باسەكەلەستىك تەرمينى قانشا عاسىردان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى، كىم ءبىلسىن. ءبىر انىعى تىرشىلىك بار جەردە باسەكەلەستىك بار ەكەندىگى. جەر بەتىندەگى كەز-كەلگەن تىرشىلىك يەسى بىر-بىرىمەن باسەكەلەسە، ءبىرىن-بىرى شارت ەتىپ، قاراما-قارسىلىقتىڭ بىرلىگىمەن كۇن كورىپ كەلەدى. وسىمدىكتەر دە، جانۋارلار دا سولاي. ولاي بولسا، كۇللى تىرشىلىكتىڭ ارداقتىسى سانالاتىن ادامدار اراسىندا باسەكەلەستىكتىڭ ورناۋى مەن دامۋى باستى تابيعي ءارى قاجەتتى دۇنيە. ءبىر ءسات وي جۇگىرتىڭىزشى، ەگەر ادامدار اراسىندا باسەكەلەستىك بولماسا، قوعام قالاي داميدى؟ ۇلت پەن ۇلتتىڭ، ەل مەن ەلدىڭ اراسىندا باسەكەلەستىك بولماسا، ادامزات قالاي وركەندەيدى.
باسەكەلەستىكتىڭ سيپاتىن تويىمسىزدىقپەن، شۇكىرسىزدىكپەن شەندەستىرۋگە كەلمەيدى. باسەكەلەستىك ادام بالاسىنىڭ ەڭ تۇپكى ماقساتى مەن مىندەتىنىڭ ورىندالۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. ادام بالاسىنىڭ تۇپكى ماقساتى - دۇنيەنى جانە ءوزىن تانۋ. تۇپكى مىندەتى - ءوزى جانە باسقالار ءۇشىن يگىلىكتەر جاساۋ. ال بۇلارعا جەتۋ ءۇشىن ىزدەنىس، ەڭبەك، جاسامپازدىق جانە ناتيجە كەرەك. وسىلار ءۇشىن باسەكە قاجەت. ال ەندى باسەكەنىڭ قاراما-قارسى جاعىن باسەكەلەستىكتىڭ بولماۋى دەپ قاراساق ول دۇرىس بولمايدى. باسەكەنىڭ قارسىلاسى - كۇنشىلدىك. سەبەبى، كۇنشىلدىك ادام بالاسىنىڭ تۇپكى ماقساتى مەن مىندەتىنە قارسى جۇمىس جاسايتىن رۋحاني كۇي. الايدا، باسەكەلەستىك تە، كۇنشىلدىك تە ادام بالاسىنىڭ بويىنداعى ناپسىلەر. ءبىراق ەكەۋىنىڭ سيپاتى بولەك. بىزدە قۇلاعىمىزعا ءسىڭىپ، ەتىمىز ۇيرەنگەن ءبىر ءسوز بار، ول - ءناپسى قۇمارلىق. قوعامداعى ىلگەرى كەتۋدى دە، كەرى كەتۋدى دە وسى سوزبەن بەينەلەيمىز. شىندىعىندا ءناپسى اتاۋىنىڭ ءبارى جامان ەمەس. ەگەر ءناپسىنىڭ قالاۋى مەن تالابى بولماعاندا ادام بالاسىنىڭ وركەنيەتى بۇگىنگى بەلەسكە شىقپاس ەدى.
باسەكەلەستىك ادامزات ءومىرىنىڭ ءار ساتىسىندا، ءار سالاسىندا كەزدەسەدى. باسەكەلەستىك ورتاسى جوق جەر مۇلدە بولمايدى. سوندىقتان "باسەكەلەستىككە" اناۋ ايتقانداي كەسىپ-پىشىپ، باسەكەلەستىك مىناۋ دەپ انىقتاما بەرۋ قيىن. اركىم ءوز ماماندىعى مەن قىزمەتى، تۇرمىسى مەن ءبىلىمى تۇرعىسىنان ءتۇرلى انىقتاما بەرۋى مۇمكىن. الايدا، جالپىعا ورتاق ءبىر سيپاتى - ارىپتەستەرىنەن قورعانۋ، ۇزەڭگىلەس ءجۇرۋ جانە باسىپ وزۋ. وسى ءۇش ءتۇرلى سيپات باسەكەلەستىكتىڭ قاي سالاسىندا دا ومىرشەڭدىگىن جوعالتپايتىن قۇندىلىقتار بولىپ قالۋى مۇمكىن.
باسەكەلەستىك زامانعا، مەكەنگە ساي وزگەرىپ، دامىپ وتىراتىن ادامدىق ومىرگە ءتان، تابيعي جانە ماڭگىلىك توقتاۋسىز ءۇردىس. ول قاراپايىمدىقتان كۇردەلىلىككە، جەكەلىكتەن ورتاقتىققا قاراي ءتۇرلى دارەجەگە بولىنەدى. ازاماتتار اراسىنداعى ءبىلىم، قىزمەت، تابىس جانە باسقا دا جاقتارداعى ارىپتەستىك بۇلار باسەكەلەستىكتىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسى، ودان جوعارى وتباسىلار اراسىنداعى، ۇلت پەن ۇلىستار اراسىنداعى. ايماقتار مەن ايماقتار اراسىنداعى، ەڭ ۇلكەنى مەملەكەتتەر مەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك كەرەگەسىن كەڭگە سالا بەرەدى. وسى ەلدەر اراسىنداعى باسەكەلەستىكتە قالعان باسەكەلەستىكتەردىڭ مۇددەلىك تۇستارى تولىعىمەن توپتاسقان بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىڭ ارىپتەستەرىنەن قورعانۋ، ۇزەڭگىلەس ءجۇرۋ جانە باسىپ وزۋ سيپاتىن باسەكەلەستىك قابىلەت دەپ باعامداساق ارتىق ەتپەيمىز.
دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ باسەكەلەستىك قۋاتىن سارالايتىن بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم، دۇنيەجۇزلىك بانك جانە حالىقارالىق مەنەدجمەنت جانە دامۋ ينستيتۋتى (لوزاننا قالاسى، شۆەيساريا) تاراپىنان ۇسىنىلعان الەم ەلدەرىنىڭ باسەكەلەستىك قۋاتىنىڭ ولشەمدەرى نەگىزىنەن مىنالار:
- ينستيتۋتتار ساپاسى؛
- ينفراقۇرىلىم؛
- ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق؛
- دەنساۋلىق جانە باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ؛
- جوعارى ءبىلىم جانە كاسىپتىك دايارلىق؛
- تاۋارلار مەن قىزمەتتەر نارىعىنىڭ تيىمدىلىگى؛
- ەڭبەك نارىعىنىڭ ونىمدىلىگى؛
- قارجى نارىعىنىڭ دامۋى؛
- تەحنيكالىق جاپدىقتالۋ؛
- نارىقتىڭ كولەمى؛
- كومپانيالاردىڭ جەتىلۋ دەڭگەيى؛
- يننوۆاسيالىق الەۋەتى.
وسىلارعا كوز جۇگىرتسەڭىز مەملەكەتتىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىندە ەگەمەندىكتى ساقتاۋ، وزگە ەلدەرمەن قاتار دامۋ جانە مۇمكىن بولسا قارا وزۋ نيەتىنىڭ جاتقانىن اڭعارامىز. وسى باسەكەلەستىك ولشەمدەردى ورىندايتىن كىمدەر؟ ولار - ەلدىڭ ءار ءبىر ازاماتى. سولار قۇرعان وتباسى مەن قوعامى. دەمەك، مەملەكەتتەر ارا باسەكەلەستىك تۇپتەپ كەلگەندە ازاماتتار اراسىنداعى باسەكەلەستىك. ءبىزدىڭ ەل ۇكىمەتىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەگەنىن ەل ازاماتتارىن دامىعان ەلدەر ازاماتتارىمەن باسەكەگە تۇسۋگە شاقىرۋ دەپ قابىلداۋ ءتيىس. مۇندا اركىم ءوزىنىڭ ماماندىعى جانە قىزمەتى بويىنشا دامىعان ەلدەردىڭ سول سالاداعى، سول قىزمەتتەگى تۇلعاسىمەن ارىپتەس بولۋى دەگەندىك. بۇلاي قاراساق، ءوز جاۋاپكەرشىلىگىمىز بەن يىعىمىزداعى جۇگىمىزدىڭ قانشالىق اۋىر ەكەنىن بىردەن سەزىنەمىز. ال ەگەر باسەكەلەستىكتى تەك عانا مەملەكەتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرساق، وندا ول بىزگە جەڭىل تيەرى انىق. ءبىز ارىپتەس بولاتىن ازاماتتار كىمدەر ەكەن، سولارعا قارايىق. جوعارىداعى ءۇش قۇرىلىمنىڭ ءار جىلعى انىقتاۋى بويىنشا 2015-2016 جىلعى الەمدىك باسەكەلەستىككە قابىلەتتى 30 ەل مىنالار:
1. شۆەيساريا 5.76
2. سينگاپۋر 5،68
3. اقش 5.61
4. گەرمانيا 5،53
5. نيدەرلاندى 5.50
6. جاپونيا 5.47
7. گونكونگ 5.46
8. فينليانديا 5.45
9. شۆەسيا 5.43
10. ۇلىبريتانيا 5.43
11. نورۆەگيا 5،41
12. دانيا 5.33
13. كانادا 5.31
14. كاتار 5.30
15. تايۆان 5،28
16. جاڭا زەلانديا 5،25
17. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى 5.24
18. مالايزيا 5،23
19. بەلگيا 5.20
20. ليۋكسەمبۋرگ 5.20
21. اۆستراليا 5.15
22. فرانسيا 5.13
23. اۆستريا 5.12
24. يرلانديا 5.11
25. ساۋد ارابياسى 5،07
26. وڭتۇستىك كورەيا 4.98
27. يزرايل 4.98
28. جۇڭگو 4.89
29. يسلانديا 4،83
30. ەستونيا 4.71
قانداي الپاۋىتتارمەن باسەكەلەس بولىپ وتىرعانىڭىزدى بايقادىڭىز با؟ جۇرەك شايلىعارداي. مىناداي ءبىر فرازا بار: ءۇش جۇڭگو ءبىر كورەيدىڭ، ءۇش كورەي ءبىر جاپوننىڭ جۇمىسىن ىستەيدى-دەگەن. ال قانشا قازاق ءبىر قىتايدىڭ جۇمىسىن ىستەيدى؟ باسى اشىق سۇراق. سول الىپ قىتايىڭىزدىڭ ءوزى 28-ورىندى مىسە تۇتىپ وتىر. دەمەك، الەمدىك باسەكەلەستىك بىرەۋلەر ويلاپ جۇرگەندەي ويىنشىق دۇنيە ەمەس. دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ باسەكەلەستىك قۋاتىن ءار جىل سايىن باعالاپ وتىراتىنىن ايتتىق. ەندى سوڭعى جىلدارعا كوز جۇگىرتەيىك. ول ءۇشىن ءبارىن ەمەس، الدىڭعى بەسدىكتى قانا مىسالعا الايىق. ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىنىڭ جەمىسى رەتىندە ءتۇپ نۇسقاسىن كورەيىك:
2010-2011 جىلدار اراسى:
1. 
Switzerland 5.63
2. 
Sweden 5.56
3. 
Singapore 5.48
4. 
United States 5.43
5. 
Germany 5.39
2011-2012 جىلدار اراسى:
1. Switzerland 5.75
2. Singapore 5.63
3. Sweden 5.61
4. 
Finland 5.47
5. United States 5.43
2012-2013 جىلدار اراسى:
1. Switzerland 5.72
2. Singapore 5.67
3. Finland 5.55
4. Sweden 5.53
5. 
Netherlands 5.50
2013-2014 جىلدار اراسى:
1. Switzerland 5.67
2. Singapore 5.61
3. Finland 5.54
4. Germany 5.51
5. United States 5.48
2014-2015 جىلدار اراسى:
1. Switzerland 5.80
2. Singapore 5.65
3. United States 5.54
4. Finland 5.50
5. Germany 5.49
2015-2016 جىلدار اراسى:
1. Switzerland 5.76
2. Singapore 5.68
3. United States 5.61
4. Germany 5.53
5. Netherlands 5.50
باستى ەل رەتىندە شۆەيساريا، سينگاپۋر، اقش، گەرمانيا، نيدەرلاندى، فينليانديا ەلدەرى تالدالعان. ءبىز تاڭداي قاعىپ تامساناتىن جاپونويا دا، ۇلىبريتانيا دا بەستىكتىڭ ىشىندە جوق. بىرىنشىلىكتى بەرمەي كوش باستاپ كەلە جاتقان ەل - شۆەيساريا. اۋىزىن ايعا بىلەگەن اقش تا، ەۋروپانىڭ جۇرەگى سانالاتىن - گەرمانيا دا وعان جەتە الماي "پۇشايمان" كۇي كەشىپ وتىر. ولاي بولسا، باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك دەگەن – مەملەكەتتىڭ الىپتىلىعى، رەسۋرستارىنىڭ مولودىعى نەمەسە اسكەري-تەحنيكالىق قۋاتىنىڭ جوعارى بولۋى ەمەس. ول - جالپى ىشكى ءونىمنىڭ پايىزدىق ءوسىمى، جان باسىنا شاققانداعى ۇلەستىڭ كوبەيۋىمەن بىرگە، تۇتاس قوعامنىڭ الەۋەتىنىڭ جان-جاقتى ارتۋى. وعان ەكونوميكا دا، ەكولوگيا دا، ساياسي تۇراقتىلىق تا، الەۋمەتتىك يگىلىكتەر دە، ونەر دە، مادەنيەت تە، عىلىم مەن ءبىلىم دە، تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ جاقسارۋى دا، سپورت پەن سالاۋاتتى ءومىر سالتىنىڭ قالىپتاسۋى دا، دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ينفراقۇرىلىمنىڭ جابدىقتالۋى دا، قارجىلىق جانە بانكتىك جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن سەنىمدىلىگى دە، عۇمىر جاستىڭ ۇزاقتىعى دا، جۇمىس پەن باسپانامەن قامتىلۋدىڭ دەڭگەيى دە، كاسىپكەرلىكتىڭ اشىق ءارى زاڭعا ساي ءجۇرىلۋى دە، ءسوز بوستاندىعى جانە ادامدىق قۇقىقتىڭ اسقاقتاۋى دا، ادامدار اراسىندا ءوزارا سەنىم مەن قۇرمەتتىڭ شىنايى كورىنىس تابۋى دا، جالپى قوعامنىڭ دۇنيەدەگى ەڭ باستى بايلىقتىڭ -ادام ەكەندىگىن تەرەڭ ءتۇسىنۋى دە تاعى باسقا تولىپ جاتقان ادام جانە ونىڭ ءوندىرىسى مەن ومىرىنە قاجەتتى قۇندىلىقتاردىڭ داۋرەندەۋى جاتادى. مىنە وسى دۇنيەلەردىڭ بارلىعىنىڭ ءبىر قوعامدا شوعىرلانۋى - باسەكەگە قابىلەتتىلىك بولىپ تابىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا باسەكەلەستىك قابىلەت تەك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر عانا ەمەس، ول تۇتاس قوعامدىق سانا مەن الەۋەتتىڭ جاڭارۋى مەن دامۋى. ال ونى جاڭعىرتۋشى - مىنا ءبىز بەن ءسىز سەكىلدى ازاماتتار. اركىم ءوز جۇمىسىن ادال ءارى جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاراتىن بولسا، ول ءۇشىن ۇنەمى ىزدەنىستە، جاسامپازدىقتا جۇرەتىن بولسا، وتىز ەلدى ويسىراتا وتىرىپ، ورتاسىنان ورىن الارىمىز انىق. ءبىراق، سول 30 ەل ءبىز ءۇشىن تەك العا جىلجىۋدىڭ نىسانى عانا. ال بىزگە كەرەگى جان-جاقتىلى دامۋ، وركەنيەت. ول ءۇشىن ءبىز باسقالاردىڭ ارتىقشىلىعىن وزىمىزگە ۇلگى ەتە وتىرىپ، وزىمىزبەن ءوزىمىز ۇنەمى باسەكەدە ءجۇرىۋىمىز قاجەت. سول ارقىلى بويىمىزداعى ءتۇرلى مىنەزدىك كەساپاتتاردان ارىلىپ، شىنايى باسەكەلەستىك قابىلەتكە يە بولامىز. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ايتقان: ۇلكەن جيھات سول بولماق.
قاستەر سارقىتقان
اباي اتىنداعى قازۇپۋ
ەلتانۋ جانە تۋريزم كافەدراسى
دوسەنتى
