Bul kúnde ata tarıhymyzdy bilmegen kisiler shettegi qazaqtar asharshylyq pen soǵysta otanyn tastpap qashyp ketkender dep júr. Olardyń ata mekendi tastap ketpegenin, qazaqtyń óz jerinde otyrǵany talaı aıtylda da jazyldy. Qazaqtyń túńǵysh astanasy Orynbor men Tóle bı babam jatqan Tashkentke, Uısin men Ǵúnnan bastap Uly júz ben orta júzge uly qonys bolǵan İle, Altaı, Tarbaǵataıdy eshkimde qazaqtyń jeri emes dep aıta almas. Tek, Rossıa men Qytaı arasyndaǵy teńsiz kelisimderdiń qurbany bolyp osy kúnde ózgege ógeı bala bolyp júrgeni bolmasa.
Altaı men İle arasyn Qazaq handyǵy kezinde Naıman, Kereı, Ýaq, Alban rýlary en jaılap jatqan edi. 18- ǵasyrdyń basynda Jońǵarlar sol qonystarymyzdy tartyp alyp Qazaqty bastysqa yǵystyrǵan edi. 18- ǵasyrdyń 50- jyldarynan keıin qazaq óz jerin Jońǵarlardan azat etip burynǵy ata qonystaryna qaraı at basyn tarta bastady. Jońǵardy jer betin joıyp jiberdim dep Jıń patshalyǵyda qazaq jerine qaraı suqtanyp ol jerlerdi óz menshigine aınaldyrýǵa kúsh saldy. Qazaq bıleri ne bolsada qazaq jerin saqtap qalý maqsatynda óz ata qonystaryna baryp irge tebýge bekidi. 18- ǵasyrdyń aıaǵy men 19- ǵasyrdyń basynda qazaq Orys patshalyǵynyń otaryna aınalyp boldy. Endigi jerde qazaqtyń qonysyn qazaq emes eki ımperıa belgilep ózara kelisimder men qazaqpen esh sanaspaı bólisip shekara bekitti. Osy teńsiz kelisimderdiń sońǵy núktesin 1881- «Peterbýrg sharty» degen kelisim qoıdy. Mine sodan bastap sol jerde, sonda turatyn qazaqta qazaqtardyń esh qalaýynsyz qytaıdyń quramynda ketti.
Sodan bastap aǵaıyndy eki qazaq eki memlekettiń adamy bolǵan taǵdyr bastaldy. Tek bunyń bir ǵana qaıyry ǵana boldy. Orys patshalyǵy kezinde de patshalyqtyń qýdalaýyna ushyraǵan qazaq pana tutyp shegara buzyp baýyryna baryp panalap otyrdy. KSRO qurylǵannan bastap qazaqtyń asyl tektilerine qanjar qadalyp, qýǵyn súrgin bastalǵan kezde asyldan urpaq qalý úshin shamasy kelgeni otbasy men shamasy kelmegeni urpaǵyn aman alyp qalý úshin bala shaǵasyn jiberip otyrdy. Onyń bir mysaly retinde Shákárim Qudaıberdiulyn aıtýǵa bolady, ózi ajalǵa bas tigip urpaǵyn aman saqtap qaldy. Sol kezdegi qazaq baılary men el aǵalary derlikteı osylaı istedi. Egerde sol kezde shekaranyń syrtynda qazaqtar bolmasa sol asyl tekti qazaqtardan urpaq ta qalmaı qalǵan bolar edi. Asharshylyqta qazaqty tastap qashty dep Stalınnyń qylyshynan qutylyp urpaǵyn aman saqtap qalǵan qazaqtar jasaǵandaı kóredi. Ol kezde derlikteı baılar men urpaqtary ustalǵany ustalyp, aman qalǵany shekara attap bolǵan. Ol kezdegi Stalın qorasynda bir at, eki sıyry, 10 qoıy bolsada qýdalaýǵa ushyratqan edi, al olardyń qashqandary bolsa baılyqtaryn arqalap emes, jandaryn shúpirekke túıip shetel attaǵan bolatyn. Mine solaı bir talaı qazaq aman qalǵan bolatyn, al sol qazaqtardyń basym bóligi 60- jyldary kelip alǵan bolatyn. Qytaıdaǵy qalǵan qazaqtar orystyń apanynan talaı qazaqtyń aman qalýyna sebepshi bolǵan edi. Biraq olardyń qytaıdan kórgen qýǵyn súrgini az bolmady. Altaı qazaqtary Gımalaı asyp, Evropa men Túrkıaǵa baryp taban tiredi. 60- jaldardaǵy asharshylq pen 1966- jyldan 1976 jylǵa deıingi qýǵyn súrginde az bolmady. Biraq endi ondaǵy qandastarymyzdy elge der kezinde oralýǵa sebepker bolmasaq endgi joǵaltýymyz odanda kóp bolmaq. Ózgeniń otarynda bolyp 4 mıllıon qazaqtan arylýdan óz táýlelsiz otanymyzda turyp ózge elderde turyp jatqan 5 mıllıon qazaqtan tirideı aıyrlatyn bolsaq tarıh aldyndaǵy kúnámiz odan aýyr bolamaq. Stalın jasaǵan qýǵyn-súrgin men asharshylyqta talaı qazaqtyń janyn alyp qalǵan qazaqtardyń urpaqtaryn endi biz aman alyp qalaıyq.
P.S.
Asharshylqta baıylqty alyp qashyp ketti deıtinderge:
Keshe Asharshylyq jáne Qýǵyn súrgin qurbandaryna qoıylýǵa tıisti eskertikshtiń orynyna gúl shoǵyn qoıý barysyna bir aǵamyzdyń áńgimesin shala tyńdap qaldym. Ol kisiniń bir týysqan apasy asharshylyqtan aman qalǵan aýyldaǵy eki balanyń biri eken. Aman qalǵan kisi mal soıatyn jerdegi bir atalarynyń kómegimen tiri qalǵan eken. Atalary túnde soıylǵan maldyń qanyn urlap alyp shyǵyp aýyldyń shetine aparyp qaınatyp berip júrip ómirin saqtap qalǵan eken deıdi. Ettiń bári Reseıge ketýi kerek, biraq ýaqytynda ketpeı kóktemde sasyp ketti deıdi. Sonda da sasyǵan etke ash qazaq jaqyndasa atady eken.
Al endi kórińiz, janyn aman alyp qalǵan qazaq artyq pa, Astyǵyń men etińdi tartyp alyp sasytyp qoıyp janyna jolatpaǵan orys artyq pa?
Turdybek Qurmethan
