♦ Kelesi kúni Karin Erlan «Ekinshi Respýblıka» degenniń ne ekenin túsindirgendeı boldy: «Jańa Qazaqstan – qoǵam men ulttyń jańarýy bolsa, «Ekinshi Respýblıka» degenimiz – memlekettik modeldiń jańarýy». Biraq memlekettik hatshynyń aıtqany – shyn máninde tym abstraktili, astarynda negizi joq manıpýlátıvti túsindirme. Nege ekenin tarqataıyn.

 

♦ Men respýblıkasyn rettik nómirmen ataıtyn jalǵyz memleketti ǵana bilemin – ol Fransıa. 1958 jyldan beri bul elde Besinshi Respýblıka ornaǵan. Fransýzdar ne úshin respýblıkasyna rettik nómir beredi? Eń basty shart – jańa Konstıtýsıanyń qabyldanýy. Demek, Fransıanyń qazirgi atazańy 1958 jyly qabyldandy. Ol boıynsha basqaýdyń parlamenttik formasy prezıdenttik júıege aýysty. Qazaqstan Konstıtýsıany jańadan qabyldaı ma? Toqaev Joldaýynda atazańnyń 30-dan astam babyna ózgeris engiziletinin habarlady, dese de muny Konstıtýsıany jańadan qabyldaý dep aıta almaımyz. Sýperprezıdenttik basqarýdan róli kúsheıtiletin parlamentke qaraı aýysamyz dedi. Biraq Joldaýda atalǵan prezıdenttiń qysqartylatyn ókilettikterine keletin bolsaq, is júzinde Toqaevtyń bıligi azaımaıtynyna kózimiz jetedi (bul týraly bólek post jazarmyn). Demek, osy turǵydan alyp qarasaq, «Ekinshi Respýblıka» degen ıdeologıalyq tirkesti engizýge esh negiz joq.

 

♦ Respýblkany rettik nómirmen ataý úshin taǵy bir negiz bolý kerek – ol buǵan deıingi kezeńdi aıaqtap, qorytyndylap, oǵan saıası baǵa berý. Eger biz «Ekinshi Respýblıka» atanatyn bolsaq, onda «Birinshi Respýblıka» da bolýy kerek degen sóz ǵoı. Biraq ol qashan bastalyp, qashan aıaqtaldy? Aqordanyń saıası tehnologtary eldi Nazarbaev bılegen otyz jylǵa jýyq ýaqytty meńzep otyrǵan bolar? Olaı bolsa, sol dáýirge naqty saıası baǵa berip bolǵan soń ǵana jańa qoǵamdy, kezekti respýblıkany qurýǵa kóshýge bolady. Biraq, kórip otyrǵanymyzdaı, burynǵy prezıdenttiń qyzmetine eshqandaı jan-jaqty obektıvti baǵa berilmedi. Toqaev qańtardan beri Nazarbaevqa qatysty, kerisinshe, «elimizdi irgesi berik memleketke aınaldyrý úshin zor eńbek sińirdi» degen sarynda ǵana baǵa berip kele jatyr. Burynǵy bıleýshiniń salyp ketken júıesi áli de qyzmet etip kele jatyr, saıası sahnadaǵy bas keıipkerler de burynǵy kadrlar. Demek, osy turǵydan da «Ekinshi Respýblıka» dep ataýǵa negiz joq.

 

♦ «Ekinshi Respýblıka» degendi usynyp otyrǵan saıası tehnologtar taǵy bir jerden múlt jiberdi. Fransıada Besinshi Respýblıka bolsa, demek Ekinshisi de boldy ǵoı? Tarıhta basqa mysal bolmaǵan soń eriksiz sonymen paralel júrgizýge týra keledi. Fransýzdardyń Ekinshi Respýblıkasy 1848–1852 jyldar aralyǵynda, ıaǵnı tórt-aq jyl ómir súrdi. 1848 jyldyń aqpanynda fransýzdar patshasyna qarsy kóteriledi. Halyq azamattardyń quqyqtary men bostandyǵyn talap etedi. Kezinde oń ózgeristerdi ýáde etip bılikke kelgen koról Lýı-Fılıpp otanyn tastap, syrtqa qashyp ketedi. Napoleon Bonaparttyń nemere inisi Lýı Bonapart demokratıalyq ózgeristerdi boldyram dep saılaýda jeńiske jetip, prezıdent bolyp saılanady. Biraq tórt jyl ishinde demokratıany tunshyqtyryp, bılikti túgel óz qolynda shoǵyrlandyryp, ımperator III Napoleonǵa aınalady. Osymen Ekinshi Respýblıkanyń saýdasy bitedi. Osy turǵydan qaraıtyn bolsaq, Aqorda tehnologtarynyń naqty neni meńzegisi kelgenin túsine almaı-aq qoıdym. Sonda Toqaev fransýz ýzýrpatorynyń jolymen júredi degen sóz be? Mundaı dúnıeni halyqqa usynbas buryn saq bolyp, jan-jaqty tekserý kerek qoı. Menińshe, bular osy joly saýatsyzdyq tanytyp qoıǵan syńaıly.

 

♦ Tarıhı turǵydan alyp qarasaq, «Ekinshi Respýblıka» degen uǵymnyń negizi de myqty bolýy kerek. Al ol týraly prezıdent óz joldaýynda emes, Almatyda sóılegen qysqa sózinde ǵana atap ótti, demek, bılik uǵymnyń masshtabyn ózi taryltyp, bolmashy etip otyr. Qańtardan beri Aqorda naqty isterden góri ýádeler men osyndaı uran-ıdeologemalardy ústimizge jaýdyryp jatyr. Qurǵaq qasyq aýyz jyrtar. Bul bıliktiń naqty reformaǵa barǵysy kelmeıtinin, biraq halyq aldynda úndemeı otyrýǵa bolmaıtyn jaǵdaıda áıteýir birdeńe usynyp qutylýdyń amalyna uqsaıdy. Shirip bitken júıeni reformalaýdyń ornyna ádemi uran-ıdeologemalardy paıdalanyp, jyltyraq fantıkke orap qoıǵysy keledi. Munyń túbi jaqsy bolmaıtyny anyq.

 

♦ Ótkende jazdym ǵoı, Toqaevtyń janynda strategıalyq oılaı alatyn memleketshil saıasatkerler emes, búginnen asa almaıtyn saıası tehnologtar shoǵyrlanǵan. Bul – prezıdenttiń basyna túsken eń úlken máseleniń biri. Demek, alda áli talaı urandar men aýyz jyrtar ıdeologemalar bolady ári olar naqty isterden basym túsedi. Bizdi bıyl ońaı emes jyl kútip tur.