كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ءۇشىن قان قىزمەتىنىڭ ماڭىزدىلىعى سول ەلدەگى ترانسفۋزيولوگيالىق تەراپيانىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ دايىندىعىنىڭ دەڭگەيىمەن انىقتالادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قان قىزمەتىن 2008-2010 جىلدارى دامىتۋعا ارنالعان سالالىق باعدارلاما قابىلدانىپ، سونىڭ شەڭبەرىندە ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە جاڭا ۇلگىدە جابدىقتالعان 10 قان ورتالىعى اشىلعانى ءمالىم.
ءبىز استانا قالاسىنداعى ترانسفۋزيولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جاندوس بۇركىتبايەۆپەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز.
– جاندوس قونىس ۇلى، ەلباسى تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان باعدارلاما اياسىندا ەلىمىزدىڭ قان ورتالىقتارى قانداي جاڭاشىلدىقتارعا يە بولدى؟
– قان قىزمەتىن تولىقتاي دامىتۋ ونى تەحنيكالىق تۇرعىدا جاڭعىرتۋمەن شەكتەلمەيدى. ءتىپتى، ەڭ جوعارى ساناتتاعى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءوزى ساۋاتتى باسقارۋ جۇيەسى مەن جوعارى دارەجەلى ماماندار بولماعان جاعدايدا، تەز ىستەن شىعاتىن «تەمىر» رەتىندە قالا بەرەتىنى تۇسىنىكتى. وسىعان بايلانىستى بىزگە باسقارۋ جۇيەسىندەگى ينتەللەكتۋالدى ستراتەگيالىق قۇرامداس باعىتتاردى دامىتۋىمىز قاجەت بولدى. الدىمىزعا قويىلعان ماقساتتاردىڭ ءبىرى كادرلىق رەسۋرستار مەن ترانسفۋزيولوگتاردىڭ ۇلتتىق مەكتەبىن دايارلاۋ بولىپ تابىلدى. سوندىقتان دا ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن قان قىزمەتىنىڭ ادىستەمەلىك-ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن استانا قالاسىندا ترانسفۋزيولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى قۇرىلدى.
بۇگىندە بۇل ورتالىقتا قان قىزمەتىن جەتىلدىرۋ بويىنشا قوماقتى جۇمىستار اتقارىلۋدا. قازاقستاندا قان قىزمەتىن قايتا قۇرۋ ناتيجەسىندە، تىكەلەي 14 وبلىستىق قان ورتالىعى، سونداي-اق ساپالى قان كومپونەنتتەرىنىڭ ەمدىك جەلىسىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە دونورلىق قانعا لابوراتوريالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن بارلىق قويىلعان تالاپتارعا سايكەس، جاقسى جابدىقتالعان الماتى جانە استانا قالالارىندا ورتالىقتار اشىلدى. تەك الماتى قالاسىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەكى قان ورتالىعى قىزمەت كورسەتۋدە. تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ءوڭىر حالقىنىڭ سانىنا بايلانىستى جانە ءىرى گەماتولوگيالىق جانە ونكولوگيالىق كلينيكالارى بار سەمەي قالاسىندا قالالىق قان ورتالىعى قىزمەتىن ۇسىنىپ كەلەدى.
– ال بۇل ورتالىقتاردىڭ قۇقىقتىق بازاسى مەن زەرتحانالىق الەۋەتىن زاماناۋي تالاپقا ساي جەءتىلدىرۋدىڭ جاي-كۇيى قاي دەڭگەيدە؟
– ءبىز قان قىزمەتىنىڭ تاجىريبەسىنە حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ ءۇشىن 2011-2012 جىلدارى زاڭدىق تۇرعىدا اۋقىمدى شىعارماشىلىق جۇمىستار ءجۇرگىزىپ، ءتيىستى قۇقىقتىق بازامىزدى جەتىلدىردىك. اتاپ ايتقاندا، قان دونورلارىنىڭ زەرتحانالىق دياگنوستيكاسى؛ قان كومپونەنتتەرىن ءوندىرۋدىڭ ساپاسىن قاداعالاۋ؛ قان كومپونەنتتەرىن كلينيكالىق تۇرعىدا پايدالانۋ سەكىلدى ستاندارتتار قايتا قارالىپ، وزگەرتىلدى. وسى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى قان قىزمەتى سالاسىن رەگلامەنتتەيتىن 18 نورماتيۆتىك اكتى قابىلدادى. ال ونىڭ 8ء-ى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ تىركەۋىنەن ءوتتى. وسىلايشا، بۇگىنگى كۇنى 2013 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ بارلىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سۋبەكتىلەرىندە قولدانۋعا مىندەتتى بولىپ سانالاتىن قان قىزمەتىنىڭ ۇلتتىق ستاندارتى قابىلداندى دەپ ايتۋعا بولادى.
شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سكرينينگتىڭ ەكى كەزەڭدى زەرتحانالىق دياگنوستيكانى قولدانۋدى زاڭدى تۇردە رەگلامەنتتەگەن تمد ەلدەرى ىشىندەگى جالعىز مەملەكەت – قازاقستان بولىپ وتىر.
ونىڭ سىرتىندا، زەرتحانالىق تەستىلەۋ الدىنداعى ەكى كەزەڭدى سكرينينگتى قولدانۋ جابىق تۇردە تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەدە ءجۇرگىزىلەدى. سونداي-اق، وڭىرلەردەگى قان قىزمەتىنىڭ جۇمىسىن باقىلاۋ جۇيەءسىن رەتتەۋ ماقساتىندا، 2012 جىلى ورتالىعىمىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەنس-زەرتحانا اشىلدى. سونىمەن ءبىرگە، تولىق باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جىلىنا ەكى رەت قان ورتالىقتارىنىڭ زەرتحانالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ ساپاسىنا سىرتتاي باعا بەرۋ ءۇشىن ستاندارتتالعان قان ۇلگىلەرى دايىندالىپ تۇرادى. مىنا ءبىر ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارتقىم كەلەدى. ەگەر دە بۇرىن زەرتحانانىڭ قىزمەتى تەك زاڭ تالاپتارىنا سايكەس بولۋى تەكسەرىلگەن بولسا، قازىرگى تاجىريبەدە زەرتحانا جۇمىسىنىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ – بيوحيميالىق، يممۋنوگەماتولوگيالىق، گەماتولوگيالىق باعىتتارى بويىنشا دا جۇزەگە اسىرىلادى. حالىققا جوعارى مامانداندىرىلعان مەديسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ورتالىعىمىزدا اعزالاردى جانە تىندەردى ترانسپلانتتاۋ كەزىندە دونور مەن رەسيپيەنتتىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن زەرتحانالىق انىقتاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ەلىمىز بويىنشا بالاماسى جوق يممۋنولوگيالىق تيپيرلەۋ زەرتحاناسى قۇرىلدى. ول جۇرەك، باۋىر، بۇيرەك، سۇيەك كەمىگىن اۋىستىرىپ سالۋ كەزىندە ۇيلەسىمدىلىككە قاجەتتى زەرتتەۋدىڭ بارلىق سپەكترىن جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ايتا كەتەيىك، ونىڭ قىزمەتى يممۋنوگەنەتيكتەردىڭ ەۋروپالىق فەدەراسياسىنىڭ (EFI) ستاندارتتارىن قولدانۋعا نەگىزدەلگەن.
– ال ەندى وسى ورتالىق ۇلت ساۋلىعىنىڭ جاقسارا تۇسۋىنە قانشالىقتى ۇلەس قوسۋدا؟ وسى ءماسەلەگە قاتىستى ناقتى دەرەك، ءدايەكتەر كەلتىرە الاسىز با؟
– جالپى، زەرتحانامىز ۇسىناتىن قىزمەتتىڭ ارقاسىندا قاننىڭ قاتەرلى اۋرۋىنا شالدىققان جانداردىڭ، سۇيەك كەمىگىن، تىندەر مەن اعزالاردى ترانسپلانتتاۋدىڭ بەلسەندى دامۋىنا مۇمكىندىك تۋدى. 2011–2015 جىلدار ارالىعىندا بارلىعى 600-دەن اسا ترانسپلانتتاۋ وپەراسيالارى وتكىزىلسە، سونىڭ ىشىندە 400-دەن اسا بۇيرەك، 28 جۇرەك، 116 سۇيەك كەمىگى، 78 باۋىر ترانسپلانتتالدى.
زەرتحانا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا سۇيەك كەمىگى دونورى بولۋعا ءوزىنىڭ كەلىسىمىن بەرگەن ادامدار تۋرالى قاجەتتى بارلىق اقپاراتتارمەن قامتىلعان، گەموپوەتيكالىق باعانالىق جاسۋشانىڭ الەۋەتتى دونورلارىن تىركەۋ جۇيەسى قۇرىلدى. بۇگىنگى كۇنى وعان 4000-نان اسا دونورلار تىركەلگەن جانە بۇل سان جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.
قان قۇيۋ – ءارتۇرلى اۋرۋلاردى ەمدەۋدىڭ باستى قۇرالى. ال قان كەتۋ، انەميا، ەسەڭگىرەۋ، ۇلكەن حيرۋرگيالىق وپەراسيالار سياقتى جاعدايلار تۋىنداعاندا – اۋرۋلاردىڭ ءومىرىن ساقتايتىن بالاماسى جوق بىردەن-بىر قۇرال ەكەنىن كەز كەلگەن ادام بىلە بەرمەيدى.
– جاندوس قونىس ۇلى، مامان رەتىندە سىزدەن مىنا ءبىر ءسوزدىڭ ءماءنىسىن ناقتىلاي تۇسسەك دەپ ەدىك. ەل ىشىندە «قان تاپسىرعان ادام ۇزاق جاسايدى» دەگەن اڭگىمە قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟
– ول راس. ءبىر رەت قان تاپسىرعان دونور، ورتا ەسەپپەن ءۇش ادامدى دەرت پەن اجالدان قۇتقارادى. نەگىزىنەن، قان تاپسىرۋ ەرىكتى دونورلاردىڭ وزدەرىنە دە قايىرىمدىلىق اسەرىن تيگىزەدى. ال بەلسەندى دونورلار جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىمەن سيرەك اۋىرادى جانە قان كەتۋ ولار ءۇشىن ءقاۋىپتى جاعداي تۋدىرمايدى. تۇراقتى قان تاپسىراتىن ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋى ورتا ەسەپپەن العاندا قاراپايىم ستاتيستيكالىق ادامنىڭ دەڭگەيىنەن 5 جىل ارتىق بولاتىنىن عىلىم مەن تاجىريبە دالەلدەپ وتىر. دەمەك، ولاردا قان الماسۋ جۇيەسى ارقىلى قىزىل سۇيەك كەمىگىنىڭ جاسۋشاسى تۇراقتانىپ، يممۋنيتەت بەلسەندىلىگى ارتا تۇسەدى دەگەن ءسوز. ياعني، ادام دونور بولىپ، بىرەۋگە ءومىر سىيلاپ قانا قويماي، ءوز ءومىرىن دە ۇزارتا الاتىندىعى اقيقات.
– ەندەشە، بۇگىنگى قوعامنىڭ قان تاپسىرىپ، بەلسەندى دونور اتانۋ كورسەتكىشى قاي دەڭگەيدە؟
– دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان دونورلىقتى دامىتۋ كورسەتكىشى بويىنشا، قازاقستاندا 1000 ادامعا شاققاندا 25 بولۋى قاجەت، ال بۇگىنگى كۇنى ول بىزدە 17-18ء-دى قۇراپ وتىر. ۇلتتىق دەڭگەيدە بۇل –
جىلىنا 280 مىڭ دونور. جالپى، بۇل كورسەتكىش جىلدان جىلعا ءوسىپ كەلەدى. ال استانا قالاسىندا 1000 ادامعا شاققاندا 54 كورسەتكىش تىركەلگەن. ول قالاداعى رەسپۋبليكالىق كلينيكالار سانىنىڭ كوپتىگىنە جانە ولارعا كورسەتىلەتىن جوعارى مامانداندىرىلعان مەديسينالىق كومەكتىڭ كولەمىنە بايلانىستى.
سونىمەن قاتار، جاقىن ارادا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى كەڭسەسىمەن ءبىرلەسە وتىرىپ، ورتالىقتىڭ ءجۇرگىزگەن دونورلىق ماسەلەلەرىنە دەگەن حالىقتىڭ كوزقاراسىن زەردەلەۋگە باعىتتالعان كولەمدى الەۋمەتتىك زەرتتەۋ اياقتالدى. قازىرگى تاڭدا، الىنعان ناتيجەلەردىڭ نەگىزىندە ءبىزدىڭ ددۇ مەن ماسس-مەديا ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستاندا ەرىكءتى وتەۋسىز قان دونورلىعى باعدارلاماسىن دامىتۋعا باعىتتالعان كوممۋنيكاسيالىق ستراتەگيا جانە وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ول ەلىمىزدەگى ۆەدومستۆولار مەن ءتۇرلى ۇيىمداردىڭ ءوزارا ارەكەتىنە نەگىزدەلەتىن بولادى. كەلەشەكتە، ءبىزدىڭ ورتالىق دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىمەن بىرىگە وتىرىپ، وسى ستراتەگيانى ۇكىمەتكە ۇسىنىپ، ونىڭ نەگىزىندە قازاقستاندا ەرىكتى وتەۋسىز قان دونورلىعىن دامىتۋ ۇلتتىق باعدارلاماسىنىڭ سالالىق جوباسىن ازىرلەيتىن بولادى.
قازىرگى تاڭدا، قان قىزمەتىندە كادرلار جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر ءماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بۇل سالاعا كاسىبي بىلىكتى مامانداردى تارتۋدىڭ ناقتى جولى ەڭبەكاقىنى كوتەرۋ بولىپ تابىلادى.
حالىقتى قان پرەپاراتتارىمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن شەتەلدىك زاۋىتتاردا پلازمانى كەلىسىمشارت ارقىلى فراكسيالاۋ جوباسى ەنگىزىلۋدە. دايىن پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋ قىمباتقا تۇسەتىندىكتەن، كەلىسىمشارت ارقىلى فراكسيالاۋ، ياعني وتاندىق شيكىزاتتى (قاندى) شەتەلدىك ءوندىرۋشى زاۋىتتارىندا قايتا وڭدەۋ ونىڭ بالاماسى بولىپ تابىلىپ وتىر. وسىعان وراي، 2013 جىلى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسكە كەلىسىمشارت ارقىلى فراكسيالاۋدى ەنگىزۋگە زاڭدى تۇرعىدا نەگىز بولاتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
كورىپ تۇرعانداي، رەسپۋبليكانىڭ قان قىزمەتى سوڭعى جىلدارى ءبىرشاما تۇراقتى جانە سەرپىندى دامىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەلەرىنە اسەر ەتەتىن ونىڭ دامۋىنىڭ بارلىق اسپەكتىلەرى مەن فاكتورلارى مۇقيات تالدانادى جانە بۇل قان قىزمەتىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەرىن شەشۋ جولدارىن انىقتاۋعا نەگىز بولادى. بۇل وندىرىلەتىن دونورلىق قان كومپونەنتتەرى ساپاسىنىڭ مۇددەسىندە قولدا بار قارجىلىق، تەحنيكالىق جانە كادرلىق رەسۋرستارىن دۇرىس پايدالانۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
ءبىزدىڭ جارقىن بولاشاقتا بىرىگە جۇمساعان كۇشىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق قان قىزمەتى تۋرالى الەمدىك ستاندارتقا ساي كەلەتىن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايتا الاتىنىمىزعا كامىل سەنىمدىمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نۇرلىبەك دوسىباي،
«ەگەمەن قازاقستان»
