6 قازاندا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس قاھارماندارىنىڭ ءبىرى – كەيكى (نۇرماعانبەت) كوكەمباي ۇلىنىڭ باس سۇيەگى ارادا 93 جىل وتكەننەن كەيىن ەلگە ورالدى. سول كۇنى ورتالىق كوممۋنيكاسيالار قىزمەتىندە ۇيىمداستىرىلعان بريفينگ بارىسىندا مۇنى ق ر مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اقتوتى رايىمقۇلوۆا سۇيىنشىلەدى.
وسىلايشا، وسىعان دەيىن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇلى پەتر اتىنداعى انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا مۋزەيىندە، اۋىزەكى تىلدە ايتقاندا، كۋنستكامەرادا ساقتالعان باس سۇيەك قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندە جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسىندا ەلگە قايتارىلدى.
قازاقستان جاعى باس سۇيەك ناقتى كەيكى باتىردىكى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدى. ونى ەلگە اكەلەر الدىندا ق ر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جانىنان جۇمىس توبى قۇرىلىپ، ونىڭ قۇرامىنا كىرگەن عالىمدار، مۋزەي ماماندارى، ارحەولوگتار، انتروپولوگتار ءتيىستى زەرتتەۋلەردى جۇرگىزىپ، باس سۇيەك كەيكىنىكى ەكەنىنە كۇمانى قالمادى.
«باس سۇيەك كەيكى باتىردىكى ەكەندىگىن زور سەنىممەن ايتا الامىز. الايدا بۇعان تولىق كوز جەتكىزۋ ءۇشىن دنق ساراپتاماسىن جاساۋىمىز قاجەت. قازىرگى تاڭدا شەتەلدىك ماماندارمەن، اتاپ ايتساق، ماجار عالىمدارمەن ساراپتاما جۇرگىزۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جاسالۋدا» دەيدى بۇل جونىندە ق ر مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى.
كەيكى باتىردى 1923 جىلى ءساۋىر ايىندا جىلانشىق بويىنىڭ جالاۋلى دەگەن جەرىندە قىزىل ۇكىمەتتىڭ جازالاۋشى وتريادى ازاپتاپ ولتىرگەن. جارى اقجان دا سولاردىڭ قولىنان قازا تاپتى. وترياد باسشىسى باتىردىڭ باسىن كەسىپ الىپ، ورىنبورعا جونەلتكەن. ال باتىردىڭ دەنەسى سول جەرگە جەرلەنگەن.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا قازاقستاندا 18 تەاتر اشىلدى. ەلىمىزدە ءقازىر 234 مۋزەي بار. ونىڭ باسىم بولىگى ازاتتىق جىلدارىندا بوي كوتەردى. 25 جىلدا 500-گە جۋىق ۇلتتىق فيلم ءتۇسىرىلدى. ولاردىڭ 100-دەن استامى – تولىقمەتراجدى فيلمدەر. 200-گە تارتا فيلم حالىقارالىق فەستيۆالدەردىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگى قايدا جەرلەنبەك؟
كەيكى باتىردىڭ تۋىستارى قوستاناي وبلىسى، امانكەلدى اۋدانىنىڭ تاستى دەگەن اۋىلىندا تۇرادى. سولاردىڭ ءبىرى – اۋباكىر اقساقال كوزى تىرىسىندە سول اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن وتەتىن كۇرە جولدىڭ بويىنان كەيكىگە ارناپ ۇلكەن كۇمبەز كوتەردى. تۇبىندە اتاسىنىڭ باس سۇيەگى ەلگە ورالعاندا، دەنەسىمەن بىرگە قايتا جەرلەيمىن دەگەن ماقساتپەن. ءبىراق ول كۇندى قارياعا كورۋگە جازباپتى…
ءتيىستى دنق ساراپتاماسىنان سوڭ ەندى باتىردىڭ باس سۇيەگىن جەرلەۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. بەلگىلى اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى، وزگە قالامگەرلەر دە باس سۇيەكتى استاناداعى ۇلتتىق پانتەونعا جەرلەۋدى ۇسىنادى. ءبىراق ق ر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جوسپارى باسقاشا. ولار باس سۇيەكتى باتىردىڭ دەنەسىمەن تابىستىرۋدى ويلاستىرىپ قويىپتى. بۇل جونىندە دە بريفينگ بارىسىندا وسى ۆەدومستۆونىڭ ۆيسە-مينيسترى اقتوتى راحمەتوللا قىزىنىڭ اۋىزىنان ەستىدىك.
ونىڭ ايتۋىنشا، كەنەسارى حاننىڭ باسىنا قاتىستى ماسەلە دە مينيسترلىكتىڭ قاپەرىندە. «بۇل ءبىر كۇننىڭ جۇمىسى ەمەس. وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزەتىن بولامىز. ونىڭ ناتيجەسى دە وسىنداي بولادى دەگەن ۇمىتتەمىن» دەدى ۆيسە-مينيستر.
ايماقتىق كوشباسشىعا اينالدى
بريفينگتە، سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىن تويلاۋ بارىسى تۋرالى دا ايتىلدى. اقتوتى رايىمقۇلوۆانىڭ سوزىنشە، ق ر ۇكىمەتى بەكىتكەن قاۋلىعا سايكەس رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە ەگەمەندى ەلدىڭ مەرەيىن اسىراتىن 221 شارانى وتكىزۋ جوسپارلانعان. وسى كۇندەرگە دەيىن دە 100-دەي شارا ءوتتى. ال جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەل دەڭگەيىندە 120-عا جۋىق جانە ايماقتىق دارەجەدە شامامەن العاندا 5 مىڭ شارانى ۇيىمداستىرۋ كوزدەلگەن.
– وسىدان 25 جىل بۇرىن تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قازىعىن ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوز قولىمەن قاققانى بارشاعا بەلگىلى. سودان بەرى ۇلى دالا ەلى ءوزىنىڭ كوشباسشىسىمەن بىرگە بۇكىل الەمگە تانىلىپ، مارتەبەلى مەملەكەت رەتىندە مويىندالدى. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا ىرگەسى بەرىك، كەمەل ەل بولدىق. الدىمىزدا وسى جولعى مەرەيتويدى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىپ، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلى ىشىندەگى جەتىستىكتەرىمىزدى كورسەتۋ مىندەتى تۇر. ەگەمەندىگىمىزدىڭ 25 جىلى – تاريحىمىزداعى التىن كەزەڭى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. تاريحي ولشەممەن العاندا، بۇل قىسقا كەزەڭدە قازاقستان كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ قۇرامىندا بولعان ەلەۋسىز ەلدەن ايماقتىق كوشباسشىعا اينالدى، ال پرەزيدەنتىمىز ادامزاتتىڭ جاڭا تاريحىن ايقىنداۋشى، الدىڭعى قاتارلى الەمدىك ليدەرلەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
ەلىمىزدە ءبىلىم، عىلىم، دەنساۋلىق، مادەنيەت، سپورت سالالارى ايرىقشا دامۋ ۇستىندە. ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن ەل بولىپ اتاپ ءوتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. وسى ورايدا ەلباسى جارلىعىمەن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ، مەرەكەنىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. بۇل تۇجىرىمداما ءتۇيىندى ءتورت نەگىزدەن تۇرادى. ول مەرەيتويىندا فيلوسوفيالىق، تاريحي، يدەيالىق، حالىقارالىق قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان قاراستىرادى. مەرەيتويدى بۇكىل حالىق بولىپ اتاپ ءوتۋ شارالارى جىل باسىنان بەرى ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى، – دەيدى اقتوتى رايىمقۇلوۆا.
استاناداعى ايشىقتى شارالار
بۇعان دەيىن وتكەن ەلدىكتى، مەملەكەتتىلىگىمىزدى اسقاقتاتاتىن شارالاردىڭ باسىم بولىگى ەلوردادا ۇيىمداستىرىلعانىن ايتا كەتەيىك. ماسەلەن، ماۋسىم ايىندا «استانا-دۋاتلون-2016» ءىى قالالىق ءتۋرنيرى ءوتىپ، وعان كاسىبي سپورتشىلارمەن قاتار، اۋەسقوي سپورتشىلار، جالپى 500-گە جۋىق ادام قاتىستى.
ال شىلدە ايىندا ەلوردا كۇنى تويلانعانى بەلگىلى. بۇل مەرەكەنىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعانى حالىقتىڭ جادىندا. وسى ايدا «استانا. وتان. جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم» ۇرانىمەن تالاي شارالاردىڭ باسى قايىرىلدى. اتاپ ايتساق، «استانا – وتانىمىزدىڭ جۇرەگى» رەسپۋبليكالىق اكسياسى، «ەكى اپتا اۋىلدا» جانە «اتا-انا جۇمىسىنداعى 10 كۇن» الەۋمەتتىك تاجىريبەلەرى، «ەكسپو-2017ء-نىڭ جاس دوستارى» جوباسى، «ماڭگىلىك ەلدىڭ ەلورداسى»، «استانا – ەلدىگىمنىڭ ەرتەڭى» كورمەلەرى، حالىق ويىندارى فەسءتيۆالى، تەننيستەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كۋبوگىنا جارىس، ت.ب. شارالار شىلدەدە دۇرىلدەپ وتكىزىلدى.
تامىزدا سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولدى. وسىعان بايلانىستى وسى ايدا وتكەن بارلىق شارالارعا «جاھاندىق باستامالار. بىتىمگەر قازاقستان» ورتاق تاقىرىبى تاڭدالىپ، پوليگون جۇمىسىنىڭ توقتاتىلعانىنا شيرەك عاسىر تولۋىنا وراي رەسپۋبليكالىق فورۋم ۇيىمداستىرىلدى. كونستيتۋسيا كۇنىنە ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا ءوتتى. بۇل ايدا «استانا ەكسپو-2017» پوشتا ماركاسى شىعارىلدى. «شەكاراسىز ءان» فەستيۆالى جۇرتتى جينادى. حوككەيدەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى انىقتالدى. وسى ايداعى ۇلكەن شارا رەتىندە ەلوردا تورىنەن قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسىنىڭ اشىلۋىن ايتۋعا بولادى. ونىڭ اشىلۋىنا ەلباسىمەن قاتار، الىس جانە جاقىن شەتەل مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن قۇرمەتتى قوناقتار قاتىستى.
ارتتا قالعان قىركۇيەك ايىنا «ەڭبەك. وتباسى. قۇت-بەرەكە» ۇرانى تاڭدالىپ، وسى ايدا «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ قورىتىندىسى شىعارىلدى. «استانا مارافون-2016» جارىسى ۇيىمداستىرىلدى. وعان 4،5 مىڭنان استام ادام قاتىسىپ، بۇل جارىس قالا تاريحىنا ەڭ ءىرى مارافون رەتىندە جازىلدى.
تاۋەلسىزدىك تويىنىڭ نەگىزگى شارالارى جەلتوقسان ايىنا قويىلدى. سول ايدا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى جيىن مەن مەرەكەلىك كونسەرت وتەدى. سونداي-اق، «قازاق ەلى» كوركەم ءفيلمىنىڭ تۇساۋى كەسىلەدى.
مۋزىكانتتارىمىزدى الەم مويىندايدى
بريفينگكە قاتىسقان الەمگە ايگىلى سكريپكاشى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى، قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ايمان مۇساقوجايەۆا «بۇكىل الەم بەلگىلى ءبىر حالىققا ونىڭ جەتكەن مادەني جەتىستىكتەرىنە قاراپ باعا بەرەدى» دەگەن اقيقاتتى جاڭعىرتىپ، تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستاننىڭ رۋحانيات سالاسىندا العان بيىكتەرىنە توقتالدى. «قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ مادەنيەتتى ەرەكشە قولداۋىنىڭ ارقاسىندا ەگەمەندىك كەزەڭىندە ەلىمىزدە جاس ۇرپاقتى ونەرگە باۋليتىن قانشا وقۋ ورىندارى مەن تەاترلار اشىلدى. ءقازىر ول ءوز جەمىسىن بەرۋدە. ءقازىر قازاقستان مۋزىكانتتارى ءوز ونەرىمەن الەمدى تاڭعالدىرىپ ءجۇر. مىسالى، تامىز ايىندا بەرليندە وتكەن حالىقارالىق فەستيۆالگە قاتىستىق. وندا قازاقستاننان بارعان ەۋرازيالىق ستۋدەنتتىك سيمفونيالىق وركەسترى جاستاردان قۇرالعان ۇزدىك ونەر ۇجىمى رەتىندە باعالاندى» دەگەن ايمان قوجابەك قىزى وزگە دە كوپتەگەن جاس انشىلەر مەن مۋزىكانتتاردىڭ العان جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار، بريفينگكە قاتىسقان ق ر ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى جاستار ساياساتى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى عابيدوللا وسپانقۇلوۆ پەن ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى «قوعامدىق كەلىسىم» رمم ديرەكتورى ناتاليا كالاشنيكوۆا جاستار جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اياسىنداعى تاۋەلسىزدىك مەرەيتويىنا ارنالعان شارالار جونىندە باياندادى.
امانعالي قالجانوۆ
«استان اقشامى» گازەتى
