... «بۇگىنگى كومپىس تىلگە وداعاي كورىنگەنىمەن، كونە تىلدە «بودە»  - «پاك» دەگەن ءسوز. ماڭگۇرت تۇگىلى زيالى قاۋىمنىڭ ءوزى دە تۇسىنە بەرمەيتىن ءتول ءسوزىمىزدى ورىسشاعا اۋدارىپ بارىپ مويىنداتاتىن ادەتكە سالساق- نيەۆيننايا، بۇدان دا دوكىرلەي تۇسسەك –ديەۆستۆەننيسانىڭ توتە اۋدارماسى دەۋگە بولادى. ءتىلىمىزدى قوتىر قىلاتىن بوتەن ءسوز انا ءتىلىمىزدىڭ ولەڭنەن ءوربيتىن اۋەنى مەن تۇڭعيىق تەرەڭىنە قايدان جەتسىن (قاليحان ىسقاق). قالىڭدىقتىڭ قىز كۇيىندە، تازا، ابىرويلى كەلۋىنە ۇلكەن ءمان بەرگەن قازەكەمنىڭ پاكتىككە دەگەن ىڭكارلىگى بۇگىنگى قويىرتپاق قوعامنىڭ وڭەشىنە جۇتىلىپ بارادى. قىرىقىنشى ءۇيدىڭ تيىمى دا، قالا بەردى كۇڭنەن تىيۋى دا بۇگىنگى جالبىرشاشتاردى رايىنان قايتارا الماي وتىر. «ون ەكىگە تولعان سوڭ بويجەتكەن قىزى بارىن ءبىلدىرىپ وڭ جاققا بودە ءۇي تىگەتىن قازاقتىڭ بايىرعى سالتى. ءبىر جىل بويى بايبىشەنىڭ كۇنى قىزىنىڭ ەتەگىن ەلدىڭ وسەگىنەن كۇرەگەيلەپ بودە ءۇيدىڭ ەسىگىن كۇزەتۋمەن وتپەك. بودە ءۇي، بودە ءۇي، ارمان اي». (قاليحان ىسقاق). كەڭەستىڭ كەزىندە چەحوسلوۆاكياعا بارىپ كەلگەن اكەم: «ول ەلدە بويجەتكەن قىزى بار وتباسى ءۇيىنىڭ سىرتىن كوكپەن بوياپ قويادى ەكەن. سوعان قاراپ-اق قۇدا تۇسۋشىلەر كەلە باستايتىن كورىنەدى» دەپ ايتقاندا تاڭقالاتىنبىز. ءار ءىستىڭ بايىبىنا بارىپ، ۇلكەن پاراساتپەن اتقاراتىن قازەكەمنەن امال قالعان با؟ ستيليست جازۋشى قاليحان ىسقاقتىڭ «بودە ءۇيىن» وقىعاننان كەيىن بابامنىڭ بايىپتىلىعىنا باس يمەسكە امال قالمادى. «بايى بۇگىن ولگەندەي قولاڭ شاشتى شاشىپ تاستاپ، تىلتيعان تۇساق بوكسەنى تىلتيما دامبالمەن تاڭىپ تاستاپ، ميتىڭ-ميتىڭ جورعالاعان قىسىر بيكەشتەردى كورگەندە مەنىڭ ەسىمە بودە كەمپىر تۇسەدى. بودە دۇنيە بىزدەردەن الىستاپ كەتكەن ەكەن-اۋ. فانيدەن كوڭىلى قالعان بودەلەر اجەلەرىمىزبەن، انالارىمىزبەن بىرگە باقيعا اتتانىپ كەتكەن جوق پا؟» دەپ جوقتايدى قالەكەڭ. راسىندا بودەلەر بۇگىندە تىم از دەپ اڭىراۋعا شاق قالعاندايمىز. باستى ماقساتىمىز قوشقار ءمۇيىز ويۋمەن ورنەكتەلگەن ماقالا جاريالاۋ ەمەس. ۇستانىمىمىز پاك، پەرىشتە قىزدارىمىزدى باتپاعىنا باتىراتىن باتىستىق «برەند ۇستانىمداردان» اراشالاۋ.  «قىزدارىمىز نە بوپ بارادى ءوزى؟» دەگەن وي ۇلتتىق سەزىمگە ۇيات ۇيالاتادى. ۇيات، ۇجدان دەگەن بۇرىن قازاقتىڭ بويىنا بىتكەن فيرمەننىي ەرەكشەلىگى سىندى-تۇعىن. ءتىپتى بودە قىز برەند بولاتىنداي دا تۇعىن. الايدا... ارىنان بەزگەن قىز كوبەيىپ تۇر بۇگىندە. ءتىپتى پاكتىگىمەن، پەرىشتەلىگىمەن، پەريزات بولىپ تۇرمىسقا شىعۋدى نامىس كورەتىن قوعامعا كەپ تىرەلە مە دەگەن ءقاۋىپ تە جوق ەمەس. بۇگىندە مەكتەپتە وقيتىن قىزداردىڭ جارتىسىنان كوبى جىنىستىق ءومىردىڭ ءدامىن تاتىپ ۇلگەرگەن دەگەن ءبىر دارىگەردىڭ ءۋاجىن ەستىدىك جۋىردا. دەنەڭدى ءدىر ەتكىزەر دياگنوز، ارينە. ءبارىمىز مورال وقۋدان شارشامايمىز-اۋ. ءبىراق ۇلتتىق كالورياسى از سياقتى. بۇگىنگى قىز دا، ۇل دا باتىستىڭ موداسىمەن ورازاسىن اشىپ ءجۇر. ۇيات، پاكتىك تۋرالى اڭگىمە ايتا باستاڭىزشى، «سالەم ايتىڭىز» دەيدى. ياعني ولاردىڭ بۇعان تۇكىرگەنى بار. تەك وزدەرىنىكى تۋرا. بۇگىندە ۇيادا ۇياتتى ءبىلىپ وسكەن قىز از. ونداي قىزداردىڭ كلاسسيكالىق وبرازىن ىزدەسەڭىز ەمگە تاپپايسىز. ويتكەنى پاك بولۋ قاليحان ىسقاقشالاساق بودە قىز بولۋ زامانۋي ستاندارتقا ساي كەلمەيدى. «كولحوزداردىڭ» تىرلىگى. ءتىپتى بۇگىنگى جوعارعى وقۋ ورنىنا جاڭادان تۇسكەن 1ء-شى كۋرستىڭ قىزدارىن «بالمۇزداق» دەپ اتايتىنىن بىرەۋ بىلسە، ەكەۋ بىلمەس. ياعني سارىاۋىز بالاپان، ءالى تاتتىلىگىن جويماعان دەگەن ماعىنادا شىعار ەندى، ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە. بارىن باعالاي الماي جۇرگەن قىزدارىمىزدىڭ تىرلىگىن باس بارماقپەن باعالاي المايمىز ەندى. راسى وسى. بالانى اققۇتان اكەپ بەرمەيتىنى، نە بولماسا «تاۋىپ العان دالادان، ءتۇسىپ قاپتى شانادان» دەگەنگە يلانا قويۋى دا ەكىتالاي. ستوپ-كادر: بۇگىنگىنىڭ جۇگەرمەكتەرى ءبارىن قايدان بىلەدى؟ باسە دەرسىز. قايدان؟ ىشتەن ءبىلىپ تۋمايدى ارينە. جۇمىستان قولى تيمەيتىن اتا-انا بالاسىنىڭ بوس ۋاقىتىندا تاماق ءىشىپ وتىرعانىندا الاقانداي قۇرىلعىدان كوز الماي شۇقىلانىپ وتىراتىنىن بايقار. بايقار دا باستى شايقار دا قويار. ءتىپتى سول سوتكانى اقتارىپ كورگەن اتا-انا بار ما ەكەن؟ ويباي-اۋ وعان ۋاقىت قايدا؟ بالادان گورى جۇمىس، اقشا قىمبات بولىپ تۇرعان زامان ەمەس پە؟ نە كورسە دە تىنىش وتىرسىن دەمەڭىز. بالەنىڭ ءبارى سونىڭ ىشىندە. سوتكاداعى سوراقىلىقتار جەتىپ ارتىلادى. «مىناۋسكي تەلەفون اپەردىم بالاما» دەپ تە ماقتانباي-اق قويىڭىز. بالاڭىزدى بۇزۋعا اپاراتىن توتە جولدى دايىنداپ قويدىم دەي بەرىڭىز. الەمدى شارلاپ، جاڭالىقتاردى قاراپ، ءبىلىمىن جەتىلدىرسە مەيلى-اۋ، الايدا «قورشاۋلى باقتىڭ  ءتاتتى جەمىسىنە» قۇمارتىپ، بالانى قالاي جاساۋ پروسەسىن ۇيرەنىپ ءجۇر مە ەكەن الدە. بايقاپ قويىڭىز. ارتىقتىق ەتپەس. دەرتتىڭ قوزدىرعىشىن سوتكادان عانا ىزدەمەۋ كەرەك-اۋ. تەلەديدار، عالامتور ىسپەتتى ۇستازدىڭ ءرولىن اتقارىپ وتىرعان كورنەكىلىكتەر جەتىپ ارتىلادى. بويداقتارعا «نەگە ۇيلەنبەي ءجۇرسىڭ؟» دەڭىزشى، «قىز جوق» دەيدى. تۋرا ماعىناسىندا ەمەس. قانىنا بىتكەن پاكتىككە دەگەن قۇمارلىق بولادى ارينە. الايدا بىرەۋدىڭ قاڭسىعىنا تاپ بولام با دەپ قورقاقتايتىندارى دا بارشىلىق. سول سەبەپتەن پەرىشتە قىز ىزدەيدى. الايدا و جازعان ءشوپتىڭ اراسىنا ءتۇسىپ كەتكەن ينەدەي تاپتىرمايدى-اۋ شىركىن!.. قىز بىتكەننىڭ بارىنە توپىراق شاشىپ كۇستانالاۋدان اۋلاقپىز. ۇعىمىنا ۇيات ۇيالاعان پەريزاتتارىمىز جەتەرلىك. الايدا سول ادالدىق دەگەنگە «پوزور» دەگەن ۆيرۋستى جۇقتىرىپ الماسا دەيسىڭ. «ول مودا ەمەس» دەپ ازعىراتىنداردىڭ دا جەتەگىندە كەتپەسە ەكەن دەيسىڭ... اۋەل باستا اتام قازاق العاشقى نەكە ءتۇنى «نەكە جاۋلىق» اتالاتىن جايما  توسەپ، تاڭەرتەڭ قالىڭدىقتىڭ پاك ەكەنىنە كوزى جەتكەن جەڭگەلەرى ەنەسىنەن ءسۇيىنشى سۇراعان. بۇل ۇلكەن ابىروي سانالعان. ەگەردە كەلىن  ارىنا داق تۇسكەن بولىپ شىقسا، ونى ماسقارالاپ، بەتىنە كۇيە جاعىپ، ەسەككە تەرىس قاراتىپ وتىرعىزىپ، تەسىك قازان مەن سىنىق شاۋگىم ۇستاتىپ، ەلىنە قايتارعان. بۇل قىز ەلىنىڭ بەتىنە دە شىركەۋ بولىپ، اقىرىندا ەلدىڭ بەتىنە قاراي الماي قالعان سوڭ ءوزىن-وزى ولىمگە قيعان مىسالدار از بولماعان. وسىنداي ماسقارالاردى ەستىپ وسكەن قىز مۇندايدان بويىن اۋلاق ۇستاعان... ال بۇگىندە بۇل ماسەلە قوعامنىڭ قوتىرى بولىپ تۇر. قاسىعان سايىن قانىڭدى شىعارىپ، جانىڭدى اۋىرتىپ تۇراتىنى بار. «شىرىندى جەردە شىبىن كوپ». بۇعان ارينە جىگىتقۇمار، جەڭىلتەكتىككە ءبىر يىعىن بەرىپ تۇراتىن بەتپاقتاردىڭ ءوزى دە كىنالى.  قارا بەت بولعاندارعا تاس اتىپ ولتىرەتىن قۇنانبايدىڭ زامانى وتكەن. سول زامانداعى زاڭ زاكۇن ورىندالسا مۇمكىن مۇنداي سۇمدىقتار بولماس پا ەدى؟ تاريح نە دەيدى؟ سەكسۋالدى ريەۆولليۋسيانىڭ سان الۋان ءتۇرىن باستان وتكەرگەندەر ءبارىبىر دە پاكتىكتى جاقتايدى. ءريمدى دەسيي يمپەراتورى باسقارىپ تۇرعان شاقتا پاكتىگىنەن ايىرىلىپ تۇرمىسقا شىققان قىزدارعا ۇلكەن ايىپپۇل سالعان.  ساۋد ارابياسىندا بۇزىلعان قالىڭدىقتى باۋىزداپ ولتىرەتىن بولعان، ولاي بولماعان كۇندە دە قىزدى ۇيىندە اكە-شەشەسى سۋ تولتىرىلعان حاۋىزبەن كۇتىپ العان. قىزدىڭ سوڭعى امالى سۋعا ءتۇسىپ، تۇنشىعىپ ءولۋ بولعان. يراننىڭ بەلۋدجيستان ايماعىنداعى ءار ءۇيدىڭ الدىندا نەكە اعاشى ءوسىپ تۇرادى. ەگەر تويدان كەيىن ءبارى دۇرىس بولماسا كۇيەۋى ايەلىن وسى اعاشقا اسىپ ولتىرگەن.  ەجەلگى رۋستە نەكە تۇنىنەن كەيىن بۇزىلعان نەكە توسەگىن قوناقتارعا كورسەتەتىن سالت بولعان. پاك بولىپ شىقپاسا دا توي توقتاماعان. ءبىراق ايەل ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بۇزىلىپ كەلگەندىگى ءۇشىن كۇيەۋىنىڭ تەپكىسىندە، يت ازاپپەن ءومىرى وتكەن... بۇگىندە  سەكسۋالدى   توڭكەرىس ءوز جەمىسىن بەردى. دەموكراتياسى گۇلدەپ تۇرعان امەريكا جاستارىنىڭ تىم بۇزىلىپ كەتۋىمەن كۇرەسىپ جاتسا، رەسەيدە قىزدار بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ جىنىستىق قاتىناسقا تۇسۋدە... پاكتىك بۇگىندە قولعا تۇسپەس اسىلمەن استاس. بىرەۋلەر ساقتايدى، بۇلىنگەندەر قايتا قالپىنا كەلتىرىپ الادى. بۇگىندە ەكونوميكا سالاسىنا قاتىستى قايتا وڭدەۋ دەگەن ءسوز ءجيى قولدانىلاتىن بولىپ ءجۇر. نەكەگە قاتىستى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ دەگەن موداعا اينالىپ بارادى. راسىندا بۇگىندە بۇلىنگەندەر بىلدىرمەي قايتا قالپىنا كەلتىرىپ الاتىن بولعان. پاكتىگىڭدى قالپىنا كەلتىرىپ بەرەدى رەسەيە 1962 جىلى گيمەنوپلاستيكا – ياعني قىزدىقتى قالپىنا كەلتىرۋ وتالارى جاسالا باستادى. ال ەلىمىزدە 1990 جىلداردان باستاۋ الادى. ەجەلگى گرەك ميفىنە سەنسەك نەكە قۇدايى گيمەنەي سانالعان. گيمەنوپلاستيكا سونىڭ قۇرمەتىنە وسىلاي اتالعان...ارينە «تەسىك مونشاق جەردە قالماس». الايدا ارىنان ايىرىلىپ كەلگەن قىزدا قانداي ابىروي بولسىن؟.. قىسقا مەرزىمدى قىزدىق پەردە 7-10 كۇننىڭ كولەمىندە اينىماي تۇرادى. ونى قىزدىق پەردە بولاتىن ايماقتى تىگۋ، قىسۋ دەگەندەي امالدار ارقىلى ىسكە اسىرادى. ال ۇزاق مەرزىمدىسى كۇردەلى جولمەن جاسالادى.  مورال ماسەلەسىن بىلاي قويعان كۇننىڭ وزىندە، جاساندى جولمەن قالپىنا كەلتىرىلگەن قىزدىق پەردەنىڭ وپەراسيا جاساتۋشىعا تيگىزەر زيانى بار. جاي زياندىلىق ەمەس، دەنساۋلىقتى قاتەرگە تىگەتىن زياندىلىق. مۇنداي حيرۋرگيالىق وپەراسيا جاساتقان ايەلدىڭ باسقا مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتى بۇزىلۋى ىقتيمال. ودان باسقا، قانى ۇيۋىپ، جۇيكە جۇيەسىندە زاقىمدانۋلار بولادى. رەسەيدە مۇنداي وپەراسيالاردىڭ قۇنى  10 000 رۋبلدەن جوعارى بولادى. ال بىزدە ۇزاق مەرزىمدىسى 160 مىڭ تەڭگە تۇرادى.  ال ەكى-ۇش كۇنگە ارنالعانىن 30-75 مىڭ تەڭگەگە جاساتۋعا بولادى. بىر-ەكى مىسال... ءبىرىنشى مىسال: كەزىندە اۋىلدا ابدەن اتاعى شىققان بويجەتكەن ءبىر جىگىتتىڭ ەتەگىن ۇستاپ تۇرمىسقا شىعۋدى كوزدەيدى. اقىرى قاقپانىنا بىرەۋدى تۇسىرەدى دە. دارىگەرگە بارىپ، كوزدەگەنىنە دە قول جەتكىزەدى. بەتاشار بولىپ، جۇرتتىڭ اياعى باسىلا بەرە كەلىننىڭ قولىنان ءشاي ىشپەك بولعان ءبىر توپ ۇلكەندەر زالعا كىرەدى. وسى كەزدە شاينەگىن كوتەرىپ، ءجۇزىن تومەن سالعان جاس كەلىنشەك ءشاي قۇيا باستايدى. توردە وتىرعان دارىگەرمەن كوزى ءتۇيىسىپ قالعان كەزدە ەكەۋى دە ەستەن تانا جازدايدى. دارىگەر ارسىز كەلىننىڭ ەنەسىنىڭ قۇربىسى بولىپ شىعادى. گيپپوكرات انتىنا ساي دارىگەر جۇمعان اۋزىن اشپاعان كۇيى كەتەدى. ەكىنشى مىسال... وڭ جاقتا وتىرىپ ويناقتاپ ءجۇرىپ وت باسىپ قالعان قىز بەتتىڭ ارىن بەلگە ءتۇيىپ ءوزىن سۇيگەن جىگىتكە تۇرمىسقا شىعادى. ارينە پاكتىگىن تىكتىرىپ الىپ. جىگىت اتا-اناسىنا سالماعىن سالماي كۇنى-تۇنى جۇمىس ىستەپ، باسپانا، كولىك الىپ، تويدى دا ءوزى جاسايدى. مۇناي كومپانياسىندا جۇمىس ىستەيتىن قالتالى جىگىتتى قارماعىنا ىلىكتىرگەن قىز مۇنى دا از كورىپ جان قۇربىسىنا «مىنا اقىماق ەشتەڭە سەزبەيدى. بىلمەي قالعانى جاقسى بولدى» دەپ كۇيەۋىن مازاقتاپ سمس جازىپ جىبەرەدى عوي. ونى كۇندەردىڭ كۇنىندە كۇيەۋى وقىپ قويادى. جان قۇربىسىن قىسىپ بارلىق شىندىقتى بىلگەن كەزدە ادالداپ مال تاپقانى قايداعى جوق حارامعا بۇيىرعانىنا قاتتى اشىنعان جىگىت الدامپازدى ۇيىنەن قۋىپ شىعادى. مۇنداي مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر اق تۇتام. ءبارىبىر اشىلادى... سوندىقتان دا قارا كوز قىزدارىمىز ارىن جاسىنان ساقتاسا دەيسىڭ... بۇگىندە عالامتور بەتتەرىن «پاكتىگىمدى ساتامىن» دەگەن جارناما قاپتاپ كەتكەن. تاپ ءبىر ءۇيىمدى نە بولماسا كولىگىمدى ساتامىن دەگەن سياقتى. ورگان ساتامىن دەگەننىڭ قاسىندا بۇل قۇمانمەن قولىنا سۋ قۇيىپ بەرۋگە دە جاراماي قالدى. ازىرگە بۇل باسقا ەلدەردە. ءبىراق كەيدە ۇلتىمىزدىڭ اتىنا ۇيات كەلتىرەتىندەرى دە جوق ەمەس. بىلتىر رەسەيدە وقۋعا تۇسە الماي قالعان قىز پاكتىگىن 10 مىڭ دوللارعا باعالاپ ايدى اسپانعا شىعارعان ەدى. ءتىپتى برازيليالىق ءبىر قىز 800 مىڭ دوللارعا باعالاعان-تىن ابىرويىن. (ەلىكتەگىش، سولىقتاعىش قىزدارىمىز مۇنى ءىلىپ اكەتپەسە دەڭىز). ەتەگىن جەل كوتەرمەگەن جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان قىزداردى ساۋداعا سالاتىندار  از ەمەس. بىلتىرعى جىلى اقتوبەدە پاك قىزداردى 300 مىڭ تەڭگەگە ساۋدالاعان سۋتەنەرلار ۇستالىپ جازاسىن الىپ ەدى. پاكتىك يدەال بولۋدان قالعان قاقسال قوعامدا ءبارىن كۇتۋگە بولاتىن سىقىلدى. پاكتىگىن ءبىر ساتىپ، ونى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ الىپ ەكى جەپ بيگە شىعىپ وتىرعاندار دا جوق ەمەس. تال بويىنان تابىلمايتىن اردى «تىككەنمەن» ورنىنا كەلەر مە؟ ابىرويىنان ايىرىلىپ قالعان  قىزداردىڭ قارمايتىن تالى — گيمەنوپلاستيكانىڭ دا تاسى ورگە دومالاپ تۇر بۇگىندە. ونىڭ بۇگىندە قولجەتىمدى بولىپ تۇرعانى دا ارسىزدارعا قولاي بوپ تۇر. تۇنگى كوبەلەكتەردىڭ كوپشىلىگىن ستۋدەنت قىزدار قۇرايدى دەگەندە اينالامىزدان ۇراتىن اعاش تاپپاي قالىپ ەك. ال ەندى ءبىر دارىگەر ءتىپتى شالقامىزدان ءتۇسىردى. «بۇرىندارى گيمەنوپلاستيكا جاساتۋعا سۇرانىس كوپ بولاتىن. بۇگىندە ازايىپ بارادى. دەمەك جىگىتتەر قىز، قىز ەمەس ەكەندىگىنە قارامايتىن بولعانى دا». مۇنداي ماسقارانى ەستيمىز دەپ ويلاماپ ەك... تاقىرىپتىڭ ءتۇيىنىن تولاسسىز تىيىم دەپ تۇسىنبەڭىز. اششى ايتىپ اشىندىرا الماساق، تۇششى ايتىپ تۇشىندىرا بىلمەسەك، بىزگە سىن.

اۆتور: باقجان شايدۋللا

"الاش ايناسى"