Hrýshev bılikke kelgende Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń kúrt ósýi úshin eleýli resýrstarǵa ıe ekenine sendi. 1954 jyldyń aqpanynda KPSS Ortalyq Komıtetiniń Plenýmy Qazaqstannyń soltústik aımaqtarynda, Batys Sibirde jáne Soltústik Kavkazda dándi daqyldardy keńeıtý týraly sheshim qabyldandy, sol jyldyń tamyzynda Hrýshev SSRO-da tyń jerlerdi odan ári damytý týraly memlekettik qujattyń qabyldaýyna bar kúshin saldy.
Aıta ketý kerek, Hrýshev tyń ıgerý aımaqtarynda, ásirese Qazaqstanda, jel erozıasy jáne ylǵaldyń jetkiliksizdigine mán bermedi. 1954 jyldyń tamyz aıynyń basynda Qazaqstanda 6,5 mln gektar jer jyrtyldy. 1955 jyldyń basynda 9,4 mln gektar jer ıgerildi. 7,5 mıllıonnyń ornyna egistik alqaptary 8,5 mln gektarǵa artyp, 90 jańa sovhoz boı kóterdi.
1954 jyldyń kúzinen bastap taǵy 250 sharýa qojalyǵynyń qurylýy bastaldy. Jalpy alǵanda, tyń jerlerdi ıgerý jyldary (1954-1960 jj.) 25,5 mln. gektar jer jyrtyldy. 1954 jyly qurǵaq jerlerdi qospaǵanda, tyń jerlerdi ıgerýdiń alǵashqy jyldary óte qolaıly boldy. 1956 jyly elde rekordtyq 125 mln. tonna astyq jınaldy, onyń 50%-y tyń ıgerilgen jerlerden alyndy. Biraq 1950-shi jyldardyń sońynda ekologıalyq tepe-teńdiktiń buzylýy men jel erozıasynyń kesirinen eleýli problema oryn aldy.1960 jyldardyń basynan bastap 1963 jylǵy apatqa alyp kelgen merzimdi qurǵaqshylyq bastaldy. Ol kezde el alǵash ret azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin 1 mıllıard dollarǵa 12 mıllıon tonna astyq satyp alýǵa májbúr boldy. Taza topyraqtyń qunarlyǵy jyl ótken saıyn azaıdy, al 1954-1958 jyldary ortasha ónimdilik 7,3 s / ga, al 1961-1965 jyldary ol 6,1 s / ga boldy.
1960 jyldardyń ortasynan bastap SSRO amerıkandyq astyqty aýqymdy satyp alýdy bastady. Keńes ókimetiniń resmı málimdemesinde mundaı qadam nashar ónim bergen aımaqtarynda nanmen kamtamasyz etý úshin qabyldaǵan shara ekendigi aıtylady.
1960 jyly SSRO azyq-túlik daǵdarysyn bastan keshti. Dúkenderden dándi daqyldar, jumyrtqa, maı, pisirilgen sút, et jartylaı fabrıkattar joǵalyp ketti. Eń qyzyǵy, un men aq nannyń tapshylyǵy paıda boldy. 1963 jyly jeltoqsanda Keńes úkimeti Amerıka Qurama Shtattarynan úlken kólemdi astyqty satyp alýdy bastady. 12 mıllıon tonna astyq satyp alyndy.
Astyqty úzdiksiz jetkizý úshin Vashıngton SSRO-dan AQSH-qa satatyn munaıdyń baǵasyn arzandatýǵa májbúr etedi. 1975 jyly 20 qazanda eki memleket arasynda uzaq merzimdi kelisimge qol qoıyldy, oǵan sáıkes SSRO jyl saıyn AQSH-nan keminde 1 mıllıon dollar kóleminde 6 mıllıon tonna astyq satyp alýǵa ýáde berdi. Sondaı-aq, SSRO kerek jaǵdaıynda amerıkandyq astyqty satyp alý kólemin ulǵaıtýǵa quqyǵyn aldy.
Statısıka boıynsha, 1976 jyly SSRO-da 186,8 mln. tonna astyq jınaldy, al Amerıka Qurama Shtattarynda 187 mln. tonna. Árıne, Sovet Odaǵynyń 255 mıllıon turǵyny 216 mıllıon amerıkandyqtardan áldeqaıda kóp nan tutynǵan, biraq bul amerıkandyq astyqtyń keńestik ımportynyń aýqymdy kólemin túsindire almady. Keńestik úkimettiń aıtýynsha, bul jaǵdaı astyq jetispeýshiliginen emes, «keńes halqynyń tamaqtanýyn jaqsartýǵa» bolatyn et jáne sút ónimderin óndirýge qosymsha qýattardy bosatý nıetinen týyndady. Keńes ekonomıserdiń aıtýynsha, bul barlyq ekonomıkalyq maqsatqa negizdelgen. Mysaly, Qıyr Shyǵysqa Ýkraınadan nemese Qazaqstannan emes, AQSH-tan astyqty tasymaldaý ekonomıkalyq turǵydan tıimdi boldy.
Shyn máninde, naqty sebepter múldem basqasha boldy. Hrýshevtik ekonomıkalyq ekonomıkalyq reformalary sátsiz aıaqtaldy. Júgeri naýqany, tyń jerlerdi ıgerý, «úmitsiz aýyldardy» joıý, topyraqty hımıalandyrý – munyń bári astyq jınaý kólemine jáne sapasyna qatty áser etti.
Amerıkalyq BAQ-tyń habarlaýynsha, SSRO Amerıka Qurama Shtattarynan astyqty satyp alýǵa májbúr boldy, sebebi jerdi damytý ádisteriniń keńdigi jumys istemedi. Joǵaryda aıtylǵandardy qoldaı otyryp, «Amerıka daýysy» qyzmeti statısıkany kórsetti: «Eger 1954-1958 jyldary SSRO-daǵy ortasha bıdaıdyń ónimdiligi gektaryna 7,3 sentnerdi qurasa, 1962 jyly ol 6,1 sentnerge deıin tómendedi».
1980 jyldardyń basynda SSRO-nyń amerıkandyq astyq satyp alýy 16 mıllıon tonnaǵa jetti. Keńes áskerleriniń Aýǵanstanǵa enýine baılanysty AQSH SSRO-nyń amerıkandyq astyq ımportyna embargo engizdi. Endi SSRO Kanadadan, Argentınadan jáne Avstralıadan aýqymdy astyq satyp alýdy bastady. 1984 jyly SSSR búkil álemdik astyq ımportynyń 15%-yn nemese 46 mln. tonnany satyp aldy. Kóptegen sarapshylar qazirgi jaǵdaıdy SSRO-nyń problemalaryna emes, AQSH-tyń óziniń geosaıası básekelesiniń ekonomıkalyq qýatyn buzýǵa talpynýymen túsindiredi. Bir qyzyǵy, keńes-amerıkandyq saýda kelisimi Amerıka Qurama Shtattardyń astyq aýdandarynyń ókilderine tekserý júrgizýge múmkindik berdi.
SRÝ-diń dırektory Ýılám Keısı (1981-1987) astyqtyń álemdik baǵasyn eksporttaýshy álemdik astyqty eksporttaýshylardan halyqaralyq kartel qurýǵa tyrysady. Astyq baǵasyn jáne SSRO-ǵa astyq eksporttaýdy baqylaıdy. Karteldiń mindetteriniń biri SSRO-ǵa astyqty jetkizýge uzaq merzimdi kelisimsharttarǵa qol qoıýǵa májbúrleý boldy. Nátıjesinde keńes dándi daqyldarynyń ımporty SSRO-da ózinde joǵary dándi daqyldardyń ýrojaıy bolǵan kezde toqtatylmady: keńes porttarynda, qoımalarda jáne qurǵaq júk kemelerinde syrttan ákelingen astyq shirip ketken edi. Basqa soqqy SSRO-nyń altyn qoryna jasaldy. SSRO-da valúta jetkiliksiz bolǵan kezde astyq satyp alý úshin SSRO-nyń altyn qorynan altyn alyndy jáne tólemder jasaldy.
1960 jyldardyń basynan 1980 jyldardyń ortasyna deıin Keńes Odaǵy osy qajettilikterge 900 tonnadan astam altyn jumsady. Bir jyl ishinde SSRO-nyń barlyq altyn-valúta qorlarynyń ortasha 12%-dan 15%-na deıin jumsaldy. Amerıka Qurama Shtattary óz maqsattaryna qol jetkizgenin atap ótý kerek. SSRO-nyń astyqqa táýeldiligin eskere otyryp, ol álemdik saıası arenada belsendi oıynshy bola almaı qaldy. Biraq ol amerıkandyq saýda seriktesine adaldyq tanytýǵa májbúr boldy.
Osylaısha, Hrýshev pen SSRO-dy jáne onyń ekonomıkasy men ónerkásibin jáne aýyl sharýashylyǵyn basqarý ekstensıvti túri keń damydy, al barlyq ozyq derjavalar ekonomıkalyq damýdyń ıntensıvti túrine aýysqan edi.
Sonymen, SSRO AQSH-tan jáne basqa elderden keń kólemde astyqty satyp aldy, oǵan kerek qarajat Keńes Odaǵynyń 900 tonna altyn qorynan alyndy. Iaǵnı SSRO 1960 jyldan 1991 jylǵa deıin AQSH, Kanada, Argentına jáne Avstralıa ekonomıkalaryna úlken valúta-altyn resýrstardy quıdy. Bir amerıkalyq fermer shyǵaratyn aýylsharýashylyq ónimderin keńestik kolhoz nemese sovhozdaǵy 10 aýyl sharýashylyǵynyń qyzmetkeri alatyn.
Kerimsal Jubatqanov
Tarıh ǵylymynyń kandıdaty, Qazaq-Orys Halyqaralyq ýnıversıtetiniń dosenti.
