قازىردە “ءبىز قازاق” مال سوڭىنداعى كوشپەلىلىكتى كۇيىتتەگەن ەلمىز، ونىڭ رۋحىن تانىتۋشى جاس اقىندارىمىز مىنالار دەلىنەتىن بۇكىل نومادتىق كوزقاراسقا تۇبەيگەلى قارسى جارتىلاي كوشپەلى جاۋگەرلىك ۇستانىمنان ءوربيتىن گۋمانيتارىق اڭىستاعى وي تولعاۋدان تۋىنداعان ءوز پىكىرىمىزدى جاريا ەتپەكپىز.

اقىندىق قۇدىرەتى بويىنا دارىعان شىعارماشىلىق يەسى ءوزىنىڭ كەز كەلگەن امالياتتىق ىس-ارەكەتى بارىسىندا اتا-باباسىنان مۇراعا قالعان دۇنيەتانىمدىق، ءومىرتانىمدىق كوزقاراسى اياسىندا بەلگىلى ءبىر ءماندى ىزدەيدى. بۇل ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنىڭ ماقساتى، تۇرتكىسى جانە ءامال-تاسىلى بولىپ تابىلادى. ج. جەنەتتشە ايتساق، تۋىندى ۋاقىتى تەك قانا حاتتىق ۋاقىتتىڭ انىقتالماعان مەزەتى ەمەس، سونىمەن قاتار وقۋ جانە جادىلىق ۋاقىتتىڭ دا ايقىندىقسىزدىعى بولىپ تابىلادى دا، كىتاپتىڭ ءمانى ونىڭ ارتىندا ەمەس الدىندا جۇرەدى.

ءبىر بايقالاتىنى داۋلەتكەرەي ولەڭدەرىندەگى يدەيا مەن مازمۇن اقىننىڭ ىشكى الەمىن ءبىر جەرگە جۇيەلەپ توعىستىراتىن گومەوستازدان (كونە گر. ὁμοιος سوزىنەن تۋىنداعان ὁμοιοστάσις بىردەي، پاراپار جانە στάσις احۋال، تۇراقتىلىق) تۇرادى. گەرمەنيەۆتيكادا بۇنى ح.- گ. گادامەر «ەسكى تۇسىنىك شىرماۋى» دەپ اتايدى. باسقا تۇستاس اقىنداردا ءتۇرلى قىرىنان تۇرلەنىپ، جاڭارىپ ۇسىنىلاتىن يدەيالار داۋلەتكەرەيدە ۇنەمى تۇراقتى باعزىدان تامىر تارتقان سول ءبىر كىرشىكسىز كۇيىندە جىرىنا تابىنۋشى وقىرمانىنا جول تارتىپ وتىرادى.

داۋلەتكەرەي ولەڭدەرىنىڭ ماتىندىك ءمانىنىڭ بويىنان: 1) كۆينتەسسەنسيالىق مازمۇندى، قىسقا قايىرىمدىق مازمۇنىن؛ 2) بىردەن ءبىر باستى وي – يدەيا؛ 3) اۆتوردىڭ الابۇرتقان ءتۇرلى احۋالداعى سەزىم تولقىنىن ايشىقتايتىن پافوسىن؛ 4) وقىرمانىمەن سۇحباتتاستىققا قۇرىلعان ءماتىنىنىڭ بويىنداعى ەمەۋىرىنىن ۇشىراتامىز. ەندى ءوز ويىمىزدى وسىلاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ، وزىندىك ۇستانىمىمىزداعى اۆتوردىڭ شىعارماشىلىق قۇندىلىقتارىنىڭ الەمى مەن جۇيەسىنىڭ قويناۋىنا بويلاۋعا شاما-شارقىمىزشا تىرىسىپ كورەيىك.

گ. ە. كرەيدلين يدەيالار جيىنتىعىن اۋەزە مەن رۋح ايشىقتايدى: رۋح ءماتىن ەستەتيكاسىنىڭ كۆينتەسسەنسيالىق (لات. quinta essentia سوزبە-سوز ماعىناسى بەسىنشى ءمان – بۇل ارادا ناعىز ماندىك) سيپاتىن، اۋەزە مازمۇنداۋ باعدارىن تانىتادى دەپ اتاپ كورسەتەدى.

جاۋگەرلىك رۋح اياسىنداعى بارشا ءمان كوبىنە كوپ اسكەري كوزقاراس تۇرعىسىندا ەمەس، كاسىبي اڭىستا باعالانىپ وتىرۋى ءبىر جاقتىلىققا سوقتىرماي ما دەگەن ويعا دا قالاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. سونىمەن ءماننىڭ پايىمدىق جانە تۇرمىستىق قىرى سوعىس جانە بەيبىتشىلىك وپپوزيسياسىن ومىرگە اكەلەدى. ءبىز «قويىن قۇرتتاعان، ايرانىن ۇرتاعان مومىن حالىقپىز» دەپ كۇبىرلەيدى بوداندىق سانا، ءبىز «قايقى قىلىشى جالاڭداعان ەشكىمگە كەۋدەسىن باستىرماعان جۇرتپىز» دەپ اقىرادى كوڭىل تۇپكىرىندەگى يمپەريالىق سانا.

اقىن ساناسىندا يدەيا تۇرا ما، الدە ۇلتتىق جادى تۇرا ما؟ ەكەۋىنىڭ ءبىر مەزەتتە، الدە ءار مەزەتتە ۇشىراسۋىن اڭعارىپ ءجۇرمىز بە؟ بىرىنشىلىكتى قايسىسىنا بەرەگەنىمىز ءجون؟ بۇرىنعىسىنشا يدەيانى العا تارتا بەرۋ ادەبي تالداۋ ەڭبەكتەرىندە باستى ورىندا تۇرۋى شارت پا؟ سونىمەن، ولەڭ سانالىلىقپەن تۋعاندا – يدەيا باستى ورىندا، ەگەر ۇلتتىق جادىنىڭ جاڭعىرۋىنداعى ساناسىزدىقپەن ومىرگە كەلسە – اقىن تۇيسىگى ءبىرىنشى تۇرادى. فرانسۋز فيلوسوفى، نەوتوميست ج.ماريتەن “اقىن ءوز تۇيسىگىن پايىمداي بەرمەيدى، ءبىراق ول – ونىڭ ونەردەگى ەڭ قىمبات اسىلى مەن قاعيداتى” بولىپ تابىلادى دەيدى.

پسيحيكانىڭ تەرەڭ تۇپكىرىندەگى لىقسىعان جول بەرۋ مەن جول بەرمەۋدىڭ وپپوزيسيالىق ويى، سەنى ءداۋىر داۋرەنىنىڭ وقىرمانى رەتىندە تاڭقالدىرا تولعانتادى. وسىلايشا ومىرگە كەلگەن اسىل وي تىرىگ وبرازدارعا: دامەسى دارداي ەسەكتەرگە، قىراننىڭ جولىن كەسىپ قارقىلداعان قارا قارعاعا، ناعىز تۇلپارعا، تەكتى قىرانعا، ومىرلىك قاس پەن عۇمىرلىق دوسقا اينالادى: ...جالعاننىڭ مىناۋ جامالى ەرىكتى ارباسا، كەرەمەتىنە كوز جەتەر كورىپ بارلاسا. جول بەرەم ءبىراق، اجالعا الدىمنان ءوتسىن، قاسقا ماڭدايدان قاسقايىپ كەلىپ قالماسا؟! («جول بەرەم»)

وسى تۋىندىداعى جانىڭدى ءدۇر سىلكىندىرەتىن قازاقتىڭ باتىرلىعىنىڭ قاس سيپاتى «ەر كەزەك» ومىرلىك فيلوسوفياسى اجالسىز جاۋگەردىڭ ءولىمدى قاسقايىپ قارسى الۋى الاشىنىڭ ويى مەن جۇرەگىن جاۋلايدى. قالامگەردىڭ دۇنيەتانىمى ونىڭ قازاق ءومىرىن تەرەڭ تانىپ، ۇلتتىق سيپاتىمىز بەن ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ءوز دارىن تالانتى نەگىزىندە اشا بىلۋىنەن تۇرادى. ماحامبەتتىڭ قىزعىشى داۋلەتكەرەيدىڭ كەكىلىگىنە اينالىپ: تاستان دا تاسقا سەكىرىپ، تاۋدا ءبىر وينار كەكىلىك. ءبىزدىڭ ەلدە جالعىز عانا جەتىم ۇلت، سەن، ەشكىمگە ايتپا، كەكىلىك!

كەكىلىن سامال سۇيگەن قۇس، تاۋ تۇعىرىندا بيلەر قۇس. بۇراتانالار – حان ۇلىنداي شىرەنگەن، مەن قازاق بوپ قالدىم – يمەنگىش،- دەۋىندە سانانى سارسىلتقان سۇمدىق زارەڭدى ءزار تۇبىنە جىبەرەتىن وي جاتىر.

قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋىندا ءومىردى زەرتتەگەن، ودان سوڭ، ونى ءوز تۋىندىسى بويىندا كوركەمدىكپەن ايشىقتاعان اۆتوردىڭ ەستەتيكالىق كوزقاراسى، ادەبي اعىمدى (نەوكلاسسيسيزمدى) ۇستانۋىنا وراي جىراۋدىڭ «ابىزدىق جالعىزدىعى» موتيۆىنە قۇرىلعان جاڭا ءداۋىردىڭ رەاليستىك شىندىعىن شىرىلداتىپ، باس كەسپەك بولسا دا ءتىل كەسپەك جوقتىقپەن تايسالماي جاريا ەتەدى.

وزبەكتەر قازىردە ۇلت زيالىلارىن دۇنيەتانىمدىق نەگىزدە قاققا جارعان: «سوعدىلىق» جانە «تۇراندىق» كوزقاراستاردىڭ شارپۋىنا باياعىدا ىلىكتى، بىزدە ءوز كەزەگىمىزدە وسىنداي ۇستانىمدارعا “نومادتىق” جانە “شۋمەرلىك” ءبولىنۋ ءداۋىرىن باستان كەشۋ كەزەڭىنە اياق باستىق.

ەرتىستىڭ بويىن كەڭ جايلاپ، ەدىل-جايىقتى ەن جايلاۋ ۇلتىمىز ءۇشىن ابىلايحاننىڭ ورىندالماعان ارمانىنا اينالىپ، 400 جىلعا سوزىلعان «قازاق-قالماق» سوعىسىنىڭ كەسىرىنەن قيراعان شاھارلارىمىز ۇلت جادىنان شىعىپ، “شۋمەرلىك” يدەيا جەرگە كومىلىپ، “نومادتىق” يدەيا ۇستەمدىك قۇرۋىنا اكەپ سوقتى.

بۇل ويىمىزدى انتول فرانستىڭ اپەندەلەۋ، ءارى كەڭكەلەس ماجاندي فيزيولوگىنىڭ تىرشىلىگىنە بالاۋعا بولادى: “ماجاندي ەش ناتيجە بەرمەيتىن كوپتەگەن تاجىريبەلەر جاسادى. ول اداستىرۋشىلىققا سوقتىرادى دەپ توپشالاۋلار جاساۋدان ولەردەي قورقاتىن... ول كۇن سايىن ەش ماقساتسىز يت پەن مىسىقتاردىڭ شەك-قارىنىن اقتارىپ سالىپ، ودان ەشتەڭكە وندىرمەيتىن، شىن مانىسىندە، ول ەشتەڭكەنى ىندەتە ىزدەپ جارىتىپ تا جۇرگەن جوقتىن...”. ءسوز زەرگەرلەرى قانشا جەردەن كوشپەندىلىكتى دارىپتەسە دە، ونىڭ استارىندا قورقىت كەيىپ “شۋمەرلىك” دۇنيەتانىم بۇعىپ جاتادى. سونى كورە بىلەر كوز ازىرشە نەكەن ساياق.

توبىلعى تورى تىرشىلىگىم –اۋ، كوبەڭسىپ قاپسىڭ كوپتەن شىن. ءدۇلدۇل تۇياقتىڭ ءدۇرسىلى دىراۋ، ءدۇر رۋحىما وت بەرسىن! ءور رۋحقا تولى داۋلەتكەرەيدىڭ ولەڭدەرىنىڭ تىنىندەگى ۇلتتىق “توبىلعى تورى تىرشىلىكتىڭ” كوبەسىن سوگىپ، «ءدۇر رۋحقا وت بەرەتىن!» الاشتىق يدەيانىڭ قازىرگى جاستار پوەزياسىن زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان اشىق اقيقات اۋلاقتاپ، جوسىقسىز جالعاندىقپەن تانىلىپ، كەڭ اۋقىمدىلىقتىڭ تىنىسىن تارتىلتىپ، تار قاساڭدىق شەڭبەرىندە اشىلۋىنان وسى باستان ساقتانۋىمىز كەرەك-اق...

وسى ورايدا ستاندال: “يتاليا ونەرىنىڭ جەتكەن بيىگىنەن قۇردىمعا قۇلاۋى ادەتتە اۋىزعا الىنىپ جۇرگەن ورتا عاسىردىڭ اسقاق دەمىنىڭ ونى جونىنە قالدىرۋى دا، دانىشپان تۋىندىگەرلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دە ەمەس... كەمەڭگەر قاشاندا حالقىنىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ولاردىڭ لاپىلداي تۇتانىپ، ۇلتىنا جارىق شاشۋى ءۇشىن تەك قولايلى مەزەت قانا كەرەك. ونەردىڭ ولگەنى سوندىقتان، سۋرەتكەرلەردى اقيقاتتىڭ اق جولىنا سالاتىن بۇرىنعىداي كەڭ اۋقىمدى كونسەپسيالاردىڭ بولماۋى”.

اقىن-جىراۋلارمەن بىرگە كەلمەسكە كەتكەن قازاققا وت بەرەتىن «ءدۇر رۋح» داۋلەتكەرەي سىندى جاس اقىندار ارقىلى ۇلتىنا قايتىپ ورالدى. بۇدان شىعاتىنى “نومادتىق” اياسىنداعى اقىندار جىرىنىڭ يدەياسى قانشا جەردەن عاجاپ، قانشا جەردەن سونى بولسىن، “شۋمەرلىك” ىلكى تۇپنەگىزسىز ءبىر تامىرى كەم سوعىپ جاتادى. ءارى قازىرگى تاڭداعى كوركەمدىك تانىم تۇرعىسىنان ءوز قالامگەرىنە كلاسسيكتىك مارتەبەسىن بۇيىرتپايدى دا.

تەك شىنايى تاريحي-مادەني رۋح بويىن جايلاعان ءسوز يەلەرى عانا ادەبيەتىمىزدە، ونەرىمىزدە، مادەنيەتىمىزدە ناعىز اقيقاتتى شوقپىت كەيىپ “نومادتىقپەن” ەمەس، قورقىت كەيىپ “شۋمەرلىكپەن” ورنىقتىرا الاتىندىعىنا داۋلەتكەرەي جىرى ارقىلى مىسال كەلتىرەيىك: سودان بەرى كۇمىس قانات جان كولىمدە مامىرلاپ، سەزىمىمدى سەلت ەتكىزدى، بۇلتتار كوشىپ شاعىرماق. قارا ءتۇندى اق قاناتى اقيناقتاي تىلگىلەر، مەنىڭ قۇسىم جۇرەگىمە ۇيا سالدى دامىلداپ!

ءيا، اقىن وسى فينالدىق تۇيىندەۋى ارقىلى نە ايتپاق بولىپ تۇر. ازاتتىقپەن بىرگە شۋمەر-تۇركىلىك «كۇمىس قانات پەرىشتەنىڭ» قازاق جەرىنە ورالۋى، بۇرىنعى قارا تۇندەي بولعان “ەۋراتەكتىلىكتىڭ” الاشتىڭ زەردەسىندەگى اقيناقپەن تىلگىلەنۋى، ەگەمەندىك قۇسىنىڭ شىعارماشىلىق ادامىنىڭ جۇرەگىنە ۇيا سالۋى ءسوز ۇعار جانعا ءبىراز نارسەنى ۇقتىرسا، ورىس ءتىلدى، ءدىلى جات قالا وعان كونگىسى كەلمەيتىن بۇلا جان ءۇشىن: اقشامعا قورتىلىپ تاڭدا ىشكەن سارەسى، ەڭكەيىپ باتقاندا قىزىلكوز كۇن جىلار. قالانىڭ تىرلىگى ءدال وسى، داتىڭە دارەتىن سىندىرار! بولىپ تابىلاتىن وتىرىك دەي المايمىز. بۇدان قالانى جاراتپايتىن شوپقىت كەيىپ “نومادتىقتىڭ” كولەڭكەسىن ىزدەۋدىڭ ءوزى بالانىڭ تىرلىگى اقىننىڭ اڭسايتىنى قورقىت كەيىپ “شۋمەرلىك” دانالىقتىڭ ۇشتىعى. سوسياليزممەن ۋلانىپ، جاھانداسۋمەن بۋلانعان قالاداعى كاسپىرلىكتەن “الاشتىق” ءيىستىڭ سەزىلمەۋى. بالبالىم-اي، مۇڭلىعىم، كوك تاڭىرگە قۇلدىعىم. تۋعان جەرگە سەن عانا، بايلاپ قويعان كىندىگىن.

قۇلاعىمدا مۇڭلى ءۇنىڭ، ءىڭىر كەشتىم، ءىلبىدىم. ...شەكەسىن كەپ قاسىپ تۇر، جۇرتتا اداسقان ءبىر قۇلىن. بۇرىنعى شۋمەردىڭ ءساندى قالاسى يەرسۋۆتىڭ يرەۋساليم مەن قۇدىس اتانىپ، اراب پەن ءجويىتتىڭ قالاسىنا اينالۋى اشىپ ايتىلماسا دا، ەشكىم عىلىمي سۇعاناقتىقپەن قولىن سۇعا المايتىن العاشقى كىتاپ تۇسكەن تۇركىنىڭ «كوك ءتاڭىرىنىڭ» ايبىنى مەن سالتاناتىنىڭ جۇرناعى بالبالدار عانا وتكەننىڭ جاسىرىن سىرىن جايادى. كونە تۇركى وركەنيەتىنىڭ جۇرتىندا اداسقان قۇلىن تالانت اۋىر وي ۇستىندە. مەنى قاشان اقتاپ الىپ، الەمدىك بيىككە شىعاراسىڭدار دەگەن بابالار زارى كوكىرەگىن ادامي ناداندىق جايلاپ، كوزىن عىلىمي “نومادتىق” شەلى باسقان بۇگىنگى الاشقا جەتپەۋدە. كوشپەلىلىك تۋرالى ءسوز ەتە بەرۋ قىرعىز بەن حالحاعا جاراسسا دا، ءدال قازاقتىڭ قولايىنا جاقپايتىن تىرلىك. “نوماد” ەكەنىمىزدى دالەلدەۋ قاسيەتتى تولە ءبيدىڭ وزبەكتەر ءپىر تۇتىپ، قارلىعاش بي اتاندىرعان جاننىڭ ۇلت ەسىندەگى بەينەسىن ساكرالداندىرعان قارلىعاش قۇستىڭ ءبىر قاناتىن جۇلىپ الىپ، سونىڭ نەگىزىندە ول قۇستىڭ بۇكىل بولمىسىن اشۋعا سيزيفتىكپەن تىرىسۋشىلىق بولىپ تابىلادى دا شىعادى. تاڭ نۇرىنا بويالسام، كۇنگە قۇشاق جايا السام. بالبالتاستىڭ جۇرەگى، بۇلك ەتكەندە ويانسام. بالبالتاسىم – بالبوبەك، ساعان دا ءالدي ءان كەرەك. قۇساسى ما بابامنىڭ – قۇلاعىمدا زار بولەك. شاعىن ولەڭ بويىنداعى بالبالدى نازارياتتىق اسپەكتى رەتىندە الىپ، تەك قازاقتا ءبارى بولعان دەگەن اسا زور اڭسارلى يدەيا شابىتتاندىرعان اقىن الەمدىك پوەزيا شىڭىن مادەنيەتتانۋشىلىق ايادا باعىندىرۋدىڭ ءوز جولىن تاۋىپ وتىر. وسىنداي ۇلى اڭسارلار تالانتتى وزىنەن-وزى تۋدىرا سالمايدى، تالانت وعان باسى ءبۇتىن يەلىك ەتىپ، اۋىر ويعا باتقان، ءارى جۇرتتا اداسقان قۇلىن پوەتيكالىق وبرازىمەن ءوزىن الاشىنا تانىتادى.

ءيا، دارىندى اقىن رەتىندە داۋلەتكەرەيدىڭ، پىكىرىن بولىسۋشىلەردەن، وزگە تۇستاستارى ۇلتتىق ءومىردىڭ بەلگىلى ءبىر سالاسىنداعى ءىلىم-بىلىمدى ىجداھاتتىقپەن بويىنا جيىپ، بەلگىلى ءبىر عىلىمي ايادا جان-جاقتى حاباردار جاندار بولسا دا، ۇلتتىڭ شىنايى ءبىتىم-بولمىسىن تانىتا بىلۋدە تارانسمادەني كەڭ اۋقىمدى كوزقاراستارىنىڭ بولماۋى جيعان-تەرگەندەرىنىڭ ءبارىن جوققا شىعارادى.

وسى ورايدا ءدالدىڭ قالامگەرلىك قارىمىن ورىندى سىناعان ن.گ.چەرنىشيەۆسكييدىڭ پىكىرى ويعا ورالادى: “دال حالىقتىڭ ءومىرى جايىندا مول مالىمەتكە يە، ءبىراق، ول پەتەربۋرگتى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن تاجىريبەلى ارباكەشتىڭ بىلگىشتىگىمەن ءبىر دەڭگەيدە قالىپ قويعان”.

ءيا، جازام دەگەن جانعا كەرەكتى تاريحي مالىمەت وتە كوپ: قىلىش ۇستاعان قازاق پەن جۇگەن ۇستاعان قازاقتىڭ، وشاقتاعى وتقا تەزەك تاستاعان قازاق پەن بولات بالقىتىپ، قىلىش سوققان قازاقتىڭ، دومبىرا تارتىپ، قىمىزىن ۇرتاعان قازاق پەن داۋىلپازىن سوعىپ، جاۋىنىڭ قانىن ۇرتاعان قازاقتىڭ قايسىسى جاقىن. اقىن ءسوز يەسى رەتىندە وسىلاردىڭ قايسىسىنا بۇيرەگى بۇرۋى كەرەك.

ۇلتتىق پوەزياعا “بەيبىتشىلىك پەن سوعىستىڭ” قايسىسى كەرەك؟ اقىندارىمىز مومىندىقتى ما، الدە شۋ اساۋلىقتى ما قايسىسىن ادەبي ۋاعىزداپ ۇلىقتاۋى ءتيىس. بۇل تاقىرىپتى ءوز جىرىنا وزەك ەتكەن اقىن پوەزيانى – فيلوسوفياعا، فيلوسوفيانى – پوەزياعا اينالدىرۋى شارت. سوندا عانا ءبىز ۇلت ادەبيەتىندەگى جىرلاردان قازاقتىڭ جانىن ۇعىنا الامىز.

وعان بابالار داڭقىن، حان كەنەنىڭ، باتىر وسپاننىڭ، ءيمانجۇسىپتىڭ باسقا دا تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ءور بەينەسىن تۋ ەتىپ، داڭقتى جورىقتى كۇندەردى جىر ەتكەن داۋلەتكەرەيدىڭ مىنا جولدارىنان: بابامنىڭ باعزى كۇيىن ۇلگى ەتەم، اتا جولىما سىيىنىپ وتەم. ...ال، ابىلايدىڭ تۇسىنە نەگە، باقا مەن شايان، ءبۇيى كىردى ەكەن؟!

ۇلى حان يەمىز ابىلايدىڭ ۇلتتىڭ گاملەتتىك سيپاتى “بولۋ نەمەسە بورداي توزۋ” ءپالساپالىق ريتوريكالىق ساۋالىنا اقىننىڭ كوسەمسىمەي، وزىندىك جاۋاپ ىزدەۋدى وقىرمان ەنشىسىنە قالدىرۋى بىلگىرلىگى دەر ەدىك. ءار وقىرمان جەتپەگەن جەرىن جەتكىزۋدىڭ ستيليستيكالىق تاسىلمەن ءوز ويىن ورتاعا سالىپ، اقىننىڭ قوسار اۆتورىنا اينالىپ شىعا كەلەدى.

ءبىرى – حان يەمىزدىڭ جولىن دۇرىس ۇستانىپ وتىرمىز دەپ كەۋدە قاقسا، ەكىنشىسى – ءبىز ودان اينىپ كەتتىك دەپ زار قاعادى. پىكىردى قاققا جارۋ تەك شىن ءسوز زەرگەرىنىڭ عانا باسىنا قوناتىن باقىت.

الەم ونەر تاريحىنداعى ءار ءداۋىردىڭ جازبالارىنان ويشىلدار مەن سۋرەتكەرلەر اراسىنداعى قارام-قايشىلىقتى وقيمىز. ءسوز يەسىنىڭ ءارى ويشىل، ءارى سۋرەتكەر بولىپ تانىلۋى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ باسىنا قونا بەرمەيتىن ب ا ق. داۋلەتكەرەي ولەڭىندە وسى ەكەۋىنىڭ بىتىسپەس كۇرەسى قالاي ايشىقتالعان.

بۇرىنعى جاۋگەر قازاق – بەرسەڭ قولىڭنان، بەرمەسەڭ جولىڭنان دەيتىن قالا قازاعىنا، ال ونىڭ كەزىندە شاشباۋىن كوتەرگەن، ۇيدە وتىرىپ اماندىعىن تىلەگەن مالشى قازاق – ۇكىمەت ولتىرمەيدى دەگەن ۇمىتكە جارتىلاي مالدانعان، ماسىلدىققا بەيىم دالا قازاعىنا اينالعان تاريحي ءسات.

قۇلاعىمدا قۇبىلادان قىدىر ءۇن، قىدىر ۇنگە قوسىلعانداي كۇبىرىم. سۇلبامدى ايدىڭ ءسۇت ساۋلەسى تانىتقان، ەلەس قۋعان ەسسىزدەردىڭ ءبىرىمىن.

سونىمەن قازىرگى جاستاردىڭ بەرىلە جىرلايتىن تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى – اۋىل دا، ەكىنشىسى – قالا. العاشقىلارى اۋىل دەسە ەمشەسى ۇزىلە، سوڭعىلارى قالا دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىندار ساناتىنان. وسى ەكەۋىنىڭ بويىنان تۇستەي بىلگەن جانعا “نومادتىق” پەن “شۋمەرلىكتىڭ” رۋحى اتويلايدى.

ال، سول دالامىز دا، قالامىز دا ەلەس قۋعان ەسسىزدەردىڭ مادەني-رۋحاني كەڭىستىگىنە اينالعان مەزەتتە اقىندىق رۋح ارايلاعان اۆتورلىق “مەن”ء-نىڭ ءپالساپالىق وي تۇيىندەۋلەرىن جاساۋىنىڭ وزىندىك ورنەگىنە تاپ بولامىز. “اقىلدىڭ ازابى” ءموتيۆى “قۇلاعىمدا قۇبىلادان قىدىر ءۇن” اتتى ولەڭىندە داۋلەتكەرەيگە مىنانداي وي تۇيگىزەدى: شىق عۇمىرى كىرپىگىندە تۇنەمەس، كۇن ارتىندا قىلعىنادى قىل وڭەش. …ەلگە اڭگىمە ايتۋىما نە جورىق؟ كوپ ەلەستىڭ سوڭىنداعى ءبىر ەلەس.

ول ەلەستەر تۇرىندەگى ەكى ۇلتتىق تەوريانىڭ “نومادتىق” پەن “شۋمەرلىكتىڭ” قازاق ساناسىن كەزىپ جۇرگەنىن تانىتادى. ەكى يدەيانىڭ ارتىندا دا ءوز جاقتاۋشىلارى مەن داتتاۋشىلارى تۇرعاندىقتان اقىن “…ەلگە اڭگىمە ايتۋىما نە جورىق؟” دەپ داۋلى ماسەلەدەن اتىنىڭ باسىن تارتا قويىپ، ۇلتتىق ساناعا وي سالىپ كەتەدى. وسى يدەيانىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا “شىق عۇمىرى” جازىلعان، ونىڭ كۇنى وتكەنىن بىلسە دە، ونى قورعاۋشىلاردىڭ قىل وڭەشى قىلعىنىپ تەگىن جاتپايتىنى تاعى ايان.

اقىن ەكى يدەيانىڭ ءبىرىنىڭ كۇنى قاراڭدىعىن ادەبي ابىزدىقپەن بولجامدايدى. ءدال قايسىسى ەكەنىن تاپ باسىپ ايتپايدى. ءوزىنىڭ ستيلدىك ەرەكشەلىگى ريتوريكالىق ساۋالداۋدى قولدانۋ ارقىلى جاۋابىن تاعىدا وقىرمان ىرقىندا قالدىرادى. ءبىز وسى ولەڭدەگى فينالدىق تۇيىندەۋدى ەكى بىتىسپەس يدەيالىق كۇرەستىڭ باسىن ءبىر جەرگە توعىستىرعان ادەبي قۇبىلىسقا بالار ەدىك. ەكى يدەيانىڭ جاقتاۋشىلارى دا – داۋلەتكەرەيدى وزىنە بەيىمدەپ ءوز اقىنى سانايتىندىعىن دا جوققا شىعارعىمىز كەلمەيدى.

كوشپەلىلىكتەن شۋمەرلىككە نە سانالىقپەن، نە ساناسىزدىقپەن قادام باسۋدىڭ جاس اقىندار اراسىندا كورىنىس بەرۋىنە ءبىز جاۋاپتى وسىلايشا داۋلەتكەرەيدەن تابامىز. تومەندەگى ولەڭگە ەكى يدەيالىق ۇستانىمنىڭ وكىلدەرى دە جابىسا كەتەتىندىگى داۋ تۋدىرمايدى: قارا ولەڭ-قايعىم، كوز جاسىم، شەمەن شەرىمدى قوزعاسىن. اتاننىڭ جۇگىن كوتەرەر، اتامنىڭ جىرى بولعاسىن!

ءسوز زەرگەرىنىڭ پسيحيكاسىنىڭ تەرەڭ قاتپارىنداعى بىزگە بەيمالىم جايت كەيبىر تۋىندىلارداعى ءداستۇرلى ۇستانىمداعىلاردىڭ تۇسىنىكتەرىنىڭ تاستالقانىن شىعارىپ، بۇرىنعى كوركەمدىك تانىمعا قاراما-قايشىلىقتاردى تۋىنداتادى. ءومىر سەنى، تەك ەندى تانىدىم با؟ ويلارىمنىڭ قامالىپ تامۇعىندا. تاعدىرىنا وگەيسىپ تىرلىك ەتەر، مەن وسى اقىن ەمەس پە، ەم انىعىندا.

ءيا، كەيبىردە سۋرەتكەردىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ءاۋباستا ويعا العان دۇنيەسىمەن ەش قابىسپايدى، ءارى دۇنيەتانىمدىق كوزقاراس تۇرعىسىنان مۇلدە وزگە دۇنيەگە اينالىپ شىعا كەلەدى. ءبىر قاراعاندا وسى ءبىر شۋماقتىڭ تۇك الىپ بارا جاتقان ەشتەڭكەسى جوق سياقتى كورىنگەنىمەن ونىڭ بويىندا بىلگەمەستىڭ (گيلگامەش) باعزى وبرازىنىڭ بۇعىپ جاتقاندىعى ەلەس بەرەدى.

قازىرگى جاس اقىندارداعى ءداستۇرلى قولدانىستى باس جوق، كوز جوق كوشپەلىلىكتىڭ شىلاۋىنا بەرە سالۋ ەش وپا اپەرمەيدى. بۇل قۇپتارلىق دۇنيە وسىعان بايلانىستى وقىرمان ساناسى دا وزگەرىسكە ۇشىرادى. اتقا ءمىنىپ كورمەگەن، جۇرگەن-تۇرعان جەرىندە انا ءتىلىن قولداناتىن، وتكەن تاريحتان مول حابارى بار وقىرماندى “سەن – كوشپەلىنىڭ ۇرپاعىسىڭ” دەپ سەندىرۋگە تىرىسۋ، “سەن – الەمدى جاۋلاعان حالىقتىڭ ۇرپاعىسىڭ” دەگەندى جوققا شىعارعانمەن بىردەي.

اقىندارىمىز تەك ءسوز زەرگەرى عانا ەمەس، ۇلتقا جول سىلتەيتىن ويشىلدارىمىز دا. ءبىر اقىندا بەزبەنىڭ ەكى باسى تەڭ تۇسسە، كەلەسى اقىندا ءبىرىن-بىرى جوققا شىعارىپ تەرىستەپ جاتادى. ەڭ باستىسى ءبىز اقىنداردىڭ قۇندى تۋىندىلارىن ءسوز ەتكەندە ۇلتتىق “پاراسات” جانە “قازاقي سەنىم” تۇرعىسىنان وي ەلەگىنەن وتكىزۋىمىز كەرەك.

بۇل ەكەۋىن كوشپەندىلىكتىڭ قازىعىنا بايلاپ قويۋ، ۇلتتىڭ جادىسىن دۋالاۋعا اكەپ سوعادى. ءبىزدىڭ كوز ۇيرەنگەن كوڭىل ورنىققان دۇنيەنى «شەتىندەۋ» /وسترانەنيە/ جانە كاينەراستييمەن (جاڭاعا دەگەن ماحاببات ارقىلى)/ بەرۋدىڭ داۋلەتكەرەيگە ءتان ستيليستيكالىق تاسىلىنە وي جۇگىرتەيىك.

ال، اۋىرسا جان اۋىرسىن، ەمى قايدان تابىلسىن. ۇلار ۇشقان جايلاۋدا، مەن – جالعىز تال قاۋىرسىن! اقىن بۇل ولەڭدە ءوزىن كوشپەندىنىڭ ۇرپاعىمىن دەپ سەزىنىپ تۇرعان جوق. قايتا ۇلتتىق ۋاقىت كەڭىستىگىنىڭ ءبىر بولشەگىندەگى ادام بالاسىنىڭ ۇلاردىڭ ۇشىپ تۇسكەن جالعىز تال قاۋىرسىنىنا اينالعان ميفو-پوەتيكالىق وبرازىن جاڭعىرتىپ وتىر. ءبۇتىن – ۇلار وبرازىندا، ونىڭ بولشەگى – اقىن بەينەسىندە ۇشىراسۋ شەتىندەۋ كورىنگەنىمەن فينالدىق شوعىردىڭ اۆتورلىق ايتپاق ويىن تانتىتىپ تۇر. ول – “دانىشپاننىڭ عالامعا سىيماس” جالعىزدىعى ءموتيۆىن داۋلەتكەرەيشە اشىپ، ۇلت وقىرمانىنا تانىتۋ.

قالامگەردىڭ دۇنيەتانىمى ونىڭ جەكە باستىق كوزقاراسىنان تۋىنداعان ويىمەن شەكتەلىپ قالمايدى. ۋاقىتتىڭ تالابىنا كوسەمسوزدىك ءۇن قوسۋىمەن دە تاڭبالانادى. مەن- كۇلتەگىن بابامنىڭ، مولاسىنىڭ تاسى ەدىم. قازاق دەگەن حالقىمنىڭ، تاريحىنىڭ باسى ەدىم، مىڭ جىلدان كەيىن سويلەگەن!-دەپ قوسارلانىپ، ءبىرىن-بىرى تولىقتىرا ءبىلۋى داۋلەتكەرەيدى ءارى ءسوز زەرگەرىنە، ءارى ويشىلعا اينالدىرىپ تۇر. ۇلت بولمىسىن كوركەم يگەرۋدەگى سۋرەتكەر دۇنيەتانىمى ادەبيەتتە ەڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇراتىن دۇنيە.

بىزدە ءقازىر اقىندار ۇلت بولمىسىن “نومادتىق” پەن “شۋمەرلىك” نەگىزدە كوركەم يگەرۋگە كىرىستى. “نومادتىق” بارىمىزگە كورىنىپ تۇراتىن مۇزتاۋ بولسا، “شۋمەرلىك” ونىڭ كوزگە شالىنبايتىن سۋ استىنداعى بولىگى. فرانسۋز جازۋشىسى ناتالي سارروت: “جازۋشى ءۇشىن شىندىق بولمىستىڭ ەكى ءتۇرى بار. ول ءبىر كورگەننەن كوزگە تۇسەدى.

ادامدار ونىمەن ءومىر سۇرەدى. كەز كەلگەن جان ونى كورە الادى. بۇل بولمىس ابدەن زەرتتەلگەن، بارلانعان، بارىنە بەلگىلى، مىڭ مارتە فورمۋلالىقپەن ايشىقتالعان، سانداعان مارتە قولدانىلعان، ءارى پايدالانىلعان... سۋرەتكەردىڭ دەربەس الەمى ونىڭ پسيحيكاسىنداعى ساناسىزدىق ايماعىندا تۋىنداپ، سۋبەكتىنىڭ (تۇلعاتتىڭ) سەزىنۋى مەن ءومىردى ۇعىنۋىنان تۇرادى دا، «شىندىق بولمىس» سۋرەتكەردىڭ تۇلعاتتىق ەركىنىڭ ءسينونيمى بولىپ تابىلادى”. مىناۋ كۇننiڭ، اناۋ ايدىڭ، سول جىلدىڭ، جىلناماسىن جىرلاي-جىرلاي بولدىردىم. قۇر تiلiمدi بەزەي-بەزەي بەتالدى، كۇلكi مۇڭلى، كiرپiگiمدi زورعا iلدiم. ءيا، جاس اقىندار “الاشتىڭ ومىرلىك شىندىعىنا” پوەزيا باقشالىعىنداعى “كوشپەلىلىكتىڭ ارام ءشوبىن” وتاپ وتىرىپ جەتۋدە. بۇگىندەرى كەيبىر شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم “ۇلتتىق مومىندىقتىڭ” يدەياسىن ۇستانىپ، “الاش يمپەراليزمىن” ءسوز ەتۋدەن بۇعىپ قالۋدى داعدىعا اينالدىرىپ الدى. ونى حالىقتار دوستىعى اياسىنداعى “قازاق قوناقجايلىعى” ميفىمەن بۇركەمەلەپ، عۇلاما ابايدىڭ “عاقلياسىنداعى” قازاقتىڭ باسقا ۇلتتى قوناق قىلماق تۇگىل مىسقىل ەتەتىن حالىقتىق پسيحولوگياسىن ەلەگىسى كەلمەيدى.

ولاردىڭ ويىنشا ءبىز “وزگەنىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن” بۇيىعى حالىق بولىپ شىعا كەلدىك. تاپ بىرەۋ بىزگە قارۋ كەزەپ سوعىس اشقالى جاتقانداي “ويباي بەيبىتشىلىك بولسىن” دەپ “ۇلتىمىزدى مالمەن مال قىلعان” وتارشىلدىقتىڭ ايار ءتاسىلىنىڭ ىعىنا قالاي جىعىلعاندارىن وزدەرى دە بىلمەي قالادى. “ات پەن قىلىشتى” جورىق شاتىرى “كيگىز ءۇي” الماستىردى. ونىڭ ءار بولىگى “شاڭىراقتى” اۋىزعا الماعاندا “جامان كيگىزدىڭ” ءوزى كوشپەندىلەردىڭ الەم وركەنيەتىنە قوسقان ونەر تۋىندىسى بولىپ شىعا كەلدى.

بiر ءمۇجiلiپ، بiر تولىسقان اي تاعدىر، كۇن جولىنا كiرە تارتسام-قايقاڭ كiل. اسپانىما اقيقاتىمدى ايتام دا، ايعا قاراپ، جار جاعالاپ قايتام قۇر.

مەڭiرەۋلiك قالپىڭ جامان مەشەل كۇن، ەكi يiننەن دەم الادى ەسەر مۇڭ. قۇبا تاڭدا قۇلىن داۋسى وياتسا، جىر اتانعا جۇگiمدi ارتىپ كوشەرمiن!

بابالارىمىزدىڭ جاۋىز دا، جابايى قالىپتا باياندايتىن جالعان عىلىمي، ارامزا تاريحي دەرەكتەر جۇرەگىمىزدى اشىپ، كوزىمىزدى جۇمىپ تابىناتىن اسىل دۇنيەگە، جاھۇت قازىنامىزعا بالانۋدا. گرەكتەردىڭ پارسىعا كەتكەن كەگىنىڭ ارقاسىندا تاريحتا قالعان «تۇرانۇلۇسۇ» سوزىنەن شىققان اتى بەلگىسىز ايەل پاتشامىزدى بىرەسە “تۇمار”، بىرەسە ءبىر رۋدىڭ اتاۋىمەن “تاما ىرىسقا” اينالدىرىپ، وزگەنىڭ ەزىپ بەرگەنىن مالدانۋدامىز.

كۇنىمىز – مەشەل، ۇلت بويىن – ەۋروپاتەكتىلىككە ەسەمىزدى جىبەرەر ەسەر مۇڭ جايلاعان. تەك بۇنىڭ وتپەلى ەكەندىگىن جىر اتانعا جۇگiن ارتىپ، تاريح كوشىنە ىلەسىپ، ۇلتتىڭ جوعىن تاباتىن ءسوز ەگەسى عانا بىلەدى.

فرانسۋزدا “اۋدارماشى – ساتقىن” دەگەن عىلىمي افوريزم بار. باسقالار مىڭ جەردەن وزگەرتكەنىمەن ولارعا ەنگەن تۇركى ميفتەرى، پوەتيكالىق ايشىق (داكتيل-بارماق ولشەمى) شۋمەرلەردىڭ وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسىن مەن مۇندالاتىپ، بۇگىنگى ۇرپاقتارىنا تانىتىپ تۇرادى.

قازىرگى ءار اقىن قازاق قوعامىنىڭ سانالى ازاماتى رەتىندە تاريحي كەتكەن ەسەمىزدىڭ ورنىن جىرلارىمەن تولىقتىرىپ ءجۇر. سونىڭ جارقىن ايعاعى داۋلەتكەرەيدىڭ “تامىر” ولەڭى: تاعدىرىم توقسان تولعاقتى، قاي باقىتىمدى جەك كورەم؟ جايلاپ تا قىستاپ جۇرگەندە، وپىنتىپ ءومىر ءبىر دەمدە، شەكارا سىزىپ شەتتەگەم. وكپەك جەل ۇردى- اۋ وكپەدەن. ءتاڭىرى تۇركى تەگىمنەن، ەلىمنەن سولاي بولىنگەن، ۇلىعان ايعا كوكبورى ەم. اساۋلىعىنان قانىمنىڭ، ارداقتىلىعىنان ارىمنىڭ، شەكەمنەن ەشكىم شەرتپەگەن. مەن- ءتاڭىرىم شاشقان تارى ەدىم، ءار توپىراققا كوكتەگەن! وسىنداعى سوڭعى ەكى جولداعى “ءار توپىراققا كوكتەگەن ءتاڭىردىڭ شاشقان تارىسى” اقىننىڭ الەمدىك (ەۋروپا-قىتاي-ۇندى-يران) ءتورتاعاندىق دوگمالىق ۇعىمدارعا قارسىلىعىن، ولاردى پوەزيا تىلىمەن جوققا شىعارۋىن «كوسەمسوزدىك» اڭىستاعى پوەتيكادان اڭعارامىز. بۇل كەڭەستىك كەزەڭدەگى پارتيانى ۇلىقتاعان جالاڭ پلاكاتتىق ولەڭدەردەن ءبىر بولەك.

ءبىر كەزدە تاعدىرى باسقا سالعان سوڭ، اعا بۋىن ماركس-لەنين ىلىمدەرىنىڭ تەوريالارىن قالاي يگەرسە، ادەبي جاس تولقىن تۇركى دۇنيەتانىمىن ىجداھاتتىقپەن بەرىلە يگەرۋ ۇستىندە. ولاردىڭ ۇرانى ەگمەندىك تۋدىرعان “عاسىرمەن بىرگە ادىمدا”. كەڭەستىك كەزەڭ قۇبىجىققا اينالدىرعان پانتۇركىلىك يدەياسىنىڭ جاستار اراسىندا وركەن جايۋى قورقىنىشتى قۇبىلىس ەمەس، قايتا انگلو-ساكستىق جاھانداستىرۋعا دەگەن قازاق قوعامىنىڭ وزىندىك جاۋابى. كەڭەسىن قۇرعان كەلەلى، كۇلتەگىن، بىلگە، تونىكوك، بابالار جاتقان جەر ەدى. ەجەلگى ەلدىڭ دەرەگى، ورحون دا مەنەن ەنەساي، كەرۋلەن، تولى كەمەرى. ۇلەسىن بەرىپ نوكەردەن، شىڭعىستى حان عىپ كوتەرگەن، تاريحتىڭ تىلسىم تەرەڭى.

سوندىقتان جاس اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعىن بارلاعاندا ونى تۇرىكشىلدىك دۇنيەتانىمنان ءبولىپ الماي، قايتا سونىڭ ماڭىندا ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني بەينەسىن اشۋعا تالپىنىس جاساعانىمىز ءلازىم. ءيا، قازاقشىلىقتى قىزىل تىلمەن كوستيتە جازۋ بار دا، ونى جان جۇرەگىڭمەن سەزىنە جازۋ بار. وسى جان-تانىمەن سەزىنە بىلگەن اقىندارىمىز گوگەلشە ايتقاندا: اسقاقتىق بار جەردە – اسپانداپ، باتىرلىق بار جەردە – الداسپانداي جارقىراپ، تىنىشتىق بار جەردە – بيازلىق پەن كورگەندىلىك تانىتىپ ءجۇر.

قۇدايسىزعا قۇنسىزدانىپ قۇلدىعىم، كورگەن ساتتە سۇمبىلەنىڭ سۇرگىنىن. كۇدەرى بەل كۇرەڭىمدى ساۋىرلاپ، كۇرەڭ جالقىن كۇنباتىسقا سۇڭگىدىم.

اينالامدا ادامدارعا الاڭداي، قۋلىعىنا ىلەستىرەر زامان قاي؟ قان قىزىل كەش قارا كۇرەڭ تۇسكە ەنىپ، باتقانىنشا باعىتىمدى تابا الماي.

كۇندەلىكتى ءومىردى تاريحپەن بايلانىستىرىپ، ناقتى جاعدايداعى قازاق جانىنىڭ نازىك ءيىرىمىن، بۇگىنگى ومىرمەن شەبەر ۇيلەستىرە بىلۋدە جاستار پوەزياسىنداعى جاعىمدى قۇبىلىس بولىپ سانالادى. بۇل قۋاناتىن تۇسىمىز بولسا، سونىمەن بىرگە، ۇلت كەلبەتىن سۋرەتتەۋدە قۇلاشىن كەڭگە جايا الماعان جاس اقىندارىمىزدى دا ەش سوگۋگە بولمايدى.

ولار پوەزيا ءۇشىن جانىن پيدا ەتۋگە بار بولسا دا، كوبىنە ەتكەن تىرلىكتەرى فرانستىڭ ماجانديىنە ۇقساپ، نەنى قالايتىنىن وزدەرى دە بىلمەي قالادى دا، تاقىرىبىن تاپپاعاندىقتان قازاق تۇرمىسىن سۇرەڭسىزدىكپەن بويامالايدى. بۇل ولاردىڭ تالانت-دارىندارىنىڭ كەمشىندىگىنەن ەمەس، قايتا شىعارماشىلىعىنداعى ۇلىق ويدىڭ جوقتىعى، ءارى يدەيالىق كوكجيەگىنىڭ تار اۋقىمدىلىعىنان تۋىندايدى.

ويتكەنى، ۇلىق وي مەن تالانت، يدەيالىق كوكجيەك پەن دارىن ءبىرىن-بىرى الماستىرمايتىن، قايتا ءبىرىن-بىرى دەمەپ جەبەيتىن قۇبىلىس. ولاردىڭ وسى بىرىلىگىنەن، ءبىرتۇتاسا جىمداسۋىنان شەكسپيردىڭ “رومەو مەن دجۋلەتتاسىن” ون وراپ الاتىن “قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدىڭ” ماحابباتى ارقاۋ بولعان شىنايى كوركەم دۇنيە ومىرگە كەلىپ: باس قويدىرىپ ءمولدىر سەزىم بۇلاققا، ەي، تاعدىرىم، جۇرەگىمە كىنا ارتپا. بازار-جالعان، قودار قازعان ەشقاشان، كۇدىگىڭنىڭ قۇدىعىنا قۇلاتپا!

اياگوزدىڭ اسپانىندا اي، تاڭسىق، جان مۇڭىڭدى تۇسىنەر مە ەم قايتا ارشىپ؟! ەندى، قازاق، ماحابباتتى جىلاتپا، جولاما ەندى كىرپىگىمە سايتان شىق!-داۋلەتكەرەيدىڭ قالامىنىڭ سيقىرىمەن ءوز وقىرمانىنا ەستەتيكالىق ءلاززات قانا سىيلاپ قويمايدى، ماڭگىلىك ماحابباتتىڭ باسىنا اقىندىق قۇلپىتاسىن ورناتتىرادى. بۇرىن اقىندارىمىزدىڭ ولەڭدەرىندە رەاليزم مەن رومانتيزم (رەروم) قاناتتاسا جۇرسە، ەندى جاستار شىعارماشىلىعىندا مودەرنيزم مەن پوستمودەرنيزم (مودپوست) قوسا قاباتتاسا ۇشىراساتىن تۋىندىلار شوعىرى ادەبي ومىرگە جولداما الا باستادى. وسىنداي ەسكى ۇعىمنىڭ بويىنا جاڭانى سىيدىرا سونى اۋەزە تۋدىرا جىرلاۋ داۋلەتكەرەي شىعارماشىلىعىنا دا جات ەمەس. سونىڭ دالەلى “اق ساعىمنىڭ ۇلپاسىنا” ولەڭىندەگى مىنا ءبىر جولدار: اق ساعىمنىڭ ۇلپاسىنا، تاڭ جيەكتەپ جىلت اسىلا. ەلىك قىزىل ەرتە ءىلىندى، ەرەيمەننىڭ قىرقاسىنا. ءتۇن تىنىسىن زورىقتىرىپ، ەن دالاعا ەنىپ كىرىپ. كۇن قۇلاعى قىلتيدى، انە، ەلىك قىردى ەلىكتىرىپ. بوبەك قالا بال تىلەگى، قاراڭعىلىق تالتىرەدى. گۇل ەتەگىن سامال جەلپىپ، ءتۇن ەتەگىن تاڭ تۇرەدى. اقىن عالامزاتتىق ەكى ۇعىمدى بىلدىرەتىن: “ەلىك” جانە “ەتەك” سەمانتيكالىق اسسونانسى داعدىلى قازاق ولەڭىندەگى ءبىر شۋماقتىڭ بويىندا تىزبەكتەلىپ كەلمەيدى. ءبىرى شۋماق باسىندا، ءبىرى شۋماق ورتاسىنداعى كومپوزيسيالىق ورنالىسۋى جاعىنان عانا ەمەس، “ە” ارپىنەن باستالىپ، “ك” ارپىنە اياقتالاتىن 4 دىبىستان تۇراتىن ءسوزدى ويناتۋى دا اقىننىڭ شەبەرىلىگىنەن حاباردار ەتەدى.

وسىلايشا داۋلەتكەرەي ستيلىندەگى باستى ەرەكشەلىك ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ نە رەرومشىلدىقپەن، نە مودپوسشىلدىقپەن التىن جەلى بولىپ ءورىلىپ وتىرۋى. جالپى ءداستۇرشىل جاس اقىندار پوەزياسىنا – رەرومشىلدىق قولايلى بولسا، جاڭاشىل جاس اقىنداردىڭ توقتامى – كوبىنە مودپوسشىلدىقتى كوڭىلدەرى حوش كورىپ، باسقامەن الماستىرۋعا تىرىسار ەمەس. وسى ءتورت ادەبي ءادىس جاستار شىعارماشىلىعىنىڭ اجارىن اشىپ، كوركىن كىرگىزۋدەگى ءسوز زەرگەرىنىڭ دۇنيەتانىمى مەن ۇستانعان ءادىسىنىڭ اراسىنداعى تەكەتىرەستە قىلاڭ بەرىپ وتىرادى.

بۇرىنعىداي قازاق ادەبيەتىنىڭ ەسىگىن ءبىر كىلتپەن اشا المايمىز. ونى اشا المايتىندىعىمىز جاستار شىعارماشىلىعىنداعى جاڭا تولقىننىڭ ادەبي ءبىلىمىنىڭ ارتىنان قازاق ادەبيەتتانۋىنىڭ كەيبىردە ىلەسە الماي قالۋىنان بايقالادى. ونىڭ سەبەبى اقىنداردىڭ ولەڭدەرىندەگى ءتۇرلى كوركەمدىك ءادىستىڭ ميداي ارالاسىپ كەتۋىندە جاتىر.

جاس اقىندارىمىزدىڭ وزدەرى جالىنا جارماسقان كوركەمدىك ءادىس الەمىندەگى تۋىنگەرلىكتەرى، جاڭاشىلىقپەن ۇلتتىق پوەزيامىزداعى العا ىلگەرلەۋشىلىكتەرى ءالى ءوزىنىڭ بولىپ تولعان نۇكتە قويار ساتىنە جەتكەن جوق. تالانتتى شوعىر ۇلكەن ىزدەنىس ۇستىندەگى شىعارماشىلىق پروسەستەرىن ەش تولاستاتار ەمەس. مۇسكىنىڭدى مۇسىركەمە مولتەك ءتۇن، ەندى كىمدى سەندىرمەكسىڭ ەرتەك كۇن؟ ساعىم سونار كولەڭكەمدى زورايتىپ، دۇنيەنىڭ داۋىسىنان سەلك ەتتىم.

ەركە قىزدىڭ ەلەسىندەي ەسكى كۇن، كوز الدىمدا كولبەڭدەيدى كەشقۇرىم. بايىرقالاپ باتقان ايدىڭ جوسىنى، كەلەر كۇننىڭ تانىتادى كەسپىرىن. اقىننىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعاممەن، ونىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنىڭ وكىلدەرىمەن بايلانىسى ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ يدەيالىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ، ءسوز زەرگەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ باستى نىشان-بەلگىسى عانا ەمەس، ءداۋىرىنىڭ رۋحاني، ەستەتيكالىق سۇرانىسىنا ءۇن قاتۋى دا بولىپ تابىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. ەلوردانىڭ ۇلت ومىرىندەگى بۇگىنگى كەلبەتى داۋلەتكەرەي قالامى ۇشىندە جات ەمەس: اقمولا كەشە اپپاق مولاسىڭ، كەلىمسەكتەرگە باتپاق قوراسىڭ. زامانىڭ ءوتتى باسقا شىعارعان، باسقانىڭ جيىپ باسپاق، تاناسىن. استانا بۇگىن اسقاق قالاسىڭ، جاھانعا ءالى جاقسى اتتاناسىڭ. ءوز ءتىلىن جاڭا ۇيرەنگەندەرگە، تالاي جىل ءالى «تاقپاق» بولاسىڭ. جاڭانى تەرەڭىنەن سەزىنە بىلگەن كۇنى تۋىپ كەلە جاتقان رۋحاني جانە ەستەتيكالىق سۇرانىمداردى اڭعارا العان ءسوز زەرگەرى كەيدە ونىڭ بەرىك نەگىزىن ءتۇزىپ، بۇرىن ۇستەمدىك جاساپ كەلە جاتقان كۇنى وتكەن ەسكىمەن كۇرەسكە ءتۇسىپ، زامانى تۋعان جاڭانىڭ ءسوزىن سويلەپ، ونىڭ جاقتاۋشى تىلەۋلەسىنە اينالادى. وسى قورعاۋشىلىق يدەيالىق ۇستانىمى، كوركەمدىك ءادىستى تۇتىنۋى ءار قيلى قالامگەرلەردىڭ باسىن بىرىكتىرەدى.

بۇل ورايدا ادەبيەتىمىزدە اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ جاستارعا قاراي ىعىسۋى دا بار، نە بولماسا، جاستاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ وزدەرى ءپىر تۇتاتىن اقىننىڭ (ت.ءا. جانە س.ا.) ماڭىنا توپتاسۋلارى دا ورىن الىپ وتىراتىن ادەبي قۇبىلىس.

جاستاردىڭ كوركەمدىك ءادىسىنىڭ ومىرگە كەلۋى العى بۋىننىڭ ادەبيەت الەمىندەگى جاۋگەرلىك جاڭاشىلدىعىنان تۋىندايدى دا، وزىنە دەيىن يلەگەن تەرىنى، ءوز ءداۋىرىنىڭ قالىبىنا سالىپ ءيىن قاندىرادى. وسى ءيىن قاندىرۋ ۇستىندە ومىرگە كەلگەن جاس اقىنداردىڭ ولەڭدەرىنىڭ جاسىرىن استار ءماتىنىنىڭ بويىندا كورىنىس تاۋىپ: “ءبىز – كوشپەلىنى بەتەرادام دەپ جىرلايمىز با، الدە جاۋگەر بابانى – بەتەر ادام دەپ دارىپتەيمىز بە” دەگەن ديەلەماعا قۇرىلعان ريتوريكالىق ساۋالدى تۋىنداتادى. «وتۇكەن قويناۋى دا التايدا، ۇكوكتىڭ جايلاۋى دا التايدا. كۇلتەگىن قۇراتىن قاعاندىق، تۇركىنىڭ بايراعى دا التايدا.

قاعاننان قاعانى الماسقان، التايدا باستالىپ العاشقى ءان. سوندىقتان تۇعىرىم تىم بيىك، سودان دا رۋحىم الداسپان! اعا بۋىننىڭ باسىم بولىگىنىڭ بويىن جايلاعان “بالارىمىزدىڭ الەم وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىن كوشىپ-قونۋمەن بايلانىستاراتىن پارازيت وي بار”، كەز كەلگەن اقىن “جوعالعان كوش” جايىندا وكسىپ تۇرىپ، ەگىلىپ تۇرىپ جىرلاي الادى، ادەبيەتتانۋشى جوعالعان رۋح جايىندا سارىۋايىمعا سالىنىپ، اسانقايعىلانا المايدى. بەلگىلى ءبىر اقىننىڭ وزىندىك ۇستانىمى ارقىلى يدەالداندىرۋعا كونگەن نوماديزم، ادەبيەتانۋشى ءۇشىن “ادەبي سوقىرشەك” بولىپ تابىلادى. “ەدىلدىڭ بويىن ەن جايلاۋ” جاۋلارىمىزدىڭ بىزبەن ساناسۋ ءداۋىرى بولسا، “ەدىلمەن قيماي قوشتاسۋ” جاۋلارىمىزدىڭ ءبىزدى باسىنۋى.

سوندىقتان ءنوماديزمدى ءپىر تۇتىپ، اسىرا دارىپتەۋ جالعان يدەالداندىرۋعا ۇرىندىرىپ، تاماشا تۋىندىلاردىڭ تانىمدىق، كوركەمدىك ءمانىن ءشومشيتىپ، قىلىشتىڭ ورنىنا تاياق ۇستاتىپ، جالعان يدەالدىڭ جەتەگىنە ىلەستىرەدى. اسپانعا قاراپ قىستان قالاي شىعام دەپ ويعا باتاتىن قويشىنىڭ باقىتىن – جاۋىمدى جەڭىپ، ەل ىرگەسىن قالاي بەكەم ەتەم دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي سانالى عۇمىرىن ات ۇستىندە وتكىزگەن جاۋىنگەردىڭ رۋحىمەن الماستىرعاننان نە ۇتامىز.

بىزگە كوشپەلى قويشىنىڭ قويىن قۇرتتاپ، ايرانىن ۇرتاعان پاتريحالدى تىرلىگى ەمەس، سوزگە كەلمەي، جاۋىنىڭ باسىن كەسىپ قولىنا بەرەتىن جاۋگەر رۋحتى پوەزيا كەرەك.

ونداي پوەزيا داۋلەتكەرەيلەرمەن بىرگە ادەبي ومىرىمىزگە ەندى. قالايىق قالامايىق پوەزيامىزداعى نوماديزم ۇستەمدىگىنە اقىرا ۇرىس اشقان قازاق ادەبيەتىندەگى – شۋمەرلىكتى داۋلەتكەرەيدىڭ بۋىنى ەمەس، ۋاقىتىن كۇتىپ جاتقان شۋمەرلىكتىڭ تاپ ءوزى ومىرگە اكەلسە، داۋلەتكەرەيدىڭ بۋىنى ءار قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ تۇپكىرىندە بۇعىپ جاتقان باعزى الاشتىق جادىنى وياتا وتىرىپ شۋمەرلىكتى ەل وركەنيەتىنە مادەني ايادا تارتۋ ەتتى.

ابىل-سەرىك  ءابىلقاسىم ۇلى الىاكبار