Táýelsizdikpen birge aınalymǵa bekem engen birer sózge baılanysty budan kóp ýaqyt buryn aıtqan pikirime qaıta oralǵandy jón kórip otyrmyn. Keńes dáýirinde qazaqtyń kúndelikti tynys-tirshilikte paıdalanatyn kóptegen sózi qoldanystan qoldap yǵystyrylǵan bolatyn. Shyntýaıtqa kelgende, bul úderis odan da ertede, táýelsizdikten aırylǵan, otarlyq qamyt moıynǵa bekem ilingen patshalyqtyń kezeńinen bastalǵan edi. Imperıa áskeri basyp alǵan jańa jerlerdi túpkilikti ıgerý maqsatynda, qorǵansyz qalǵan qazaq jerine metropolıanyń «besinshi kolonnasyn» ornyqtyrýy, odan ony bólshevızmniń jańasha sıpatta óristetýi halyqtyń tynys-tirshiligimen birge sózdik qoryn da ózgeriske ushyratty. Keı rette tosyn da jańa sózdermen baıytqanyn moıyndaý lázim, áıtkenmen, totalıtarlyq bılik kúsheıgen saıyn, jekelegen qazaq sózderine tyıym salý ashyq oryn aldy. Tipti keıbirin tek qana oryssha nusqada qoldaný zańdastyryldy. Ozbyr saıasat saldarynan burmalanǵan, qoldanystan shyǵarylǵan kóptegen sózder qoǵamdyq-saıası tynys-tirshiligimizge memlekettik táýelsizdikpen birge qaıta oralǵany belgili. Qazaq tili umytylyp ketken sózdermen molyǵyp, aıryqsha jandanýda. Osy oraıda, elimizdiń quqyqtyq memleket bolýyna oraı, zań salasyna qatysty sózderdiń de kóptep tirilgenin aıtý lázim. Zań termınderiniń qazaqsha aıtylmaq nusqasy qandaı bolmaǵyn adamdardy beı-jaı qaldyrmaıdy, óıtkeni ómirde quqyqty, zańdy barsha bastyq bitkennen shyn máninde joǵary qoıatyn kez taqalyp keledi. Elimizdegi shynaıy da naǵyz bıleýshi, moıyndaýǵa turatyn birden-bir dıktator – zań bolýǵa kerek. Oǵan qol jetkizý úshin árkimge quqyqtyń negizgi uǵymdaryn bilý lázim jáne ony kóńilge qonatyndaı etip qazaqsha jasaý jón. Osy rette keıbir zańı termınderdiń memlekettik tildegi atalýlary men túsindirmelerin pysyqtap qoıǵan durys. Máselen, men «quqyq» termınin árdaıym óz ornynda qoldanyp júrmegenimizge senimdimin.
Keńes dáýirinde qazaqtyń quqyq, quq (huq), qaqy (haqy) syndy árqaısysynyń ózindik zańnamalyq uǵymy, belgili bir qoldanylatyn oryny bar sózderin resmı qoldanystan múldem ysyryp tastadyq. Qoǵamdyq-saıası ádebıette, kúndelikti qyzmet, qarym-qatynas aınalymynda ózderine tán reńki bar sol úsh sózdiń (termınniń) ornyna, qazaq sóz aıdynyna jeke-dara «pravo» degen termın oqshaýlanyp shyqty. Adamnyń eńbek etý pravosy, demalý pravosy, bilim alý pravosy, densaýlyq qorǵaý pravosy, meniń oqýǵa pravom bar, jumys isteýge pravom bar, seniń úı alýǵa pravoń bar, nemese ... joq, t.s.s. tirkester qanymyzǵa sińip ketkendeı boldy.
Qyzyǵy, táýelsizdik týyp, keri úderis bastalǵanda, oryssha «pravo» sózin qazaqsha «quqyq» sózi almastyrdy. Ári ol resmı aınalymǵa bir ózi enip, oǵan ár maǵynada qoldanylatyn «pravoǵa» tán uǵymnyń bári telindi. Bizdińshe, munda eleýli qatelik bar. Máselen, adam quqyǵy nemese quqyqtary deý úırenshikti jáıtke aınaldy (maǵan qolǵa qalam alǵyzyp otyrǵan da osy tirkes).
Alaıda olaı sóıleý arqyly biz qazaqtyń sózdik qorynda bar eki termındi bilmestikpen bir termınge toqaılastyryp, qatelesýge jol berýdemiz, ári ana tilimizdi qoldap kedeılendirip otyrmyz. Oıymyz túsiniktirek bolý úshin keńestik kezeńde qulaqqa sińisti bolyp ketken pravonyń jáne onymen baılanysty keıbir ózge de termınderdiń ǵylymı anyqtamasy qandaı ekenine kóz júgirteıik: pravo – memleket belgilegen barshaǵa mindetti áleýmettik normalar júıesi. Muny quqyq degen qazaqy termınmen aýdarý óte oryndy, bul solaı etilip te júr, pravovoe gosýdarstvo – bul tirkesti quqyqtyq memleket dep óte týra tárjimalaǵan. Saıası-úrıstik teorıa boıynsha, mynandaı asa mańyzdy nyshandary: qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda zańnyń bárinen bıik, qojaıyndyq orynda turýy; memleket pen onyń organdarynyń zańmen baılanysyp-baılanǵandyǵy; azamattardyń quqtarynyń sot jolymen qorǵalýy, memleket pen jeke adamnyń ózara jaýaptylyǵy zań jolymen qamtamasyz etilgen memleket – quqyqtyq memleket bolyp tabylady. Al endi orys tilinde pravo, prava cheloveka delinetin sózdermen azamattyń memleket bekitken, memleket qorǵaıtyn, memleket kepildik etetin quqyqtyq qatynastary men negizgi quqtary tujyrymdalǵan. Bul jerde kórsetilgen uǵymdy qazaqsha belgileýge quqyq ataýyn qoldaný durys bolmaıdy, bulardy beıneleýge qazaqtyń quq, haqy degen sózderi suranyp tur. Iaǵnı, pravo, prava cheloveka degen termındi quq, adam quqtary dep aýdarý kerek. Sonda – árkimniń eńbek etýge quqy (quqyǵy emes!) bar, árkim óz quqynyń (quqyǵynyń emes!) qorǵalýyn talap etýge qaqyly (quqyqty emes!), adam quqtaryn (quqyqtaryn emes!) eshkim aıaqasty etpeýge tıis, t.t. osyndaı sóz tirkesterinde quq pen quqyq termınderiniń máni aıqyn ajyratylǵan tártippen sóıleý oryndy bolmaq.
Osylarmen birge «ádil» degen sózdi óz ornynda qoldanbaıtynymyzdy aıta ketpekpin.
Ádil degen sózdi pravosýdıe degen belgili de keń tanymal termınniń qazaqshasyna paıdalaný – zań ǵylymynda da, zańgerlik is-daǵdyda da úırenshikti ádet bolyp ketken.
Basbuzarlyk, azamattyq, ekonomıkalyq, ákimshilik jáne t.s.s. ıýrıstik isterdi sheshýdi kózdeıtin memlekettik arnaıy organdardyń – sottardyń qyzmetin oryssha osylaı – pravosýdıe dep ataıdy. Qazaqtar ony ádil sot dep aýdaryp alǵan. Al otpravlát pravosýdıe degendi bildirý úshin, mundaǵy pravosýdıeni sál jańylys kazaqshalap, ádil sot júrgizý, sot ádildigin júzege asyrý, sot tóreligin júzege asyrý degen tirkesterdi qoldanady. Nazar aýdaraıyq: atalǵan uǵym myna qos sózden quralǵan: pravo+sýdıe, ıaǵnı ony sózbe-sóz qazaqshalaǵanda ol quram: quqyq+sottaý bolady. Endeshe, pravosýdıe degenimiz – quqyqtyq sot. Demek, joǵaryda atalǵan tirkesti qazaqshalaýdyń durysyraǵyn quqyq normalaryn qoldanyp sottaýdy júzege asyrý degen maǵynany jetkize alatyn sóılemnen izdegen jón. Qandaı sot bolmasyn, meıli memlekettik sot (ıaǵnı quqyqtyq sot), meıli memlekettik emes sot (taraptardyń ózderi ókilder bólip júrgizetin aralyq, ara-aǵaıyndyq, ıaǵnı treteılik sot, sondaı-aq joldastyq sot, ofıserlik ar-namys soty, sharıǵat soty, t.s.s.) – qaı-qaısysy da ádildikti kózdeıdi, ıaǵnı olardyń bári de ádil sot júrgizýdi murat etedi.
Olaı bolsa ózimizdiń memlekettik sotymyzdy óz atymen, ıaǵnı quqyqqa negizdelgen sot ekenin aıtýmen shektelsek te jetip artylady ǵoı dep oılaımyn. Ózimiz ádil dep dáriptegenmen, barshaǵa málim, «zań – quddy terte, terteni qaıda bursań, solaı qaraı júredi» delinetin kóneden kele jatqan qanatty sóz, ókinishke qaraı, áli eskirgen joq. Demek, ádil sotymyzdyń ázirge áli de ádil emes sheshimder shyǵara beretinin este ustaýymyz kerek. Sondyqtan, taǵy da qaıtalap aıtamyz: pravosýdıe termıniniń qazaqsha balamasy ádil sot emes, – quqyqtyq sot! Al quqyqtyq sotty ádil júrgizý – elimizde quqyqtyq memlekettik qurylys ornatyldy dep sanalatyndyqtan da sotqa qoıylatyn basty talap.
Osy oılardy eskirmegendikten de taǵy bir qaıtara ortaǵa tastaımyn...
Beıbit Qoıshybaev
