ءبىلىم گاۋھار –

باعاسى جوق.

ناداندىق كەسەل –

داۋاسى جوق.

(حالىق ماقالى)

الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان قازاقتاردىڭ وقۋى تۋراسىندا: «قىر حالقى... ءعىلىم-بىلىم جايىپ جاتقان ءھام وزدەرى عىلىم-بىلىمگە كوڭىل بولگەن سەبەبىنەن كەشىكپەي-اق جاقسىلىقتى ءبىلىپ، ەڭسەسىن كوتەرۋگە اياق باسار، وزدەرىنىڭ سۇيەكتەرىنە بەرگەن اقىل-ساناسى بولعان سوڭ...»، – دەپ جازادى. سول كۇن جەتىپ، بۇگىندە قازاقتىڭ بالاسى الەمدى شارلاپ عىلىم ىزدەنىپ ءجۇر.

ءيا، شەتەلدە قازاقتىڭ اتىن تانىتىپ جۇرگەن تالاي عالىمدى، عىلىمدا دارەجەسى جوعارى جاڭا ەسىمدەردى «قامشى» پورتالى وقىرمانىمەن بىرگە تانىدى. قازاق دەيتىن ۇلتتى شەتەلدە تانىتىپ عىلىم قۋىپ جۇرگەن عالىمدار ءسىز بەن بىزگە ەلەۋسىز بولعانىمەن، قازاق جاستارىنىڭ شەتەلدە ءبىلىم الۋىنا قولدان كەلگەن كومەگىن اياماي، قازاق ءۇشىن ەلگە ولشەۋسىز ەڭبەگىن ءسىڭىرىپ، ۇلت الدىندا ابىرويلى قىزمەتتەر اتقارىپ ءجۇر. سولاردىڭ ءبىرى قىتايداعى قانداستارىمىز اراسىنان قارا ءۇزىپ، ميللياردتار ىشىنەن توپ جارىپ، اقش-تا پروفەسسورلىق اتاق العان، حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، عالىم نۇرشات نۇراجىۇلى. ول ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «قامشى» پورتالى رەداكسياسىنا كەلىپ، ونەگەلى ءومىرى، عىلىم جولىنداعى اسەرلى اڭگىمەسىمەن ءبولىستى.

ميللياردتار ەلىنەن ماسساچۋسەتس ينستيتۋتىنا دەيىن

نۇرشات نۇراجى ۇلى ىلە وبلىسىنىڭ شاپشال اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتا-اناسى مەكتەپتە ءمۇعالىم بولعان. باستاۋىش مەكتەپتەگى وقۋ ۇلگەرىمىنىڭ ۇزدىك بولۋىنا بايلانىستى، 3-سىنىپتى اتتاپ وقۋ ارقىلى، 1985 جىلى 15 جاسىندا شاپشال اۋدانىنداعى قازاق جاستارىنىڭ اراسىنان العاشقى بولىپ شىڭجاڭداعى ءتۇيىندى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىرى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە حيميا ماماندىعى بويىنشا وقۋعا قابىلدانادى. ءبىر جىل ءتىل دايىندىعىنان كەيىن، انا سۇتىمەن بويىنا دارىعان زەرەكتىك پەن العىرلىقتىڭ ارقاسىندا، وقۋ ناتيجەسى ۇزدىك بولىپ، حيميا فاكۋلتەتىندە جۇڭگو ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە وقۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. اينالاسى تۇگەل جۇڭگو ستۋدەنتتەرمەن باسەكەلەسە ءبىلىم العان نۇرشات نۇراجى ۇلى 1990 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ، جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى شىڭجاڭ حيميا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ورنالاسىپ، مۇناي زەرتتەۋگە ارالاسادى. 1995 جىلى بەيجىڭدەگى جۇڭگو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتتار ينستيتۋتىنا ماگيستراتۋراعا وقۋعا تۇسەدى (chinese academy of sciences). ماگيسترلىق زەرتتەۋ ديسسەرتاسياسى: بەتتىك اكتيۆ مولەكۋلالاردى مۇنايدى كوپتەپ شىعارۋ جانە مۇنايمەن سۋدى ايىرۋ جونىندە بولادى.  (Studies and Synthesis of Surfactants for Dewatering of Crude Oil and Enhanced Oil Recovery). 1998 جىلى ماگيسترلىق عىلىمي اتاعىن ءساتتى قورعايدى. سول جىلى جۇڭگو عىلىم اكادەمياسىندا دوكتورلىق وقۋعا قابىلدانادى جانە جۇڭگو عىلىم اكادەمياسىنىڭ لاندجوۋ حيميا-فيزيكا زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا دوكتورلىق زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزەدى. وسى بارىستا نۇرشات نۇراجى ۇلى شىڭجاڭ عىلىم كوميتەتىنىڭ، عىلىمي جوبالارعا جاريالاعان كونكۋرسىندا جەڭىمپاز اتانىپ، اقشالاي سىيلىققا يە بولادى. شىنجاڭداعى ەڭ جاس عالىم رەتىندە جوبانىڭ جاۋاپتى جەتەكشىسى بولادى.  1999 جىلى جۇڭگو عىلىم اكادەمياسىنىڭ «باتىس شۇعىلاسى» (Xibu Zhiguang) سىيلىعىمەن ماراپاتتالادى.  

2000 جىلى، جۇڭگو مەملەكەتتىك شەتەلگە شىعۋ الامان بايگەسىندە، توپ ىشىنەن وزىپ شىعىپ، اقش-تا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ورايىنا يە بولادى. نيۋ-يورك قالاسىنداعى نيۋ-يورك City University-نەن حيميا دوكتورلىعى بويىنشا ءبىلىم الىپ، وقۋىن تابىسپەن اياقتايدى (2008ج.). دوكتورلىق وقىپ جۇرگەن كەزىندە  عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتىنداعى 15 ماقالاسى  حالىقارالىق ماڭداي الدى جۋرنالداردا جارىق كورەدى. دوكتورلىق وقۋىن تابىستى اياقتاعان سوڭ، الەمدەگى ەڭ ۇزدىك وقۋ ورنى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا 7 جىل عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس اتقارادى (MIT- Massachusetts Institute of Technology).

عالىمنىڭ عىلىم جولىنداعى جەتىستىكتەرى

ءبىزدىڭ قوناعىمىز ءوز سوزىندە: «2014 جىلدان بەرى بۇكىل امەريكاداعى بەس مىڭداي جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ىشىندەگى الدىڭعى قاتارداعى ءجۇز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن تەحاس تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شاقىرۋىمەن پروفەسسور بولىپ قىزمەتكە بارعاندىعىن، سونىمەن قاتار  ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى عالىمى رەتىندە جىل سايىن 1-2 ايعا بارىپ زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرىپ جاتقاندىعىن» - تىلگە تيەك ەتتى.

نۇرشات نۇراجى ۇلى قاجىرلىلىقپەن ەڭبەكتەنىپ، عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋدىڭ ارقاسىندا، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن الەمدەگى  يمپاكت فاكتورى جوعارى جۋرنالداردا 60 تان استام عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتىنداعى ماقالاسى جاريالاندى. ماقالاسى جارىق كورگەن جۋرنالدىڭ ەڭ جوعارى يمپاكت فاكتورى – 29 (قازىرگى h- index:18).

2005 جىلى مازمۇندى ەڭبەك جانە عىلىمي ناتيجەلەرى بويىنشا Rose Kfar Rose سىيلىعىن الادى (Rose Kfar Rose Dissertation Award in excellence for thesis and graduate study (The Graduate School at CUNY). باعالاۋ جۇيەسىندە A-مەن، 4.0 GPA-مەن تامامدايدى.

2007 جىلى نۇرشاتتىڭ «Journal of American Chemical Society» جاريالاعان زەرتتەۋ ماقالاسى سول جىلى كورىلىمى ەڭ كوپ ماقالا رەتىندە باعالاندى (Most Accessed Article). بۇل امەريكادا شىعاتىن جۋرنال حيميا بويىنشا دۇنيەجۇزىندە ەڭ جاقسى جۋرنال بولىپ ەسەپتەلەدى. جانە ءبىر زەرتتەۋ ماقالاسى «Supramolecular Chemistry» جۋرنالى جاعىنان  2006 جىلى كورىلىمى جوعارى ون ماقالانىڭ ءبىرى بولىپ سانالدى (Top ten most accessed articles). تاعى ءبىر زەرتتەۋ ماقالاسى گەرمانيانىڭ «Angewandte Chemie International Edition» جۋرنالىنىڭ رەداكتورلارى جاعىنان «وقىرمانداردىڭ ەڭ ءسۇيىپ وقىعان» ماقالاسى دەپ جاريالانادى (Hot paper).

2008 جىلى حالىقارالىق ماتەريال زەرتتەۋ قوعامىنىڭ سان فرانسيسكو قالاسىندا وتكەن جينالىسىندا دوكتورلىق زەرتتەۋ جۇمىسىن باعالاۋ كونكۋرسىندا الەمنىڭ ءار ەلىنەن تالدانعان 13 عالىمنىڭ اراسىندا ماتەريال زەرتتەۋ جۇمىسى كۇمىس مەدال الادى (Silver Award from Materials Research Society، San Francisco).

2015 جىلى نانو تەحنولوگيا جونىندەگى قوسقان ەرەكشە زەرتتەۋ ۇلەسى ءۇشىن دجوزەف سىيلىعىن الادى (Joseph Wang Award 2015 from Cognizure Publisher in Excellence for Outstanding Research Work)؛

2016 جىلى امەريكا حيميا قوعامىنىڭ مۇناي زەرتتەۋ سالاسى بويىنشا عىلىمي سىيلىعىن يەلەنىپ، امەريكا حيميا قوعامىنىڭ ەرەكشە ۇسىنىسىمەن «امەريكا حيميا» جيىنىندا لەكسيا وقىدى (ACS).  

بىرنەشە جىلدان بەرى امەريكادا حيميا ونەركاسىپ-ينجەنەرلىك قوعامىنىڭ (AICHE) ءىرى حالىقارالىق جينالىستارىندا تەحنيكالىق سەكسيا بويىنشا وتەتىن حالىقارالىق سيمپوزيۋمداردىڭ ءتوراعاسى؛

2013 جىلدان بەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ حيميا عىلىمى سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانە عىلىمي جوبالاردى باعالاپ، كەڭەس بەرەتىن شەتەلدىك ساراپشىسى؛  

2016 جىلدان بەرى امەريكانىڭ عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي جوبالاردى باعالاپ كەڭەس بەرەتىن ساراپشىسى مىندەتىن اتقارىپ كەلەدى (US National Science Foundation).

بۇدان سىرت، «Elsevier Publisher» باسپاسىنان شىعاتىن «Material Science in Semiconducting Process» جۋرنالىنىڭ رەداكتورلار القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جۇمىس اتقارادى. سونىمەن بىرگە، حيميا سالاسىنداعى باسقا دا جوعارى يمپاكت فاكتورلى جۋرنالداردا ساراپشىلىق قىزمەت اتقارادى.

تەحاس تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسوردىڭ قالاۋىمەن جاساقتالىپ، جابدىقتالعان «نۇرشات نۇراجى» اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ تاجىريبەحاناسى بار. نۇرشات نۇراج ۇلى الىس شەتەلدە جۇرسە دە، ءوز ۇلتىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنا وزىندىك ۇلەس قوسىپ كەلەدى، بۇنىڭ دالەلى رەتىندە قازاقستانداعى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسىپ، قازاق بالالارىن ءوز تاجىريبەحاناسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە ارنايى شاقىرىپ، عىلىمي جەتەكشىلىك جاساپ، ولاردىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋىنا بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىر.

الەمدىك حيميا ءھام قازاق حيميا عىلىمى

جاڭا ەنەرگيانى زەرتتەپ ءجۇرمىن، جاسىل ەنەرگيا دەيمىز. كۇن، جەل، سۋ ەنەرگياسىن پايدالانۋدىڭ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋ. ءقازىر الەمدە نانو حيميانى قولدانىسقا ەنگىزۋ، نانو تەحنولوگيانى پايدالانۋ قولعا الىنعان. نانو عىلىمى تابيعاتتا دا بار، مىسالى فوتوسينتەز پروسەسى.  ءتىپتى كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندە نانو ينجەنەريا دەگەن فاكۋلتەت قۇرىلدى. نانو بولشەكتەردەن نانو اسپاپتار، نانو ونىمدەر ءوندىرۋ حيميانىڭ جاڭا ميسسياسى. قازىرگى حيميا مەن نانو حيميانى سالىستىرا المايمىز. نانو عىلىمىنىڭ موينىنا جۇكتەگەن مىندەتى وراسان. وعان ونىمدىلىگى جوعارى ەنەرگيا، عارىشتى يگەرۋ، مەديسينانى دامىتۋ سياقتى ۇلكەن ماقساتتار كىرەدى. بۇل تۇرعىدان قازاقتىڭ عىلىمى كەنجەلەپ تۇر.

باستى مۇراتى – قايدا بولسا دا قازاقتىڭ كادەسىنە جاراۋ

2011 جىلى پوليمەريال ماتەريال زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (جەكە ينستيتۋت) ديرەكتورى جانە ساتپايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى تەحنيكالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور سارقىت قۇدايبەرگەنوۆتىڭ شاقىرۋىمەن العاش رەت قازاقستانعا كەلگەن نۇرشات سەمەيگە، اباي اتامىزدىڭ تۋعان اۋدانىن كورىپ، جيدەبايدى ارالاپ قايتادى. سودان بەرى جىل سايىن نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى، ق.ساتپايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى، قازاق-بريتان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى، ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى،  اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى قاتارلى قازاقستاننىڭ ماڭداي الدى جوعارى ورىندارىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن قازاقستانعا كەلىپ ءدارىس وقىپ، تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ، كەڭەس بەرەدى. قازاقستاندىق عالىمدارمەن بىرلەسكەن ءىرى عىلىمي جوبالاردى جازىپ، جۇزەگە اسىرۋدا.

ق.ساتپايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى، قازاق-بريتان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسكەننەن كەيىن، قارا باستىڭ قامى ەمەس، ەل مۇددەسىن كوبىرەك ويلايتىن عالىم اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن تەحاس تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماڭىزدى كەلىسىمشارتتىڭ ورناۋىنا تىكەلەي باسشىلىق جاساپ، قازاق جاستارىنىڭ، عالىمداردىڭ امەريكاداعى ءبىلىم جۇيەسىمەن تانىسۋىنا، بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋىنا دانەكەرلىك ءرول اتقارۋدا. ءوزى قازاقستاندا تۋماسا دا، قازاقستاننىڭ گۇلدەنىپ، الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولعانىن قالايتىن عالىم قازىرگە دەيىن ونعا جۋىق قازاق ستۋدەنتتەردىڭ شەتەلدىك جەتەكشىسى بولىپ، ول دوكتورانتتاردى ءوز تاجىريبەحاناسىندا شىنىقتىرىپ، زەرتتەۋ جۇمىستارىنا نۇسقاۋ بەرىپ، جول كورسەتۋدە. بۇدان سىرت، ول ق.ساتپايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا كەلىپ، مۇناي حيميا بويىنشا ماگيستر تاربيەلەۋدىڭ  ەكى جىلدىق باعدارلاماسىن قۇرۋىنا اتسالىستى. بۇل باعدارلامادا امەريكادا ۋنيۆەرسيتەتتە ساباقتى قالاي جوبالاۋ، قانداي ساباقتار وقۋ كەرەك ەكەندىگى جونىندە ءوزىنىڭ ساراپشىلىق پىكىرىن جازىپ بەردى. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە حيميا ماماندىعى بويىنشا باكلاۆر تاربيەلەۋ جونىندە قۇندى پىكىرىن جازىپ قالدىردى.

ارينە، عالىمعا دا «قازاقستانعا كەلىپ، ەڭبەك ەتىڭىز» دەيتىن ۇسىنىستار مەملەكەتتىك ۇيىمدار تاراپىنان دا ءجيى تۇسەدى. قازىرگى جاعدايدا قازاقستانعا كەلىپ الۋ ۇتىمدى ەمەس، بۇنىڭ سەبەبىن نۇرشات نۇراجى ۇلى بىلاي ءتۇسىندىردى: «قازاقستاندا دا ماعان جەتكىلىكتى جالاقى تولەنەتىن ۇسىنىستار كوپ، الايدا  مەنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمدى جۇرگىزەتىن بازا كەمشىل. مەن ءۇشىن عىلىمدا ءتىپتى دە بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋ ءۇشىن، ماعان امەريكاداعىداي جاقسى، ساپالى، ماتەريالدىق جاعىنان تولىق جابدىقتالعان تاجىريبەحانا كەرەك. عىلىمى دامىعان امەريكادا تۇرىپ، قازاقستان ءۇشىن ۇلەس قوسۋدىڭ ماڭىزى ءتىپتى دە زور.

ويىمىزدى قورىتىندىلاساق، «قاراڭىزدار، جاپونيا، جۇڭگو، وڭتۇستىك كورەيا، سينگاپۋر، مالايزيا سياقتى ەلدەر وزدەرىنىڭ يدەيالارى مەن تەحنولوگيالارىن شەبەر ورىنداۋىنىڭ، وزدەرىنىڭ تياناقتىلىعى مەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا تابىستارعا جەتىپ وتىر» دەيدى ءبىر سوزىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ. راس، ءبىز شيرەك عاسىرلىق قازاقستان تاريحىندا تەحنولوگيالىق دەرجاۆاعا تولىققاندى اينالا المادىق، عىلىمي بازاسىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەرمەدىك. ءبىراق، بۇل تابىسقا جەتە المايمىز دەگەن ءسوز ەمەس.

ارعى اتالارى ەلگە تانىمال، ەل باسقارعان بولىس، داۋلەتتى ادامدار بولعان، بەرگى اكەلەرى قازاقتان شىققان وبلىسقا تانىمال اعارتۋشى، اكىم، اعالارى ىلە وبلىسى عانا ەمەس، شىنجاڭعا تانىمال بىلىكتى جاس دارىگەر بولعان، اسىلدىڭ سىنىعى، ءوز ۇلتىنا دەگەن كوزقاراسى مەن ۇستانىمى انىق ءبىزدىڭ نۇرشات نۇراجى ۇلى سياقتى عالىمدارىمىز بار دا، قازاقتىڭ عىلىمى دا كەمەلدەنە تۇسەتىنىنە سەنىمىمىز مول. 

قامشىگەر: نۇرعالي نۇرتاي