I
Tekstologıa – aqynnyń eńbegi qatpaǵan sábıdeı bolǵan eń bir solqyldaq tusy. Osydan on jyl buryn «Kózildirigimizdi ózgerteıik» degen taqyryppen hakim eńbegindegi mátin men emlege qatysty birshama oılarymdy ortaǵa salǵan bolatynmyn. Árıne, odan keıin de Abaıdy san qaıtalap oqydyq. Kózim kórgenimen kókiregim sezbegen tustarym tipten kóp-aq eken. Hakimniń kóp eńbekteriniń arttaǵy alash balasyna tolyǵymen jetpegendigi jaıly baspasóz betterinde birneshe dúrkin shań bergendigi bar. Rasynda, osy bir kúmánniń anyqqa aınalǵandyǵyna hakimniń óz óleńderi arqyly taǵy da kóz jetkizip otyrmyz. «Ándi súıseń menshe súı» dep qatań talap qoıa biletin kemeńgerdiń án tabıǵatyna ábden qanyq bolǵandyǵy shúbásiz. Sóıtken Abaı «án degenimiz ne, onyń syry men symbaty qandaı bolý kerek» degen suraqtarǵa «Bilimdiden aıaman sózdiń maıyn, alty óleńmen bildirdim ánniń jaıyn» dep án taqyrybynyń ózine ǵana alty óleń arnaǵandyǵyn aıtady. Al, Abaıdyń akademıalyq súzgiden ótip, jeke kitap retinde qurastyrylǵan eki tom eńbegindegi án taqyrybyna jazylǵan óleńderiniń sany úsheý ǵana. Biz tómendegi taldaýǵa barmas buryn, aldaǵy aıtylmaq áńgimemizdiń tuzdyǵy úshin úsh óleńniń birer joly jaıynda ǵana qysqasha sóz shyǵyndasaq degen oıymyz bar. «Kóbinese án basy keledi ashshy, kel tyńda dep ózgege bolar basshy» deıdi hakim Abaı. Óleńnen túsingenimiz, Asqar Súleımenovshe aıtsaq «daýysty sál buqtyryp alyp yra kóteretin» alǵashqy ashshy daýys el nazaryn ózine elitetin ánniń aıryqsha tásili eken. Al degende samǵata ushyryp alyp, qaýyrsynsha qalyqtatatyn osy bir tásil namazdyń azany ispetti. Tek án basynda ǵana aıtylatyn AŃDATPA BUL UǴYMNYŃ kóptegen ánderimizdiń kelsin kelmesin ár jerinde qoldan qıystyrylýy án óneriniń kıesin ketirip-aq tur. Sodan shyǵar daýys kórsetý degendi jalaý etip, án aıtý degenimiz aıǵaılaı berý deıtindeı mojantopaı dárejege quldyradyq. Qazaqtyń «án bilmegen oıbaıǵa (daýysqa) zorlaıdy» degeni osyny kórsetedi. Osy bir oıdyń Abaı aýyzymen «Qur aıǵaı baqyrǵan, qulaqqa án beken...» dep te túrlenetini bar. Bul ǵasyrlar tájirıbesindegi halyq talǵamymen Qunanbaı balasynyń paıym parasatynyń ámánda bir arnada únemi toqaılasyp otyratyndyǵyn kórsetedi. Muny qysqasha ǵana zerdeler bolsaq, ándi daýystan bólek AQYL men JÚREK, TALǴAM men TANYM sekildi qasıetterdiń aıtatynyn kórsetedi. Kemeńgerdiń «Adam az muny bilip án salarlyq» degen oıynyń astary osyny ańdatady.
Endi 2005 jyly akademıalyq súzgiden ótip, eki tom eńbek retinde qurastyrylǵan aqynnyń myna bir óleńiniń joly jaıynda qysqasha ǵana sóz sabaqtasam deımin. Ánniń estetıkalyq lázzatyn aıtyp kele jatqan Abaı, óleńniń myna bir tusyna kelgende, kenetten nildeı buzylyp aınyp ketedi. Aıtalyq:
«...Kóbinese án basy keledi ashshy,
«Kel tyńda!» dep ózgege bolar basshy.
Kerim tolǵap taýysar qańǵyr- kúńgir,
Sol jerine oıyńmen aralasshy...».
Basynda aıttyq. Alǵashy «ashshy» daýyspen el qulaǵyn kúılep alyp, endi «kerim tolǵap», taǵatyńdy «taýysar» tusta myna «qańǵyr- kúńgiri» qaıdan paıda bola ketti. Mynadaı «qańǵyr-kúńgirden» keıin shyrqy buzylǵan esil ánge endi qaı «oıyńmen aralasatyndaı» betiń qaldy. Aqylǵa qıǵash keletin osy jerine kelgende kádimgideı abdyryp qalasyń. Ásili, bul án mátininiń sózi «Kerim tolǵap taýysar qońyr - kúńgir» bolsa kerek -ti.
Qatelespegen ekenbiz. Álıhan Bókeıhanovtyń bastamasy arqyly Múrseıit Biki balasynyń qoljazbasymen 1909 jyly «Boraganskıı» baspahanasynan alǵashqy bolyp shyqqan Abaıdyń tuńǵysh jınaǵynda osy joldar, dál biz oılaǵandaı nusqada berilgen eken. Bul jerde de kóńilge kúmán uıalatpaı qoıǵyzbaıtyn aqynnyń «kúńgir» degen sózi búginderi qaǵaberiste qalyp, qulaqqa tosań estilgeni bolmasa, kúmbirge jýyqtaý ún men daýys degen maǵynada aıtylyp tur. «Qazaq ádebı tiliniń sózdiginde» kúńgir sózi: «Alystan nemese ishi qýys nárseniń túbinen jańǵyryp estiletin dybys» dep berilipti. Sonda aqynnyń «qońyr-kúńgiri» qońyr daýys maǵynasynda aıtylyp otyrǵany anyq maǵlum boldy ǵoı. Endi entigimizdi basyp, hakim óleńin qaıyra bir aıtyp kórelik.
«Kerim tolǵap taýysar qońyr-kúńgir, sol jerine oıyńmen aralasshy». Essiz ánimizdiń maǵynasy endi jónge kelgen sekildi...
II
Abaı eshkimniń zańdastyryp alǵan jeke múlki emes. Ol adamzat, qala berdi qazaq balasyna ortaq tulǵa. Árkim óz tanymynyń ishki terezesiniń kólemine qaraı Abaıdy kóre alady. Bir biletinim, jer betinen eń sońǵy qazaq jantásilim etkende Abaı sózi onyń denesimen birge sýıdy. Mirjaqyptyń «Záredeı shúbá etpeımiz, Abaıdyń ólgen kúninen qansha alystasaq, rýhyna sonsha jaqyndarmyz» dep otyrǵany da osy. Nege deısiz ǵoı? «Eki kúımek bir janǵa ádilet pe?» degen Qunanbaı balasyna endi eshqandaı qaza joq.
ÝAQYT ULYLARDYŃ ALDYNA TÚSE ALMAIDY EKEN. Aqynnyń tek bıologıalyq táni (denesi) ǵana XIX ǵasyrdyń enshisinde boldy demeseńiz, AQYL men PARASATY keler zamana keńistiginde ómir súrdi.
Hakimniń ǵasyrlardy emes, «ZAMANDY qaı jan bılemek?» dep suraýynyń ózinde úlken maǵyna jatyr. Ras, bul ózine ǵana qoıǵan saýal bolatyn. Zamandy Abaıdyń ózinen basqa kimniń júregi daýalap bıleı alýy múmkin?
Qosh... BÚGİNSHİL ADAMNYŃ ERTEŃNEN ALAR ESHQANDAI SYBAǴASY JOQ. Erteńniń syıaqysy búginge berilmesi taǵy da anyq. Osyny oılasam bolǵany túkke turǵysyz taqyryptarmen aınalysyp, qara terge malshynyp qaǵaz shımaılap júrgen zamandastarymdy shynymen-aq aıap ketemin. Árkim óz nıetine qaraı nátıjesin kórip te jatyr. Biraq, ÓLİMNİŃ ÚSTİNE ÓMİR PATSHALYǴYN QURÝ tek danyshpandardyń ǵana táleıine jazylatyn taǵdyr ǵoı. Erteń dedik. Aıaýly Ahmettiń «El búginshil, meniki erteń úshin» uǵymynyń qazirginiń «zıalysyna» onsha qajeti joq-aý deımin. Sebebi erteńin oılaǵan er (zıaly) el taǵdyryna bylaısha qaramasa kerek edi.
Hakimniń keshegi «Ar men uıat oılanbaı, tán asyrap, Erteńi joq, búginge bolǵan qumar» baǵamy qazirgi qazaqtyń da dıagnozy ǵoı. Ótirik pe? Kánekı, alapatymyz assa Abaımen aıtysyp kórelik!..
(jalǵasy bar)
Yqylas Ojaıuly
