodan bir jarym jyl buryn, kóterilisshilerdi aıyptaý qyzý júrip jatqan yzǵarly jeltoqsan kúnderinde. – Adamdar buǵan ulttyń janǵa batqan janaıqaıy men qaıǵy-qasiretin bastan ótkerý arqyly jetti, dostyqtyń qasıetti dánekerlerin ǵasyrlar boıy shyńdady». Sol oraıda «qazaq halqynyń ártúrli tarıhı kezeńderde kórsetken kópke málim ınternasıonalısik aktilerin» tizip jatpaı-aq, «qalyń kópshilikke beımálim faktini» eske salǵanmyn. «Ujymdastyrýdy júrgizgen kezde partıa-sovet qyzmetkerleriniń Qazaqstandaǵy qorqynyshty asyra silteýleri saldarynan qazaq halqy jalpy sanynyń eki mıllıondaıyn joǵaltqanda da – partıaǵa, orys halqyna senimin joǵalqan joq» degenmin. Internasıonalızmniń máni men mańyzyn qarabaıyr paıymdaýdan, tıisinshe, ınternasıonaldyq tárbıeni uzyn sorap túrinde, sqemalyq sıpatpen, nobaılap qana júrgizýden boıdy batyl aýlaq salýǵa shaqyrǵanmyn. Alaıda tyńdaýshylardy oılasýǵa uıystyrýy tıis bul málimdemem qyzmettesterimniń qarsy shabýylyn týǵyzdy. Olar qurǵan komısıa meniń kóterilis basylǵannan keıin keıbir aýpartkom hatshylarynyń eńbek ujymdaryn aralaǵandaǵy «prımıtıvti-výlgarly (qarabaıyr da turpaıy) jáne zalaldy túsindirýlerin» áshkereleýimdi aıyptady, «demagogıalyq paıymdar keltirý jolymen oqıǵa úshin negizgi kináni partıa jáne keńes qyzmetkerlerine aýdarýǵa tyrysty» dep uıǵardy. Meni «quddy ókimet organdary tarapynan jasalǵan asyra silteýler saldarynan jergilikti ult adamdary ótken ýaqytta jappaı ólim qushty degen oıdan shyǵarýlarǵa jol berdi» dep aıyptady, jáne osy «oıdan shyǵaryp ótirik aıtýy» («ızmyshlenıa») «bolǵan oqıǵany aqtaýǵa tyrysýdan basqa eshteńe emes» dep túıdi. Men komısıanyń «asyra silteýdi oıdan shyǵardy» degen baılamyna qarsylyq bildirdim, onysynyń jala ekenin uǵynýy úshin «komısıaǵa tarıhty, tym bolmasa osynda «Kishi Oktábr» jasadym dep sanaǵan F.I. Goloshekın ómirbaıanynyń qazaqstandyq kezeńin bilgeni jetkilikti bolar edi» dedim. Nátıjesinde kemshiligin moıyndaýdy bilmeıtin komýnıs qyzmettesterimniń zor qulshynyspen júrgizgen partıalyq tezine túsip, partıalyq esep kartochkama jazylatyn qatań sógisin aldym. Iaǵnı qatardaǵy partıa múshesiniń qaıta qurý rýhyndaǵy oıy besiginde tunshyqtyryldy. Qasań oıly jandaıshaptardyń dáýreni júrip turǵan shaq edi ol. Alaıda bul jaǵdaı sodan bir jarym jyldaı ýaqyt ótkenniń ózinde de ózgermegenine Esenálıev tárizdi joǵary qyzmettegi otanshyl memleket qaıratkeriniń bıik minbeden sóıleýge áreń qol jetkizýi jáne sóziniń arty onyń jalǵyz qalýyna ulasýy dálel. Partıalyq ıerarhıanyń barsha butaǵyna ornyǵyp alǵan, tóbedeginiń ǵana aıdaýymen júrýge daǵdylanǵan saıası elıta ash keneshe aırylmaı jabysqan totalıtarlyq bılik áli de myzǵymaı turǵan bolatyn.
Qyzyl otardyń bıleýshileri aldynda Jeltoqsanǵa baılanysty ótkir oıyn ójet te batyl aıan etkennen keıin aldynan kese-kóldeneń shyqqan qıly kedergige qaramastan, mınıstr Esenálıev durystyq jolyndaǵy kúresin tabandylyqpen jalǵastyra berdi. Buǵan onyń baspasózde jarıalaǵan ondaǵan maqalalary kýá. Osy erjúrek kisiniń bólshevızmdi kózsiz pir tutatyn yǵaı men syǵaıdyń betine týra qarap, kemsitilgen ulttyń múddesin aıqyn tujyrymdaǵan sózderimen batyl qorǵaǵany ǵajap edi. Sol Plenýmdaǵy jaǵdaıdy baıan etken estelik-maqalasynda Mákeń minbedegi sózin sóılep bitkende zalda qulaqqa urǵan tanadaı tynyshtyq ornaǵanyn jáne «kenetten menimen pikirles eken dep oılap qap júre me» degen qaýip boılaryn bılegen áriptesteriniń májilis bitken soń ózine taqalýdan qashqaqtaǵanyn jazypty. Pendeshilik bastaýysh uıym músheleri túgil, tóbedegi basqarýshy bas shtab múshelerine de tán eken...
Almatyda bolǵan atalmysh Plenýmnan kóp uzamaı, Máskeýde Bas hatshy Mıhaıl Gorbachev Joǵarǵy Keńestiń Tóraǵalyǵyna saılanyp, el basqarý isin bir qolǵa shoǵyrlandyrǵany, bılik tarmaqtaryn aýyzdyqtaýdyń jańa baǵytyn kórsetkeni belgili. Sonyń úlgisimen Kolbın de eki taqqa (respýblıkadaǵy partıa jáne sovet organdarynyń eń joǵarǵy oryndaryna) qatar otyrǵysy keletin nıetin baıqatqan. Munyń sońy ulttyq memlekettilikti joıýǵa, ata-baba jeriniń tutastyǵyn joǵaltýǵa aparatynyn jaqsy túsingen mınıstr Esenálıev Bas komýnıs Gorbachevke arnaıy hat joldady. Bul áreketi jaıynda oǵan: «Osy hatty jibere otyryp, budan japa shegýim yqtımal ekenin uǵamyn, biraq qoǵamnyń, ulttyń múddesi jeke basymnyń ıgiliginen áldeqaıda artyq, meniń tereń ılanymym osyndaı», – dep jazdy. Hatynda Qazaqstandaǵy Kreml jibergen partıa jetekshisiniń Joǵarǵy Keńes basshysy da bolmaq áreketine «úzildi-kesildi qarsy» ekenin aıtyp, Ortalyq Komıtettiń nusqaýyna narazylyq bildirdi. Qarsylyǵyn dáıekteý úshin qazaq halqynyń tarıhı quqtaryn alǵa tartty, olardy qorǵaý sebepterin dáleldeı kelip, respýblıkada «30-shy jyldary goloshekındik kezeńde árbir úshinshi qazaq qaza tapty» dep kórsetti, osy mysalynyń mán-maǵynasyn salystyrmaly túrde túsindirý úshin, al «soǵys kezinde Belorýssıada árbir tórtinshi turǵyn qaza tapty» degen derek qosty. Sosyn: «Óziniń terıtorıasyn, dástúrlerin, tili men mádenıetin saqtaǵan ult KSRO quramyndaǵy ózge ulttyq qurylymdar qatarynda óz ókilin ustaýǵa haqyly», – degen paıymyn tarqata kelip, osynaý ulttyq memlekettiliktiń sımvoly ispetti respýblıkalyq Joǵarǵy Keńesti mindetti túrde jergilikti qazaq ultynyń ókili basqarýǵa tıis dep naqtylady. Esenálıevtiń Qazaq KSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń Tóraǵasy laýazymyn Birinshi hatshy Kolbınge qosaqtap berýge kelispeıtinin ashyq aıtyp, qazaq parlamentiniń basshylyǵyn joǵaryda jobalanǵan turǵyda ózgertýden ortalyq bıliktiń bastartýy qajettigin talap etken bul haty onyń ózi úshin asa qaýipti, biraq bizdiń memlekettiligimizdiń saqtalýy úshin óte mańyzdy edi. Osynaý hat atalmysh qaıratkerdiń asqan júrektiligin tanytyp qana qoımaı, sonymen birge onyń ult múddesine meılinshe adal bolǵandyǵyn aıqyn dáleldeıdi.
Mákeń hatyn 1988 jylǵy qarashada Máskeýge, Gorbachevke jiberer aldynda Almatyda Ortalyq Komıtetke shaqyrylǵan eken. Oǵan Joǵarǵy Keńestiń ázirlenip jatqan sesıasynda jasalmaq kadrlyq ózgerister jaıyn, Syrtqy ister mınıstrine Joǵarǵy Keńes Tóraǵasynyń orynbasary laýazymyn usyný jobalanǵanyn habarlapty. Sonda, Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq Komıtetiniń Birinshi hatshysy Kolbınniń qabyldaýynda, erkin de basybuzyq oıymen basshylyqty tiksintip júrgen mınıstr Esenálıev ondaı «qurmetten» batyl da sheshimtal túrde bas tartady jáne Kolbınniń Joǵarǵy Keńeske Tóraǵa bolýyna múldem qarsy ekenin onyń kózine aıtady. Eger ondaı jaǵdaı bola qalsa, onyń 1986 jylǵy jeltoqsannan da jaman jaǵdaıǵa ushyratatynyn batyl túrde jarıa etedi. Ol úshin jeke basynyń mansaby emes, qazaq halqynyń memlekettiligin beıneleıtin sımvol sıpatty laýazymdy jergilikti ult ókiline saqtaý mańyzdy edi. Biraq, keıinirek esteliginde jazǵanyndaı, «mansaptan qymbat jáne joǵaryraq turatyn qundylyqtar bar» ekenin Kremldiń ıtarshysy «múldem sezinbeıtin». Sondyqtan da sol ıtarshy óziniń usynysyn keri qaqqan mınıstrge onyń zeınet jasy taqalyp qalǵanyn eskertedi... Al ulttyq qundylyqtarǵa adal mınıstr hatynyń Bas hatshyǵa jetýin tabandylyqpen talap etip, onyń qolyna tıgenine, tıisti buryshtamamen salalyq hatshyǵa tabystalǵanyna kózi jetkennen keıin kezekti erligin jasaıdy. Salalyq hatshy Máskeýden 1989 jylǵy naýryzda Almatyǵa kelip, respýblıkalyq partaktıv jınalysyna qatysqanda minbege shyǵyp sóılep, oǵan depýtattyq amanat tapsyrady. Onda odaqtas respýblıkalardyń Joǵarǵy Keńesteri men úkimetteriniń tóraǵalary jergilikti ult ókilderinen saılanýy jáne taǵaıyndalýy konstıtýsıalyq erejege aınaldyrylýǵa tıis delingen-tin. Tap byltyrǵy jazda ótken Plenýmdaǵydaı, sózi qatysýshylarǵa oǵash kórinip, únsiz, salqyn, jasqanyshpen tyńdaldy, al úzilis kezinde áriptesteri qasyna taqalýǵa qorqyp, qashqalaqtap júrdi. Sóıtip, partıa aktıviniń osy jınalysynda Esenálıevtiń tarıhı mańyzy erekshe uly is tyndyrǵanyn, ókinishke qaraı, qasyndaǵylar uqpady. Týrasyn aıtqanda, onyń tabandy talaby Kreml tarapynan eriksiz moıyndalǵan bolatyn. 1989 jylǵy naýryzda Qazaq Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesin basqarýǵa qazaq ókili saılandy. Osy aktini múmkin etken jáıt – Mákeńniń súreńsiz bılik adamdarynan erekshelenip, ult múddesin japadan-jalǵyz qorǵaýdan taısalmaýy bolatyn, bul aıtyp-jetkizgisiz ǵajap qubylys edi. Qaıratkerdiń tap osy qasıeti meniń kóz aldymda onyń qadirin arttyra tústi. Ýáde etilgen bıik laýazymǵa bola ult múddesin satpaýy, is júzinde qazaq memlekettiliginiń mańyzdy belgisin – memleket basshysynyń qazaq ókilinen saılanýy tıistigin qorǵap qalý jolyndaǵy is-áreketi elimizdegi barsha basqarýshy elıtaǵa úlgi bolýǵa ábden laıyq mysal ekeni daý týǵyzbaıdy.
Aǵanyń ádildik úshin kúresi munymen aıaqtalǵan joq, sol 1989 jylǵy 25 sáýirde depýtattyq suraý salyp, jeltoqsan oqıǵalaryn jáne onyń qupıa shyndyqtaryn ashý qajettigin kóterdi, sol másele jóninde jurtshylyq ókilderi qatystyrylatyn komısıa qurýdy talap etti. Biraq qurylǵan komısıa quramyna, ras, Esenálıev engizilgen joq. Óıtkeni atalmysh komısıa Jeltoqsannyń qasiretti kúnderindegi oqıǵanyń jaı-japsaryn búrkeýli kúıi qaldyrýdy kózdegen eseppen qurylǵan edi, ol sovettik dáýirdiń kóp kezeńinde synaqtan ótken bıliktik amaldyń týyndysy bolatyn. Sondyqtan da alǵashqy Jeltoqsan komısıasy jurtshylyq kútken qorytyndyny jasaýǵa qaýqarsyzdyq kórsetti. 1989 jylǵy 25 mamyrda Máskeýde Halyq depýtattarynyń birinshi sezi ashylǵany, onda halyq depýtaty Muhtar Shahanov 1986 jylǵy 17–18 jeltoqsan kúnderiniń ashshy shyndyǵyn jahanǵa jarıa etken áıgili sózin sóılegeni málim. Respýblıkamyzda onyń basshylyǵymen jumys istegen ekinshi komısıaǵa da Mıhaıl Esenálıev engizilgen joq. Ol óziniń depýtattyq saýal salýynan keıin, kóp uzatpaı-aq, zeınetke jiberilgen bolatyn. Sebebi ol júzdegen bıik dárejeli fýnksıonerler ishindegi ádiletsizdikke tózbeıtin, shyndyqty qasqaıa qarap turyp bar daýyspen aıtýdan tartynbaıtyn jalǵyz kúresker edi. Al qalǵandary surqaı lábbaı-taqsyrshyl, ústem yryqka beıimdelgishter bolǵandyqtan, túrli jolmen odan qutylýǵa asyqqan. Osy oraıda respýblıka basshylyǵyna Kolbın ákelingen sáttegi Plenýmǵa qatysýshylardyń jáı ǵana qostap qol kóterýshi bolyp qalǵanyna, SK-nyń tórt júz múshesiniń arasynan joǵarydan taǵaıyndalyp otyrǵan jańa bastyqqa eń quryǵanda qarapaıym saýal qoıatyn bir komýnısiń tabylmaǵanyna kúıingenim eske túsedi. Shyntýaıtynda, sol ún-túnsiz qostaýshylar qatarynda Mıhaıl aǵa da bolǵan edi ǵoı. Nelikten ol sonda únsiz qaldy eken? Osyndaı suraqty oǵan bertinde baıyrǵy áriptesi Qanapıa Ahmetov qoıǵanda: «Ol kezde men mundaı qadamǵa daıyn emes edim, – dep ashyq jaýap berdi. – Men abyrjyp qaldym. Saıası Búronyń álgi qaýlysy shyqqanda ǵana men mundaı saıasatpen budan ári kelisýge bolmaıtynyn uqtym...» Uqty, uqty da, batyl túrde ashyq áreketke kóshti. Bálkim, odan basqa tórt júz qaraly elıta da abyrjyńqy kúı keshken bolar, biraq 1988 jylǵy qaýly olardyń kóńiline kúdik týǵyzǵan joq qoı, olar sol shaqta da, odan keıin de bir aýyzdan qol kóterip daýys berýshiler sapynda qala berdi emes pe. Sondyqtan da tek osy jáıttiń ózi Esenálıev qubylysyn aıshyqtaı túsedi.
Mákeńniń kúreskerlik qyrynyń mán-mazmunyn, sup-sur ortadan sýyryla shyǵyp jasaǵan qaharmandyǵynyń qandaı mańyzdy ózgeristerge túrtki bolǵanyn meılinshe aıqyn túsiný úshin – tarıhqa shamaly sheginis jasap kórgen abzal. Sovet ókimeti qazaq halqynyń damýyna taptyq negizde bolsa da keń jol ashyp, mol múmkindikter bergeni málim, biraq, ókinishke qaraı, bizdiń ár kezgi saıası elıta ony durys paıdalana almady. Keńestik bılik 1919 jyly qazaq ólkesin basqarýdy júzege asyrý jáne qazaq avtonomıasyn jarıalaıtyn quryltaıshy sıezi ótkizýge daıyndyq jasaý úshin arnaıy áskerı-revolúsıalyq komıtet qurdy. Sodan soń osy Qazrevkomnyń tóraǵalyǵyna bólshevıkter qatarynda jemisti eńbek etip júrgen qazaq azamatyn usyndy. Alaıda revkom músheleri ony qabyl almady. Ult isteri jónindegi sovettik komısar olardan ondaı jaǵdaıda revolúsıalyq komıtettiń bekitilgen quramy ishinen óz kandıdatýralaryn ataýdy surady. Sonda olar, ulttyq qozǵalystyń ár kezeńinde ár qıyrda qyzmet etken, biraq sarızm darytqan quldyq psıhologıadan tolyq arylyp úlgermegen túrli deńgeıdegi sarbazdar, otar el qaıratkerlerin biriktirýi tıis ortaq múddeni sol ýaqytqa deıin aıqyn túsinbegendikterin tanytty. Qazaq halqynyń kóp rýdan quralǵanyn syltaýratyp, komıtetti basqarýǵa bólshevıktik ortalyqtyń ózi synnan ótken adamyn berse degen ótinish aıtty. Bólshevıktik ortalyq synnan ótken adamyn berdi. Esesine, osy bir kóshpendi halyqtyń saıası sana-sezimi tolyq oıanbaǵan degen oıǵa bekı túskeni shyǵar, tábeti ashylyp, ólke bólshevıkterin, solar arqyly kúlli eldi basqaratyn laýazymǵa ondaǵan jyldar boıy qazaq qaıratkerleriniń eshqaısysyn jýytpady. Bul dástúrdi buzýdyń bir múmkindigi 1925 jyly týǵan edi. Eki ólkedegi jer-sýy biriktirilgen Úlken Qazaqstannyń alǵashqy keńestik quryltaıynan keıin respýblıka partıa uıymynyń basyna qazaq qaıratkerin saılap alýǵa qolaıly ahýal ornaǵan. Alaıda bizdiń saıası elıta ony paıdalaný jolyn qarastyrýdyń ornyna, obkom búrosynyń otyrystarynda bir-birine ásire syn aıtý arqyly óz ishinen eshkimniń daralanyp tóbege shyqpaýyna kóp kóńil bóldi. Biri Máskeýge Qazaqstandaǵy «jańa ultshyldardy» áshkerelegen baıan-hat jiberip jatsa, endi biri tikeleı Kremlge baryp, jaǵdaıdy Ortalyq Komıtet pen Bas hatshyǵa aýyzsha túsindirip júrdi. Osyndaı qylyqtarymen olar tórt-bes aıdaı bos turǵan birinshi hatshynyń oryntaǵyn «kóldeneń kók attynyń» ıemdenýine jol berdi. Al ol, barshamyz biletindeı, qazaq halqyn ulttyq apatqa ushyratqan 32-shi jyl qasiretin jasady. Eger Esenálıevtiń tap sondaı «kóldeneń kók attynyń» aranyn tyıǵan 1988 jylǵy erligi jasalmasa, Qazaq eliniń túrli «ulttyq páterler» men «tıimdi ekonomıkalyq aımaqtarǵa» bólshektenip ketýi ábden yqtımal edi. Osylardy tereń zertteý, Mákeń sekildi memlekettik qaıratker tanytqan fenomenniń syryn jan-jaqty paryqtap, kópshilikke jetkizý, ásirese jastardy tarıh arqyly tárbıeleý isine paıdalaný jolǵa qoıylsa, bulardyń táýelsizdik irgesiniń berik bolýyn bekem qamtamasyz eteri sózsiz.
Zeınetke jiberilgennen bergi jyldary ol dıplomatıalyq qyzmette boldy. Ýnıversıtet profesory retinde oqytýshylyqpen shuǵyldandy. Qoǵamdyq jumystar istedi. Bar ýaqytta da qolynan qalamy túsken joq. Táýelsiz elimizde júrgizilip jatqan ekonomıkalyq jáne saıası reformalar men eldiń damýy barysynda boı kórsetip qalatyn ózekti máselelerge jedel ún qatyp turdy. Ári qoldaýshylyq, ári synshyldyq turǵyda kóptegen maqalalar jazdy. Búginde tom-tom bop jurtshylyq qolyna tıgen Esenálıevtiń shyǵarmashylyq murasy táýelsizdik kúreskerlerine sarqylmas rýhanı nár bere alady. Ony zertteý kerek, úzbeı oqyp-úırený kerek...
2000 jylǵy 18 mamyrda osy ataqty memleket jáne qoǵam qaıratkeri Hakim (Mıhaıl) Esenálıevtiń turǵan úıine estelik taqta ashýǵa arnalǵan jıyn boldy. Sol jıynda akademık Salyq Zımanov: «...óz halqynyń jáne basqalardyń baqyty úshin ol bizdiń dini qatty álemdi jumsaǵyraq, jaılyraq etýdi qalap edi; ol ádiletsizdikke qarsy kúreskerdiń qajymas-qaıtpas jigerine jáne gýmanısiń aqyl-oıyna ıe edi. ...Ol qutqarýshy mısıany alyp júr edi. Meniń qazaqy halqym, qazaqstandyq halyq, bizdiń bárimiz úshin uly is jasaǵan osy uly adamǵa ıilip taǵzym et...» – degen bolatyn. Tereńnen tolǵaǵan júrekjardy sóz. Buǵan alyp-qosar eshteńe joq. Osynaý tamasha azamatty búkil halyq qadir tutýǵa tıis. Bul úshin derekti, kórkem-tanymdy shyǵarmalar jazý, fılmder túsirý, eskertkishter turǵyzý qajettigin este tutý paryz.
Daý-damaısyz aqıqat sol, Mákeń – keńinen ulyqtalýǵa laıyq memleket jáne qoǵam qaıratkeri. Onyń ómirlik murattarynan, ult-azattyq qozǵalystyń sońǵy tuıaq serpýi ispettengen qasiretti Jeltoqsanǵa jáne odan keıingi ózgeristerge baılanysty is-áreketterinen, táýelsizdiktiń qarsańy men alǵashqy jyldarynda jazǵan tereń maǵynaly maqalalarynan barsha azamat taǵylym ala alady. Men ózimdi Jeltoqsan kúnderi japadan-jalǵyz qaldyryp, «saıası turǵyda senimsiz» tańbasyn arqalatqan sovettik respýblıka parlamentiniń partıa jınalysyndaǵy sózimde ustanǵan pozısıama, alǵa tartqan baılamdaryma tirekti kóp uzamaı Esenálıev syndy iri qaıratker hám pýblısısiń týyndylarynan kórgenime bek rızamyn. Týǵanyna toqsan jyl tolyp otyrǵan osy kúnderi taǵy da ekpin qoıa aıtqym keledi: men ony, Mıhaıl Ivanovıch (Hakim Tilegenuly) Esenálıevti, totalıtarlyq qasań zamandaǵy tarıhı máni zor qaharmandyq qadamdary úshin qatty qadirleımin. Arýaǵyna taǵzym etip, basymdy ıemin.
Beıbit Qoıshybaev,
jazýshy, tarıhshy.
