Qazaqstanda 130 ult ókilderi men 40-tan astam dinı konfesıa ókilderi tatý-tátti ómir súrip keledi. Kezinde pıǵyly jaman keıbir saıasatker-symaq keıbireýler «Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin naǵyz túrli ulttar men dinderdiń alaýyzdyǵy oryn alatyn úlken soǵys ordasy bolady» degen saıası boljamdaryn aıtqan edi. Qudaıǵa shúkir, tipti qıyn-qystaý kezderdiń ózinde shetten bosyp kelgen talaı halyqtardy baýyryna basa bilgen qazaq eli búginde kóptegen ıgi bastamalar uıytqysy bolyp otyr.
Elimiz azattyqqa qol jetkizgeli beri «Qazaqstan joly» degen atpen belgili kelisim men tatýlyq qoǵamynyń erekshe úlgisin qura bildi jáne álemge onyń úlgisin de kórsetip otyr. Qazaqstandy meken etken bir de bir basqa etnos nemese din ókili eshqashan da qýdalaýǵa ushyrap nemese qysym kórgen emes. Ultymyz qalyptasqaly beri keńdiktiń sımvolyna aınalǵan Uly dala eli búginde bul baǵytta da bastama kóterip, ony is júzine asyryp álemdik beıbit qatar damý men ómir súrýdiń etalony da bolyp otyr.
Bul rette aıtpaǵymyz, bıyl altynshy ret ótken álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi týraly bolmaq. Elbasy N.Nazarbaevtyń 2003 jylǵy bastamasyna Kofı Annan, Djordj Býsh, Margaret Techer, Szán Szemın, Nelson Mandella sıaqty iri saıası tulǵalar qoldaý bildirip, sol jyly 23-24 qyrkúıekte Astanada alǵashqy basqosý bolǵan edi. Oǵan Eýropa, Azıa jáne Afrıkanyń 13 elinen ıslam, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm, sıntoızm, daosızm sıaqty konfesıalar atynan 17 dinı uıymynyń ókilderi qatysqan bolatyn. Ol týraly Elbasymyz «Búgin ejelgi qazaq jeri zor mártebege ıe boldy - ol álemdik jáne dástúrli dinderdiń lıderleri men joǵary ókilderin jer sharynyń túkpir-túkpirinen órkenıetter men dinder arasyndaǵy únqatysýǵa shaqyryp otyr», - dep maqtanyshpen aıtqan edi.
Sodan beri Elordamyz álemdik qoǵamdastyqta óz orny bar dinder kóshbasshylary men joǵary deńgeıdigi saıası tulǵalardyń kezdesetin orny men pikir almasar alańy bolyp qalyptasty. Alǵashqy sıeziń ózinde-aq oǵan qatysqan túrli din ókilderi álem halqynyń beıbit qatar ómir súrýi úshin yntymaqtastyq pen toleranttylyq ıdeıalarynyń mańyzdylyǵyn, sonymen qatar olardy iske asyrýdyń asa qajet ekendigin jarıa etti. Ádildik, aqıqat, ımandylyq jáne shydamdylyq sıaqty qundylyqtardy ózine arqaý etetin álemdik dinder Qazaq jerinen ózderiniń usynystary men ózekjardy oılaryn jarıa etip jatty. Dinniń atyn jamylyp lańkestik jáne ekstremızm otyn mazdatyp jaǵý arqyly beıbit halyqqa kúsh kórsetip, qaskúnemdik jasaý bul kúnde álemdik masshtabtaǵy asa úlken problemalardyń birine aınalyp otyr. Oǵan dálel retinde Afrıka men Azıa elderinde bolǵan birneshe áskerı tóńkerister men planetamyzdyń barlyq qurlyqtaryn qamtyǵan terrorlyq aktilerdi ókinishpen aıta alamyz. Biraq osyndaı qanquıly oqıǵalarǵa negiz bolǵan jalǵan ıdeıalardyń shynaıy dinge eshqandaı da qatysy joq ekendigi belgili. Rýhanı qundylyqtar almaǵaıyp aýysqan qazirgi zamanda elimiz osyndaı bastamamen álem elderine úlgi bolatyn sharany uıymdastyryp otyr. Alǵashqy szezde ony ár úsh jyl saıyn turaqty túrde ótkizip otyrý týraly sheshim qabyldanyp, onyń hatshylyǵyn qurý uıǵaryldy. Qatysýshylar qazirgi almaǵaıyp zamanda qoǵamnyń turaqtylyǵyn saqtaý men beıbitshilikti qamtamasyz etý baǵytynda birlesken is-áreketter týraly deklarasıa qabyldady.
Araǵa 3 jyl salyp, 2006 jylǵy 12-13 qyrkúıekte Astanada qalasynda 26 elden 29 dinı delegasıa kelgen Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń II Sezi ótti. «Din, qoǵam jáne halyqaralyq qaýipsizdik» dep ataldy. Sıeze dinı senim bostandyǵy, basqa din ókilderine qurmet jáne qazirgi zamanǵy qaýip-qaterler kezindegi din kóshbasshylarynyń halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy róli týraly máseleler talqylandy.
Bul basqosýda qabyldanǵan «Únqatysý qaǵıdattary» atty qujatta konfesıaaralyq únqatysýdyń prınsıpteri tujyrymdalyp, onda dinaralyq seriktestikti nyǵaıtý arqyly órkenıet qundylyqtaryn saqtaý jáne ornyqtyrý kózdeldi.
Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń kezekti III Sezi «Din basshylarynyń toleranttyqqa, ózara qurmet pen yntymaqtastyqqa negizdelgen álemdi qurýdaǵy róli» degen taqyrypta 2009 jylǵy 1-2 shildede ótti. Oǵan 35 elden 77 delegasıa quramynda 300 adam qatysty. Olardyń arasynda kórnekti qoǵam qaıratkerleri, sarapshylar jáne iri saıasatkerler boldy.
Sez barysynda dinaralyq úılesim men dinder arasyndaǵy ózara qurmet, dinı negizdegi qaqtyǵystardy boldyrmaý sıaqty máseleler talqylanyp, pikir almasýlar boldy. Atalǵan baǵyttar boıynsha qoldaýǵa shaqyrǵan birlesken deklarasıa qabyldandy.
2012 jylǵy 30-31 mamyrda Elordada Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń IV Sezi ótkizildi. Onyń taqyryby «Beıbitshilik jáne kelisim - adamzat tańdaýy» dep tańdap alynyp, dinı qaıratkerler men teologtar, saıasatkerler men qoǵam qaıratkerler óz oılary men usynystaryn aıtty. Sez aıasynda ótken forýmda qurylǵan Dinı basshylardyń Keńesi jumysyn bastady. «Dinı basshylardyń turaqty damýdaǵy róli», «Din jáne mádenıetter áralýandyǵy», «Din jáne áıel: dinı ıgilikter jáne qazirgi ýaqyt syny», «Din jáne jastar» degen sıaqty mańyzdy taqyryptar seksıalyq otyrystarda talqylandy.
Sez kezinde bolǵan mańyzdy oqıǵalar Birikken Ulttar uıymynyń Órkenıetter alánsymen ózara jumysyn bastaýy men elimizdiń bastamasymen qabyldanǵan IýNESKO-nyń 2013-2022 jyldardyń Mádenıetterdiń jaqyndasýynyń Halyqaralyq onjyldyǵy bolyp jarıalanýy boldy. Delegattar adamzattyń bolashaǵy úshin ózara yqpaldastyqqa, kelisim men beıbitshilikke, ádilettilik pen jasampazdyqqa shaqyrǵan úndeýdi qabyldady.
Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń 2015 jyly 10-11 maýsymdaǵy V ceziniń jumysyna 42 elden 80 delegasıa qatysty. Olardyń ishinde BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn, Iordanıa patshasy İİ Abdalla, Fınlándıa prezıdenti Saýlı Nıınıste boldy.
Sezge qatysqan Prezıdent Nursultan Nazarbaev osynyń aldyndaǵy sıezen sońǵy úsh jyl ishinde álem jurtshylyǵy adamdar arasyna dinı árkelkilik arqyly iritki salýdyń jańa áreketterine tap kelip otyrǵanyn atap ótip, mereıtoılyq forým etnıkalyq jáne dinı negizdi geosaıası shıelenis pen daý-janjaldar kezeńinde jańa sheshimder kerek ekendigin aıtty.
Sıeze memleketaralyq máseleler, qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qaqtyǵystardyń aldyn alý jaǵdaılary talqylanyp, planetamyzdyń ár jerinde bolyp jatqan zorlyq-zombylyqtardy toqtatý týraly úndeý qabyldandy. Internet pen BAQ arqyly dinaralyq alaýyzdyqty órshitetin qaýip-qaterdi aýyzdyqtaýdy jaqsylap qolǵa alý týraly da aıtyldy.
2018 jyldyń 10-11 qazan aralyǵynda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VI sezi boldy. Dinbasylarynyń bul samıti «Dinı kóshbasshylar qaýipsiz álem úshin» degen taqyryppen ótti.
Sez otyrysynda álemdegi qaýipsizdikti nyǵaıtý jáne rýhanı, dinı dástúrlerdiń qoǵamdaǵy rólin arttyrý týraly bastamalar kóterildi. Bul basqosýda alǵash ret Dinaralyq suhbattastyqqa qosqan úlesi úshin Astanalyq halyqaralyq syılyǵy taǵaıyndalyp, onyń qurmet medalimen laıyqty delegattar marapattaldy. Ótken V Sıeze Elbasynyń qurý týraly bastamasy qoldaý taýyp, osy kezdesýde Beıbitshilik jáne kelisim murajaıy ashyldy.
Kez kelgen saıası, din jáne etnosaralyq jaǵdaılar shıelenisken XXI ǵasyr basynda Qazaqstannyń mundaı aýyrtpashylyǵy kóp júk bolatyndaı is-sharalardy atqarýy elimiz úshin asqan abyroı bolyp qalyptasyp keledi. Basqa elder men aımaqtarǵa usynystar nemese aqyl-keńes aıtpaq túgili, óziniń ishki saıası máselelerinen asa almaı otyrǵan memleketter barshylyq. İshki saıasatta da jetistikterge jetip, syrtqy saıasatqa berik ustanymǵa ıe Qazaq eli osyndaı talaı isterge uıytqy bolaryna kámil senemiz.
Serikqazy Kókenaı
