بىردە «اپورت» ساۋدا ورتالىعىنا جول ءتۇستى. ادەتتەگىدەي قۇجىناعان ادام: ەڭبەكتەگەن بالادان، ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن بارلىعىن كەزىكتىرەسىز. «جاعدايى»  جاسالعان ساۋدا ورتالىعىنىڭ الەمى ءوزىڭدى وزگە ەلگە  الىپ كەتكەندەي سەزىم ۇيالاتادى. كىرگەننەن شەتەلدىڭ قارىپتەرىمەن تىزبەكتەلىپ جارنامالانعان وزگە ەلدىڭ زاتتارى. اينالاڭا ءبىر ءسات قاراپ، قازاقتىڭ ءتول ءونىمىن ىزدەسەيسىڭ. تاپقان كۇننىڭ وزىندە ىلۋدە بىرەۋ عانا. شەتەلدىك «New Yorker»، «Oggi»، «ينتەرتوپ»، «ۆanna-banna»، «كari»-نەن كوز سۇرىنەدى. ولارعا ايتار ءۋاجىمىز دە جوق، ارينە. ساۋدا ەركىندىگى، تاڭداۋ ەرىكتىگى دە «دەموكراتيالى» تۇردە. وكىنىشتىسى سول، ءتول ءونىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى جانعا باتادى.

      كەزىندە كوشپەندى قازاق حالقى بۇكىل جابدىعىن ءوزى ءوندىرىپ ءوز كاسىبىنە جاراتقان. اسىرىسە، قازاقتىڭ ىسمەر انالارى ۇستىنە كيگەن كيىمىنەن بولەك، ءۇيدىڭ قاجەتتى بارشا جابدىعىن ءوز قولونەرى ارقىلى ءتۇرلى بۇيىمداردى ىستەگەن. كيىز ءۇيدىڭ سىقىرلاۋىعىنان كەرەگەگە كەرىلگەن كيىزگە دەيىن، جەرگە توسەلگەن ءتۇس كيىزدەن توبەگى تۇندىككە دەيىن ءوزى تىككەن. ءاربىرىن ورنەكتەپ، بۇيىمىنا قاراي ءتۇرلى ويۋ-ورنەكپەن بەزەندىرگەن. اس ىشەتىن اعاش قاسىعىنان ەردىڭ مىنگەن ەرقوقىمىنا دەيىن قولدان جاسالعانى بارشاعا ايان. ءيا، بۇل حالىق ونەرىنىڭ قۇندىلىعى. قازاقتىڭ قاي شىعارماسىن الماساڭىز دا «ون ەكى قانات» قوناققا تىگىلگەن كيىز ءۇيدى ايتقاندا، كورپە-جاستىقتان جاسالعان جاساۋعا دەيىن سيپاتتاپ سۋرەتتەيدى.  كوزگە تۇسەر كوركەمدىگى بولعاندىقتان جازىلادى عوي! ون ساۋساعىنان ونەرى  تامعان ىسمەر انالارىمىز تۇسكىلەم، الاشا، توقىما بۇيىمدارىن كەرمە، قارشىن، دوربا، قورجىن، جەرجاستىقتاردى ءتۇرلى ورنەكپەن ساندەگەن. ونىڭ اربىرىنە سالىنعان سۋرەتتەردە  وزىندىك ءمان-ماعىنا بار. ماسەلەن، كورپەگە سالىناتىن ءۇشبۇرىش قۇراعى – سۋ، جەر، اۋا – عالامنىڭ ءۇش بەلگىسىن اڭعارتادى. ال بال اراسىنىڭ ۇياسى نەگىزىندە جاسالعان «التى تاباق» قۇراعى مولىشىلىق، بەرەكەلىكتى بىدىرەتىن بولعان. جان-جانۋار بەينەسى دە ىرىمدالىپ سالىنعان. قىزدىڭ جاساۋىنا كىرەتىن ماحاببات كورپەسىنە قوس اققۋ سۋرەتىن جىبەك جىپپەن كەستەلەگەن. بۇل اتالعانداردىڭ بارلىعى دالا زاڭدىلىعىندا دۇنيەگە كەلگەن قازاقتىڭ ىسمەر ونەرى.

     بۇگىندە بۇل اتالعان بۇيىمدار قولدانىستان سىرتقارى قالدى. ال ۇلتتىق كيىم-كەشەككە كەلەر بولساق، ولاردى شىعاراتىن «سىمبات»، «ەركە-نۇر»، «ادەمى-اي»، «ەركەم-اي»، «اياباباني»، «جادو» سەكىلدى بىرنەشە وتاندىق سان-كومپانيالارى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ بارلىعى دا قازاقستان اتىنان حالىقارالىق ءسان اپتالىقتارىنا قاتىسىپ، قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرىن جانە باسقا دا قولونەرىنەن تۋىنداعان بۇيىمداردى ناسيحاتتاپ ءجۇر. اسىرەسە، فاريدا مەرحاميت قىزىنىڭ باستاۋىمەن قۇرىلعان «ەركە-نۇر» كومپانياسى ناعىز ۇلتتىق ناقىشتا بارلىق زاتتى شىعارادى. ون بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت ارالىعىندا ۇلتتىق كيىم-كەشەكتى زاماناۋي ستيلدە، ۇلتتىق ناقىشتاعى كيىم ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاپ كەلەدى.وسى كومپانيانىڭ مودەلى ايجان ەسىمدى قىز «ەركە-نۇر»-دىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىسىن جوعارى باعالايدى: «بۇل كومپانيادا جۇمىس ىستەپ جتقانىما  4 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. مۇندا قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن، سونداي-اق زامانۋي ناقىشتاعى قازاق كيىمدەرى تىگىلەدى. نەگىزى ماقساتى دا ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرىن دامىتۋ. ول بارلىق قاراپايىم ادامعا ءتيىمدى باعامەن دە ساتىلادى. بۇل بۇگىندە قازاقستاندىق برەند ونىمدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى»، - دەيدى. ال قاراپايىم حالىق بۇل تۋرالى سۇراعانىمىزدا كوبىسى بىلمەيدى ەكەن. الماتىلىقتار عانا بولماسا، وزگە ەلدى-مەكەندە تانىمالدىلىعى  كورىنبەيتىن سەكىلدى.

       جاستايىنان ىسمەرلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەن رىسكۇل اپايىمىز بۇگىندە مەكتەپ قابىرعاسىندا وقۋشىلارعا «تەحنولوگيا» پانىنەن ساباق بەرەدى. توقىما توقۋ، كىلەمشە كەستەلەۋ، كيىم ۇلگىلەرىن جاساۋ، بەسسيرمەن توقۋ سەكىلدى قولونەرگە قاتىستى بۇيىمداردى جاسايدى. اجەسىنىڭ تاربيەسىمەن وسكەن اپايىمىز بۇگىندە وتاندىق ءوندىرىس كيىمدەرىنىڭ تولىققاندى دامىماعانىن، ۇلتتىق قولونەر ءوندىرىسىنىڭ ازدىعىن، ۇلتتىق كيىمدەرگە سۇرانىس  ءجيى بولمايتىنىن ايتادى.«بىزدە كيىم ءوندىرىسى تولىق دامىماعان. بازاردان الاتىنىمىز مىنا تۇرعان قىرعىز بەن قىتايدىڭ كيىمدەرى. ۇلتتىق كيىمدەر تەك جالدامالى ۋاقىتقا قانا كەرەك» دەپ ىسمەر اپايىمىز ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. ءيا، بايقاساق ۇلتتىق كيىم راسىمەن دە تەك مەرەكەلى كۇندەر مەن  ايتۋلى توي-دۋمان دا عانا كيىلەدى. الايدا شۇكىرشىلىك تە ەتەيىك، ويتكەنى كۇنى بۇگىن ۇزاتىلعان قىز دا، نەكەسىن قيدىرعان جاس وتاۋ يەلەرى دە ۇلتتىق كيىممەن، قىزدار ساۋكەلە تاعىپ، ۇلدار قازاقى جەكەت كيىپ تويلارىن وتكىزۋگە اينالدى. شاعىن كاسىپپەن اينالىساتىن، ءوز كۇنىن ءوز ونەرىمەن كورىپ وتىرعان رىسكۇل اپاي سەكىلدى ونەرلى ادامدار وتە كوپ حالىق اراسىندا. الايدا ونى وركەندەتىپ دامىتۋ، ۇلكەن ءوندىرىس اينالىمىنا ەنگىزۋ قولدان كەلمەس شارۋا بولىپ وتىر.

      ۇلكەن ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى الماتىنىڭ «كوك بازارىنا» باردىق. ماقساتىمىز ساۋداگەرمەن تىلدەسۋ بولاتىن. وكىنىشتىسى ءساتسىز اياقتالدى. الايدا ءبىر ساۋداگەر اپايىمىز ءوز زاتتارى تۇركيانىڭ وزىنەن الىپ كەلەتىنىن، ونىڭ ساپاسىنا كەپىلدىك بەرەتىنىن ايتىپ ماقتانىپ الدى. سوزىنە سەنسەك، بۇرىن سوڭدى تۇرىك جەرىندە دە جۇڭگو تاۋارلارى قاپتاپ كەتىپ، تۇرىك وندىرىسىنە قولايسىزدىق تۋىرعان ەكەن. قازىردە ولار جۇڭگو ونىمدەرىنەن تازارتىلىپ، تۇرىكتىڭ وزىندىك وتاندىق ونىمدەرى ساتىلاتىنىن ايتىپ، سول جاقتا تۋىستارى تۇراتىنىن اپايىمىز اڭگىمەلەپ بەردى. ءسوز سوڭىنا قاراي ءبىز ولشەپ تۇرعان باعالى جاعالىنى المايتىنىمىزدى بىلگەندە، رەنىشىن ءبىلدىرىپ، اڭگىمەسى ساپ تىيىلدى. بىزدە تايىپ تۇردىق. بايقاساق، «كوك بازاردا» دا، وزگەسىندە دە  رەسەيدىڭ تازا التىنى، تۇرىكتىڭ تازا كيىمى، ارابتىڭ تۇسكىلەمى، پەكيندىك ءونىم دەگەن سەكىلدى سوزدەردىڭ مىڭىن ەستىدىك. وسىدان-اق پايىمداي بەرىڭىز.

    تاعى ءبىر تىلگە تيەك ەتەتىن جايت ول تاربيە. ۇلتتىق ونەرگە باۋلىپ، جاستايىنان ىسمەرلىككە تاربيەلەۋ قازىردە ءجيى كەزدەسەدى دەپ ايتا المايمىز. «اكەسىن كورىپ وق جونىپ، شەشەسىن كورىپ تون پىشكەن» جاستار دا كوپ ەمەس. ويتكەنى العان تاربيە وزگەشە. ەكىنىڭ ءبىرى توقىما توقىپ، كيىم ءپىشىپ، قۇراق قۇرامايدى.

       ۇلتتىق ءونىم، ۇلتتىق كيىم تۋرالى كوپشىلىككە ساۋال تاستاعانىمىزدا، بارلىعىنا دەرلىك باسىنا بورىك تاعىپ، ۇستىنە قوس ەتەك قاماجاي كويلەك پەن شاپان كيگەن ادام ەلەستەتەدى ەكەن. باسىنا تاقيا كيگەنگە مىناۋ ءدىنشىل ادام با دەپ ۇركە قارايتىنىن، شاپاندى تەك ءدىندار ادام كيەدى دەپ ويلايتىن ادامدار قوعامدا بار ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. بۇرىنعى  كەزدەرى ەكى رۋدىڭ ەلەۋلى ەرلەرى مەن بيلەرى ءبىر-بىرىنىڭ ۇيىنە تۇسسە تايىن سويىپ، شاپان جاپقان. ال بۇگىندە شاپان قوراپقا سالىنعان قاتقان كامپيت سەكىلدى قولدان-قولعا كوشەتىن كيىمگە اينالدى. بۇل قازاق ۇلتىنىڭ ۇلت رەتىندە ءوز قۇندىلىعىنان ۇركە قارايتىن قاسىرەتتى شاعىندا تۇرعانىن اڭعارتادى. راس، كەڭەستىك ۇستەمتاپ زامانىندا «ناۋرىز مەرەكەسىن» ءدىن مەيرامى رەتىندە شوشىنا قارايتىن قيىن كەزەڭىنەن ارىلدىق. ايتسە دە، سونىڭ قالدىقتارىنان قۇتىلماعانمىز اڭعارىلىپ تۇر. تىلدە دە، ءدىندى دە، ادەبيەتتە دە قۇلدىراۋدى باستان وتكەرىپ جاتقان قازىرگى ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن الداعى ءومىر ءۇشىن راسىمەن دە ءقاۋىپ زور.   ورىس جازۋشىسى بەلينسكييدىڭ «ونەر - قوعامدىق كۇرەستىڭ قۇرالى» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. ونەردى ناسيحاتتاۋ، ونى قوعام ساناسىنا ءسىڭىرۋ قوعامدى بەلگىلى ءبىر ارناعا باعىتتايتىن قۇرال سەكىلدى. ءارقاشاندا ۇلتتىڭ دارالىعى ونىڭ ونەرىمەن، مادەنيەتىمەن ايشىقتالماق. ەندەشە ۇلتتىڭ وزىنە ءتان قولونەرنەن قول ءۇزىپ قالمايىق.

ۇلجان قويشىمانوۆا