Kaspııdiń qoınaýyndaǵy baılyqty baǵalaý múmkin emes. Dál osyndaı pikirdi ázirbaıjandyq sarapshy, ekolog Farıda Gýseınova (www.echo.az) saıtyna jarıalaǵan.
Onyń aıtýynsha, osy ýaqytqa deıin eshbir memlekettiń sarapshylary men mamandary Kaspııdiń qoınaýyndaǵy resýrstardy zerttegen emes.
Sarapshynyń pikirinshe, birinshi kezekte qazirgi tańdaǵy ashylǵan ken jáne munaı burǵylaý oryndarynyń potensıalyn anyqtap alý kerek. Al Kaspııdiń bıologıalyq resýrstaryna keler bolsaq, Farıda hanymnyń pikirinshe onyń qunyn anyqtaý múlde múmkin emes. Sebebi, Kaspıı arqyly shektesip jatqan memleketterde baǵa ár túrli baǵalanýy múmkin. Barlyq bıologıalyq resýrstardyń áleýetin aqshalaı esepteýge bolmaıdy.
Sondaı-aq, ázirbaıjandyq Korespondent.net-tiń jazýynsha, osynshama aýqymdy resýrsyna qaramastan álemdiń kartadaǵy úlken teńizi – sońǵy jyldary qatty júdegen. Qazirgi tańda teńizdiń hımıalyq jaǵdaıy álemdik sarapshylardy alańdatyp otyr. Búkilálemdik jabaıy tabıǵatty qorǵaý qory (WWF) Kaspııdiń bılogıalyq resýrsyn 24,2 trıllıon dollarǵa baǵalap otyr.
Atalmysh qordyń aqparatynda kórsetilgendeı, Kaspııdiń ishki resýrstarynyń baǵasy dep kórsetilgen bul soma naqty emes. Sebebi, bul jerde teńizdiń kóptegen resýrsyn aqshalaı ekvıvalentke aýystyra almaǵan.
Mysaly, Kaspıı teńizi arqyly jylyna 2,5 trıllıon dollardyń taýary tasymaldanady.
Eger bul sıfrdy JİÓ kórsetkishi etip qarastyratyn bolsaq, Kaspıı teńizi – AQSH, Qytaı, Japonıa, Germanıa, Fransıa jáne Ulybrıtanıadan keıingi jetinshi ekonomıkalyq derjava sanalady.
Alaıda, Kaspıı teńiziniń qazirgi jaǵdaıy álem ekologtarynyń alańdaýshylyǵyn týǵyzyp otyr. Sebepteri: teńiz sýynyń lastanýy, sýdyń temperatýrasyn kúrt jylynýy, teńiz sýynyń tushshylyǵynyń artýy, ondaǵy janýarlar áleminiń qyrylýy jáne t.b.
Atalmysh uıymnyń aqparatyna súıensek, teńiz sýynyń temperatýrasynyń kúrt jylynýynyń aqyry 2050 jylǵa qaraı sırek kezdesetin, erekshe qorǵaýǵa alynǵan korall rıfteriniń túbegeıli joıylýyna alyp kelýi múmkin. Qazirgi tańda teńizdiń balyqtar resýrsynyń 61 paıyzy eksplýatasıalanǵan nemese 29 paıyzy aýlanyp bitken. «Bunyń barlyǵyna Kaspıı teńizindegi munaı sorý jáne burǵylaý jumystary keri áserin tıgizep otyrǵany sózsiz», -deıdi Farıda Gýseınova.
Kaspıı teńiziniń qazirgi ekologıalyq jaǵdaıy týraly osyǵan deıin de álemdik BAQ az jazbaǵan.
Mysaly, memlekettiń geografıalyq kartadaǵy orny onyń saıası pozısıasyn anyqtaıtyny belgili. Bizdiń jaǵdaıymyzda Qazaqstannyń geografıalyq terıtorıasyna Kaspııdiń memlekettegi demokratıalyq qadamdardyń damýyna da yqpal etýi múmkin.
Shyn máninde Kaspıı jaǵalaýy geosaıası turǵydan alǵanda aımaq retinde Eýropa men Azıanyń toǵysyndaǵy aýqymdy aýmaqty bildiredi. Tipti, Túrkıa 1997 jyly ózin kaspıılik memleket ekendigin jarıalaǵan bolatyn. Olaı bolsa, Kaspıı teńiziniń baılyǵy men strategıalyq mańyzdylyǵy birqatar elderdiń ózara qarym-qatynastaryna tikeleı áser etetini de sózsiz.
Iaǵnı, múddeli memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastardyń zamanaýı úlgige saı bolýyn qalyptastyrý úshin eń aldymen halyqaralyq quqyq qaǵıdalaryna baılanysty aımaqtyń quqyqtyq mártebesin naqtylap alǵan durys edi. Al onyń ekologıalyq problemalaryna onymen shektesetin barlyq múddeli memleketter aralasýy tıis edi. Tek bul máseleniń asa mańyzdylyǵyna barlyq qatysýshy taraptar túsinistikpen qaraǵanymen, onyń sheshimin izdeýde qanshama yjdaǵattylyq tanytqandarymen áli kúnge deıin naqtyly bir baılamǵa kele almaýda.
Kaspıı teńizindegi Qazaqstannyń memlekettik shekarasy Kaspıımen shektesetin barlyq memleketterdiń shekaralary arasyndaǵy eń uzyny, ol 1700 shaqyrymnan artyq. 2004 jyly qazaqstandyq tarap Kaspıı teńizindegi qarý-jaraqqa baqylaý jasaýdyń besjaqty tetigin qurý, qarý-jaraqtyń turaqty tepe-teńdigin ornatý jáne olardy shekteý mejesin belgileý bastamasyn kóterdi. Mundaı sharalar shıelenisterdiń aldyn alýdyń jáne memleketterimizdiń beıbit yntymaqtastyǵyn damytýdyń anaǵurlym senimdi quraldardyń biri.
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
