سوپى دەگەنىمىز كىم جانە ونىڭ بەلگىلەرى قانداي بولماق؟ شىن سوپى وزگەدەن نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟ يسلام تاريحىنداعى سوپىلاردىڭ عۇمىرىنان اڭگىمە تارقاتساڭىز؟

يسلامي ىلىمدەر تاريحىنا قاراي العاشقى كەزەڭدەردە شاريعات ۇكىمدەرى جازىلماعان ەدى. بۇل ۇكىمدەردىڭ (سەنىم) يعتيقاد، عيبادات، قارىم-قاتىناسقا ءتيىستى بولىمدەرى كوپ قايتالانۋى جانە ىس-ارەكەت ارقىلى جۇزەگە اسۋى ارقاسىندا كوپشىلىكتىڭ جادىندا ساقتاۋلى بولدى. وسى تۇرعىدان العاندا شاريعاتتىق ۇكىمدەردىڭ جينالۋىندا اسا قيىندىق تۋمادى. سوندىقتان دا كوپ ۇزاماي اق ءدىننىڭ زاڭدىلىقتارى قولعا الىنىپ، ءار بولىمگە قاتىستى كىتاپ پەن تراكتاتتار جازىپ، ءتادۋين كەزەڭى باستالدى. فاقيھتار قۇقىقتى كىتاپقا توگىپ، حاديسشىلەر سۇننەتتىڭ ساقتالۋىن، كالامشىلار اقايد ياعني، سەنىم ماسەلەلەرىن تاپسىرشىلەر قۇران مەن قۇراننىڭ ىلىمدەرىن جازۋمەن اينالىسىپ يسلام ءدىنىنىڭ اقيقاتتارىن شاشاۋ شىعارماي تولىقتاي جينادى. وسى كەزدە پايعامبارىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىنە ماڭىزدى كوڭىل بولگەن مۇتاساۋۋىپتار دا سول قاينار كوزدەردى پايدالانىپ تاساۋۋىپقا قاتىستى اقيقاتتاردى زەرتتەپ، ادامنىڭ ماڭىزى، بولمىستىڭ نەگىزى، ادامزات پەن عالامزاتتىڭ ىشكى ديناميكالىق كۇشتەرى ءتارىزدى تاقىرىپتاردى نازارعا الىپ، زاتتىڭ سىرتقى دۇنيەسىن ءتارجىمالاۋعا تىرىستى. ياعني حاديسشىلەر، فاقيھشىلار، كالامشىلاردىڭ قۇران مەن سۇننەت ارقىلى قويعان تاسىلدەرى ءتارىزدى بۇلار دا سول قاينار كوزدەر ارقىلى جۇرەككە تەرەڭ بويلاۋ، ءناپسىنى تازارتۋ، رۋحاني ومىرگە قاتىستى قىسقاسى ءدىندى تەرەڭ ءتۇسىنىپ، سەزىنۋ تاسىلدەرىن قويدى. مىسالى نامازدى ءاربىر مۇسىلمان وقىعانمەن وعان تەرەڭ بويلاپ، اللاھ تاعالانى كورىپ تۇرعانداي وقي المايدى. الايدا پايعامبارىمىز «يحسان» شىڭىن: «يحسان – اللاھ تاعالانى كورىپ تۇرعانداي قۇلشىلىق قىلۋىڭ، سەن ونى كورمەسەڭ دە ول سەنى كورۋدە تۇسىنىگىنە يە بولۋ» دەپ تۇسىندىرگەن. مىنە تاساۋۋىپشىلار وزدەرىن ياكي حالىقتى وسى دارەجەگە جەتكىزۋ ءۇشىن قۇران جانە حاديستەردەن شىعارىلعان ءار ءتۇرلى ۇستانىمدار نەگىزىندە مەكتەپ قۇردى. بۇل مەكتەپ سوپىلىق مەكتەبى ەدى.  سوپىلىق ءىلىم حاقىندا روجەر گارۋدي پايعامبارىمىزدىڭ ونەگىلىك ۇستانىمىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەي كەلە تاريحتىڭ اكەسى اتالعان يبن حالدۋننىڭ «مۋقادديماسىنداعى» تاساۋۋىپتىڭ يسلام ىشىندەگى ورنىن بىلاي باياندايدى: «تاسساۋىپ يسلام ىشىنەن شىققان شاريعاتتىق ىلىمدەردىڭ ءبىرى. قاينارى مىناۋ: سوپىلاردىڭ جۇرگەن جولدارى نەگىزىندە ساحابا، تابيعين جانە ودان كەيىنگى ۇستانعان اقيقات جولىنان باسقا وزگە ءبىر جول ەمەس. قۇلشىلىققا ءمان بەرۋ، تۇگەلدەي اللاھ تاعالاعا بەت بۇرىپ، دۇنيەنىڭ كۇيكى تىرشىلىگىنەن بويىن اۋلاق ۇستاۋ، اركىمنىڭ ارتىنان جۇگىرگەن ءلاززات، قۇمارلىق، بايلىقتارعا جانە دە مانساپقا كوڭىل اۋدارماۋ، ەلدەن وقشاۋلانىپ قۇلشىلىق قىلۋ وسى جولدىڭ نەگىزىن قالايدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ساحابا مەن العاشقى زامان مۇسىلماندارىنىڭ ياعني سالافيلەردىڭ اراسىندا كەڭ تاراعان ەدى. كەيىنگى ەكى عاسىردا وسى ءفاني دۇنيەنىڭ نىعمەتتەرىنە قۇمارلىق ارتىپ، ادامدار سول دۇنيەنىڭ قۇمارلىعىنا كوپ كوڭىل اۋدارا باستادى. مىنە وسى زاماندا دۇنيەلىك قۇمارلىقتارىن تارك ەتە العان ادامدار سوپى دەپ اتالدى. سوپىلار ءزۇھد ءومىر ءسۇرىپ، دۇنيەدەن باس تارتىپ تاقۋالىق شىڭعا كوتەرىلدى. ارتىنان كەلگەندەرى وسى تاقۋالىق جولعا ارنايى ءتاسىل جاسادى. تاساۋۋىپقا جاڭا كىرگەن ادام ءتاۋحيدتىڭ تاجىربەسىنە جەتكەنشە دەيىن ءبىر ساتىدان كەلەسى ساتىعا قاراي ءجۇردى».  سول سەبەپتى سوپىلىق تەرميننىڭ «ءاھلى سۋففادەن» شىققان دەگەن دە ۇعىم بار. ياعني ءاھلى ءسۋففا پايعامبارىمىزدىڭ مەشىتىنىڭ جانىندا قۇرما اعاشتارىنان جاسالعان باسپانادا ءومىر سۇرگەن ساحابالارعا ايتىلادى. ولار پايعامبارىمىزدىڭ جۇرگەن-تۇرعانىن، سوزدەرىن تۇگەلدەي جاتتاپ، ومىرلەرىن سودان ءىلىم الۋعا ارناعان جاندار. سوندىقتان دا تاساۋۋىپتىڭ نەگىزى ءدىننىڭ نەگىزدەرىن مىقتى ۇستانىپ، ءامىر مەن تيىم سالعاندارىنا دا اسا قاتاڭ تيانىقتىلىقپەن قاراپ، شاماسى كەلگەنشە ناپسىلەرىن ءلاززاتتىق سەزىمدەردەن اۋلاق سالۋ. تاساۋۋىپتىڭ نەگىزگى ماقساتى ادامدى جىلى جۇرەكپەن رۋحاني شىڭعا شىعارۋ، جۇرەكتىڭ تازارۋى جانە ادامنىڭ ىشكى رۋحاني نازىك سەزىمدەرىن بيىك دارەجەگە كوتەرۋ بولسا، تاساۋۋىپتىڭ تۇپكى نەگىزى قۇلشىلىقتى جالعاستىرىپ، سانانى يمانمەن تاربيەلەۋ، دۇنيە ىسىنەن اۋلاقتاۋ ياعني حاق تاعالانىڭ كوركەم ەسىمدەرىنە قاراي ويانۋ بولماق. تاساۋۋىپتىڭ رۇكىن-تىرەكتەرىنە كەلسەك، ولاردى دا بىلايشا توپتاستىرۋعا بولادى: 1.تەوريالىق جانە پراكتيكالىق جولدار ارقىلى اقيقي تاۋھيتكە جەتۋ. ا) حاق تاعالانىڭ بىزگە تاپسىرعان قۇران ءسوزىن تىڭداۋمەن قاتار ونىڭ جاراتىلىس كىتابىن دا وقىپ، زەر سالۋ. ءا) حاق تاعالاعا دەگەن ماحابباتپەن شاد-شادىمەن كۇي كەشىپ، سول حاق تاعالا ءۇشىن بارلىق بولمىسقا «باۋىرلاستىق، سىيلاستىق» كوزقاراسپەن قاراپ بارلىق ادامزاتپەن ءتىپتى كۇللى جاراتىلىسپەن جاقسى قارىم-قاتىناس جاساۋ. اللاھقا دەگەن ماحابباتتىڭ ەكى تىرەگى بار: العاشقىسى، سىرتقى ماحاببات – ءارقاشان اللا-تاعالانىڭ ۇناتقان ىستەرىمەن شۇعىلدانۋ. ەكىنشىسى، ىشكى ماحاببات – ىشكى الەمىن ونىمەن بايلانىسى جوق نارسەلەردەن مۇلدەم ادا ەتۋ، حارامنان باس تارتۋ. حاققا دەگەن ماحاببات ءار ادامدا ءار ءتۇرلى بولماق. ول ادامنىڭ ىستەگەن ىزگىلىگىنە، جەتكەن يماني دارەجەسىنە قاراي بولىنبەك. مىسالى اللاھقا جەتۋ جولىنداعى ماحابباتتى العاشقى ساتىسىنان باستاپ بىلاي ءبولىپ قاراستىرايىق: 1. جالپىنىڭ ماحابباتى. (بۇلار قۇران ءىلىمىن تەرەڭ مەڭگەرە الماعان، ءبىراق پارىزدارىن وتەپ جۇرەتىن جاندار) ولار حاقيقي احمەتتىڭ (س.ا.س.) كولەڭكەسىندە جاقسى تۇستەر كورىپ، كوكجيەكتەن ماعريپاتتىڭ ارايلانعان ساۋلەسىن كورىپ تاماشالايدى. كەيدە، ارعى جاعاداعى وتتاردان قورقىپ دىرىلدەپ، الىستان قول سەرمەيدى.  2. جالقىنىڭ ماحابباتى. (قۇران ءىلىمىن يللاھي جۇرەكپەن سەزىنگەندەر جانە قۇراندى ەركىن مەڭگەرگەن ءدىني ماماندار). بۇلار ءارقاشان قۇراننىڭ اشىق اياسىندا پايعامبارىمىزدىڭ مىنەزىنەن ۇلگى الىپ، ءومىرىن نۇرعا بوياعاندار. ولار ءارقاشان دا توڭىرەگىن پايعامبارىمىزدىڭ نۇرىنا شومىلدىرىپ، ول ءۇشىن ەشكىمنەن اقى سۇرامايتىن، اللاھ ءۇشىن عانا ىس-ارەكەت ەتەتىن، ناتيجەدەگى كورىنگەن جاقسىلىق پەن ىزگىلىلىكتى اللاھتىڭ ىرىس-بەرەكەسى، دەپ، ءبىلىپ، وزدەرىن حاققا بەل بايلاپ، تەرەڭ مويىنسۇنعان جاندار.  3. جالپى مەن جالقىدان جوعارى جاندار ماحابباتى. ولار مۇحاممەدي كوكتە قالىقتاپ، حاققا ءفاني بولعاندار. ولار كوكتە ونىڭ اتىن پاش ەتىپ، بۇلت بولىپ دۇركىرەر، كۇن بولىپ كۇركىرەر، نايزاعاي بولىپ جارقىلدار. جەرگە جاۋعاندا دا تاس، توپىراق، دەپ، الالاماي ءبارىن دە سۇيىسپەنشىلىگىمەن قۇشاعىنا الىپ ماۋقىن باسقاندار. ولاردىڭ كۇرەسكەرلىگى سول، ءارقاشان وزگەلەر ءۇشىن عۇمىر كەشىپ، شاماسى كەلگەنشە وزگەلەردى وزىنەن ارتىق ساناۋ. بۇلار كوبىنە يلاھي ماقساتتى ءوز ماقساتتارىنا نەگىز ەتىپ، ومىرلەرىن «ءفانافيللاھ»، «ءباقافيللاھ» شىڭىندا وتكىزۋگە تىرىسادى، اتقارار ءىسىن حاق تاعالاعا باعىتتاپ جۇرەدى. وزگەدەن بولەك تاعى ءبىر قاسيەتى ادامنىڭ اجارىنا قاراپ جۇرەگىن ءتۇسىنىپ، ىشكى سەزىمدەرىن تۇسىنە الادى. سونداي-اق عازيز عۇمىرىن دىنگە قىزمەت ەتۋگە ارناپ، كۇللى ادامزاتقا حاق تاعالانى جەتكىزۋ جولىندا ايانباي قىزمەت ەتەتىن جاندار ماحابباتى. وسى ماحاببات ماحابباتتىڭ شىڭى بولماق. بالكىم مۇنان دا بيىك شىڭى بولۋى مۇمكىن. ول پايعامبارلارعا ءناسىپ ەتىلگەن بولسا كەرەك. ال سوپىلىق دەگەنىمىز بۇل ايتىلعان ماحابباتتاردان الشاق جاتقان جەكە ءبىر ءدىن ەمەس. ونىڭ تۇپكى نەگىزى تاقۋالىقتا جاتىر. ءبىز ايتقان، بىزدەن بۇرىنعىلار ايتقان (باستان كەشكەن) يماندا جاتىر.  ءبىراق جالپى يسلام الەمىندە تاساۋۋىپشىلاردىڭ باعىتىنىڭ ءبارى دۇرىس بولدى ما؟ جوق ارينە. يسلام فاقيھشىلارى، كالامشىلارى ءتىپتى تاپسىرشىلەرى اراسىندا بۇرىس ءتاسىل مەن قاتە جولدى ۇستانعان اعىمدار بولعانى ءتارىزدى تاساۋۋىپشىلارداردىڭ اراسىندا بۇرىس باعىتتا بولعان سوپىلىق اعىمدار بولدى. ياعني بۇرىس ءمازھاب نەمەسە ءمازھاپتى جوققا شىعارعاندار بولعانى ءتارىزدى سوپىلىق ءىلىمدى تۇگەلدەي جوققا شىعارعان ياكي بۇرىس قولدانعان اعىمداردىڭ دا تاريحتا كەزدەسكەنى ءمالىم.  مىنەكەي ەندەشە بىزدەر بۇگىنگى تاڭدا سوپىلىق ءىلىمدى كەيبىر بۇرىس اعىمدار ۇستاندى دەپ تۇگەلدەي جوققا شىعارۋعا اسىقپاي سوپىلىق ءىلىمنىڭ نە ەكەنىن جاقسىلاپ بىلگەنىمىز ءجون. سوپىلىق ءىلىمنىڭ ەڭ الدىمەن قاينار كوزى، كاۋسار بۇلاعى – شاريعاتتا جاتىر. شاريعات ءسۇت بولسا سوپىلىق سونىڭ قايماعى ءتارىزدى. سول سەبەپتى تاساۋۋىپ الدىمەن ءتاۋحيدتى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان. ياعني ول ورىن تەرەڭ يمانمەن ولشەنبەك. تەرەڭ يمانى بولماعان ادام سوپىلىق مەدرەسسەسىنىڭ بوساعاسىنان اتتاي الماق ەمەس. شىن سوپى قوجا-احمەت ياسساۋي تەرەڭ يمان جايلى 79-حيكمەتىندە بىلاي دەپ شىن ءسوزىن توگەدى: «تاريقاتقا شاريعاتسىز كيرگانلارني، شايتان كەليپ يمانىن الۋر ەرميش»، ياعني،  «تاريقاتقا شاريعاتسىز كىرگەندەردىڭ، شايتان كەلىپ يمانىن الادى ەكەن». وسىعان قاراپ-اق سوپىنىڭ قانداي جان ەكەنىن اڭعارۋعا بولاتىنداي. سوپىنىڭ تاعى ءبىر مىندەتى شىنايى – ناماز. يمان مەن ناماز ەگىز. ءبىراق يماننىڭ ودان ارتىقشىلىعى سول – يمان نامازدان بۇرىن تۋعان. ەندەشە پارىز نامازدى ورىنداماعان مۇسىلمان سوپىلىق ياعني تاقۋالىق دەڭگەيگە جەتۋى بىلاي تۇرسىن ءجونى ءتۇزۋ مۇسىلمان دا بولا المايدى. حاق تاعالا بارلىق پارىزداردى جەبىرەيىل ارقىلى پايعامبارىمىزعا جەتكىزگەن. ال بەس پارىز نامازدى ونىڭ ءقادىرى ءۇشىن حاق تاعالا ءوز ەلشىسىن قۇزىرىنا الىپ، بەينە ءبىر ءوز قولىمەن تابىس ەتكەن.  سوپىلار ومىرىنە زەر سالساق كوبىنە جۇتاڭ، ءعارىپ كۇي كەشكەن. ياعني مىسالى شاريعاتتا باي بولىپ، سارايدا ءومىر سۇرە الاسىڭ. تەك زەكەتىڭ مەن ساداقاڭدى بەرسەڭ بولدى. الايدا تاريقات جولىندا جۇرگەندەر ەلى اش-جالاڭاش جۇرگەن كەزەڭدە ولار بۇلاي راقات عۇمىر كەشە المايدى. ولار حازىرەتى ءابۋ باكىر، ومار، وسپان يبن افۋان ومىرلەرىن ونەگە تۇتۋ ارقىلى، مال-مۇلكىنىڭ بارلىعىن ياكي باسىم كوپشىلىگىن ەلگە، ءدىن جولىنا تاراتىپ، وزدەرى وتە قاراپايىم ءومىر كەشكەن. سوندىقتان دا ولار ەلدى شاريعاتقا شاقىرعانمەن تاريقات جولىنا شاقىرمايدى. سوپىلىق مەكتەبىنە ءوز قالاۋىمەن عانا كىرە الادى.

مۇحيددين يسا ۇلى (الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىنان)