تۇعىرى بيىك، قاسيەتتى الاش ەسىمى قازاق ەلىندە تاعى ءبىر جاڭعىراتىن بولادى. تاريحتىڭ تالاۋىنا ءتۇسىپ، اتا-بابالارىم بەرگەن باتانىڭ ىشىندە نەگىزى بولىپ، انام كولدەتكەن كوز جاسىنىڭ ءاربىر تامشىسىنداي بولعان، قاستەرلى - تاۋەلسىزدىك ۇعىمى بىزدەر ءۇشىن، ياعني جاس بۋىن وكىلدەرى ءۇشىن ۇلى ۇعىم بولۋى ءتيىس. قان مەن تەرگە مالىنعان اعالارىممەن، مۇز ۇستىندە بولاشاعىنان ايىرىلىپ، جاۋراعان اپالارىمنىڭ، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ زيالى قاۋىمنىڭ، تۇيسىگى مەن ءبىلىمى قاتار ۇشتاسىپ، كەلەشەككە كوزقاراسى بولەك بولعان ۇلتجاندى ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا جەتتى ەمەس پە بۇل - تاۋەلسىزدىك.
الاش پەن تاۋەلسىزدىك مەن ءۇشىن ەگىز ۇعىم. ىرگە تاسى كەرەي مەن جانىبەكتەن باستالاتىن قازاق ەلىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحى قويناۋىنا سانسىز سىردى الىدە بولسىن بۇگىپ جاتىر. پارىقسىز بولعان پاتشا ۇكىمەتى مەن كەڭ كويلەكتى كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە دە بۇرمالانىپ ءھام ارام ويلى پەندەلەردىڭ ايتۋىمەن قايتا جازىلعان جالعان تاريحىمىز ءبىزدى ءوزىمىز تانىمايتىن كۇيگە تۇسىرگەنى جاسىرىن ەمەس. "اقتابان شۇبىرىندى" - دان باستالىپ، وتكەن عاسىرداعى اشتىققا دەيىنگى ارالىق ۇلتىمىز ءۇشىن اۋىردا، ازاپتى كەزەڭ ەدى. وسى ارالىقتا قازاق حالقى بىرلىكسىز بەرەكە بولمايدى، تىرلىكسىز ەشتەڭە ونبەيتىنىن ءتۇسىنىپ، ۇلى ساباق العانداي. تاۋەلسىزدىك قالاي كەلدى؟ ونى بىزگە كىم الىپ بەردى؟، تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كىمدەر كۇرەستى؟، شىبىن جانىن كىمدەر قيدى؟، قانشا ۋاقىت كەتتى؟. قاراپايىم ادام ءۇشىن اۋىر سۇراق.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇبىنە ۇڭىلمەي-اق وتكەن عاسىرعا ءبىر كوز جۇگىرتەيىك.
1917 جىلى اقپان توڭكەرىسىنىڭ جەڭىسى كۇللى قازاق دەگەن ۇلت زيالىلارىنىڭ باسىن ءبىر جەرگە قوسۋعا مۇمكىندىك اكەلدى. 1917 جىلدىڭ ءساۋىر-مامىر ايلارىندا كوپتەگەن وبلىس-ۋەزد ورتالىقتارىندا ايماقتىق قازاق سەزدەرى وتكىزىلىپ، قازاق كوميتەتتەرى قۇرىلا باستادى. ولاردىڭ جەكەلەگەن وكىلدەرى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى بولعان وبلىستىق جانە ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلدى. اۋمالى-توكپەلى بۇل كەزەڭدە شيراق قيمىلداپ، تەرەڭىنەن ويلاۋ اسا قاجەت بولدى. سوعان وراي، قازاقستان اۋماعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە سەزدەر ءوتتى. ارينە، سەزدەردىڭ ماڭىزىن زيالى قاۋىم وكىلدەرى جەتە ءتۇسىندى. ۇلت ءۇشىن ۇلى مۇمكىندىك تۋىپ تۇرعان شاقتا 1917 جىلى 5-13 جەلتوقسان كۇندەرى ورىنبور قالاسىندا وتكەن ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزىنىڭ ماڭىزى زور بولدى. الاش ارىسى ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى ءسوز الىپ بايانداما وقىعان سەزدە اۆتونوميا قۇرۋ ماسەلەسى قىزۋ تالاس-تارتىسپەن بىرنەشە كۇنگە سوزىلدى. كوپ كۇتپەي-اق ازاتتىققا جەتەلەگەن "الاش" پارتياسىنىڭ قۇرىلدى. سونداي-اق، 1918 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە حالەل جانە جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتەر ماسكەۋگە بارىپ، ورتالىق كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىسى ۆ.ي.لەنينمەن جانە ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ي.ۆ.ستالينمەن كەزدەسكەن ەدى. «الاشوردا» اتتى ۇلتتىق اۆتونوميالىق ۇكىمەت قۇرىلعانىن جانە «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ ءتوراعاسى ءا.بوكەيحانوۆ ەكەنىن مالىمدەدى. شەشۋشى ءارى سىن ساتتە باس بىرىكتىرىپ، تىزە قوسقان الاش ارداقتىلارى قازىرگى تاۋەلسىزدىكتىڭ قازىعىن سول كەزدەن-اق قاعىپ كەتتى. الاش كوسەمى ءاليحان اتامىزدىڭ: "قازاق بالاسى بىرىگىپ، تىزە قوسىپ ءىس قىلسا، حالىقتىق ماقسات سوندا ورىندالادى" دەيتىن ءبىر ءسوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ۇلت ءۇشىن ۇيقىسىن تيىپ، جاعدايى مۇشكىل حالقىنىڭ جوعىن جوقتاپ، بارىن تۇگەندەۋ ءىسى مويىندارىنا جۇك بولىپ ارتىلعان ۋاقىتتارى بار كۇشىن سارپ ەتە بىلگەن الاش ارداقتىلارىن ۇمىتۋ استە مۇمكىن ەمەس، بولمايدى دا.
اللاعا شۇكىر، تاۋبە! تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25ء-ىنشى جىلىن تويلادىق. قازاق حالقى ءۇشىن ۇلكەن باقىت!. جوعارىدا ايتىلىپ وتكەن الاش ارداقتىلارى جاستاردىڭ كوكەيىنە ورنىعىپ، سانالارىنا جاتتالۋى كەرەك. جۋىردا، قازاقستاننىڭ "اق جول" دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى پەرۋاشيەۆ ازات تۇرلىبەك ۇلى ق ر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا ق ر پرەمەر-مينيسترى باقىتجان ساعىنتايەۆقا "الاشتىڭ 100 جىلدىعىن جوعارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە وتكىزۋ تۋرالى" دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ەدى.
ساۋال ماتىنىندە: «الداعى 2017 جىلى الاش ۇلتتىق اۆتونومياسىنىڭ، الاش پارتياسىنىڭ جانە الاش ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولادى. بۇل ۇلتتىق دەموكراتيالىق قوزعالىس تاريحىنداعى ەلەۋلى كەزەڭ. الاش قوزعالىسىنىڭ ۇستانىمدارى قازاق مەملەكەتتىگىن ماقسات ەتتى. ءبىراق، ازاتتىقتىڭ جارشىسى بولعان ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرىنە كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتۋگە مۇمكىندىك بولمادى. الاش ارىستارىنىڭ ەڭ باستى ەڭبەگى زاماننىڭ قيىنشىلىقتارىنا قاراماستان ەل ەركىندىگىنە ات سالىسىپ، قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. سول جولدا قانىن دا، جانىن دا اياعان جوق. دەگەنمەن، بوستاندىق جولىندا قۇربان بولعان الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگى زايا كەتكەن جوق. ولاردىڭ ارمان-ماقساتتارى بۇگىنگى تاڭدا ورىندالدى. بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان وعان دالەل» - دەپ، ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن "ماڭگىلىك ەل" پاتريوتتىق اكتىسىمەن ۇندەسىپ جاتقاندىعىن تىلگە تيەك ەتىپ، پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ "تاريح تولقىنىندا" اتتى ەڭبەگىنىڭ "الاش مۇراسى جانە وسى زامان" تاراۋىندا 20 عاسىردىڭ باسىندا قازاق قوعامىندا زيالى قوعام قالىپتاسۋىنىڭ ۇرپاقتار ەستافەتاسى سياقتى سيپاتى بولعانىن اتاپ ايتقان ابزال، دەپ اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار دەپۋتاتتىق ساۋال بارىسىن ازات تۇرلىبەك ۇلى «ەندەشە، الاشتىڭ 100 جىلدىعىن ەل ومىرىندەگى ماڭىزدى تاريحي وقيعا رەتىندە باعالاپ، جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە، مەملەكەتشىلدىككە تاربيەلەۋدىڭ بىردەن-بىر جولى دەپ ساناپ، ونىڭ دايىندىعىنا ۇكىمەتتىك جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردا قازىردەن كىرىسۋگە شاقىرامىز. ونى وتكىزۋدى سالماقتى ءارى ساپالى دايىندىق پەن جوسپارلاۋ قاجەت دەپ سانايمىز. «اق جول» فراكسياسى ق ر ۇكىمەتىنە قازاق حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن الاش قايراتكەرلەرىن لايىقتى ۇلىقتاۋعا ارنالعان تانىمدىق ءىس-شارالار بەلگىلەپ، جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنادى. وسى ۇسىنىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ، كوتەرىلگەن ماسەلەگە وراي ۇكىمەت تارابىنان قابىلداناتىن شارالار جونىندە حاباردار ەتۋىڭىزدى سۇرايمىز»،- دەپ تۇيىندەدى. ءوزىن الاشتىڭ ءىزباسارى دەپ جاريالاعان "اق جول" پارتياسى الاشتىڭ 100 جىلدىعىنا بايلانىستى كوپتەگەن شارالارعا مۇرىندىق بولادى دەپ سەنەمىن. قازىرگى قوعامنىڭ تۇيىتكىلدى ماسەلەسى دىننەن باستالىپ، رۋحاني ازعىندالۋعا دەيىن بارعاندىعىن كوزىمىزبەن كورىپ ءجۇرمىز. "جاستارعا نە جەتپەيدى؟" دەيسىزدەر عوي. جاستاردا ءبارى بار، تىپتەن ارتىعىمەنەن. تەك ۇلتتىق رۋح جوق. ءبىز جاستاردى جالقاۋ، ەلىنە جانى اشىمايدى، قوعامعا تۇك پايداسى جوق دەپ كوپ سوگەمىز. ول ءوزىمىزدىڭ كىنامىز. قىسىلتاياڭ ۋاقىتتارى الاش ارىستارى ەلىم ءۇشىن، جەرىم ءۇشىن، بولاشاق ءۇشىن دەپ وزدەرىن قۇرباندىققا شالىپ، ومىرلەرىن قيدى. سەبەبى ولاردا رۋح بولدى. قىل ۇستىندە جۇرسەدە قولىنان كەلگەنىن ىستەپ باققان ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ ءدۋلات ۇلى، ماعجان جۇمابايلاردى ادەبيەت، تاريح پاندەرىندە بىر-ەكى پاراقتىق تاقىرىپ رەتىندە وتكىزە سالۋ قيانات سەكىلدى. جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدىڭ ازدىعى ءوز اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى. جاستايىنان الاشتى وقىپ، الاشتىقتاردىڭ تاعدىرىن جەتى اتاسىنداي ءبىلىپ وسكەن بالانىڭ وي ءورىسى بولەك، تانىمى كەڭ، مىنەزى ۇستامدى، ەرىك-جىگەرى مىقتى، ساۋاتتى بولارى حاق. نەگە؟ سەبەبى ءبىر ءاليحان اتامىزدىڭ عۇمىرى، ەڭبەكتەرى ومىرلىك ۇلگى بولۋعا تۇرارلىق. سوندىقتان دا، جاستارىمىزدا ۇلتتىق رۋح بولۋى ءۇشىن الاشقا ەتەنە جاقىن بولۋى كەرەك. سوندا عانا وڭ ناتيجەسى بولادى. بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن، جاستار ءۇشىن ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلىنىڭ "جاستار! جۇرتشىلدار! ءوز بەتىڭمەن ىسكە كىرىس!" - دەيتىن ءسوزى ۇرانعا اينالۋى قاجەت.
اللا قالاسا، وسى جىل قازاق ەلى ءۇشىن الاش اتىن اسقاقتاتار مارتەبەلى، مەرەيلى جىل بولسىن.
جانۇزاق كويچۋكۋلوۆ
"اق جول" قدپ ماڭعىستاۋ وبلىستىق فيليالى جانىنداعى "اق جول-جاستار" جاستار قاناتىنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى
"اق جول" قدپ ماڭعىستاۋ وبلىستىق فيليالى جانىنداعى جاستار ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى
