ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىنە بارساڭىز دا كوپتى كورگەن قاريالار سىزگە سونداعى تاۋ، توبە، كول نەمەسە ۇڭگىر جايلى ءتۇرلى اڭگىمە ايتىپ بەرە الادى. ونىڭ ءبىرى شىندىققا جاناسسا، ەكىنشىلەرى ادام سەنگىسىز. دەسە دە، اقيقاتىن انىقتاۋ قيىن. سونداي-اق، جەرىمىزدە تەك اڭگىمەمەن شەكتەلمەي، سىرتقى بەينەسى كورگەن جاندى ويلاندىراتىن عاجايىپتار دا بارشىلىق. ولاردىڭ سىرى ادام ساناسى جەتپەيتىن ءبىر قۇدىرەتتە بولۋى مۇمكىن. بۇگىن ءبىز سىزدەرگە اڭىز بەن ءاپساناعا قوسىلعان قازاق دالاسىنداعى تىلسىمعا تولى مەكەندەر جايلى اڭگىمەلەپ بەرمەكپىز دەيدى massaget.kz ءتىلشىسى.

1.

بارساكەلمەس ارالى. اتاۋىنىڭ ءوزى ادام بويىنا ۇرەي ۇيالاتاتىن بۇل ارال بۇگىندە تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنا بايلانىستى قۇرلىقپەن بىرىگىپ كەتكەن. بارساكەلمەس تۋرالى اڭىزدار حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا كوپتەپ ايتىلا باستادى. كسرو گازەتتەرى ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ونداعان جىل بويى ارالداعى تىلسىم دۇنيەلەر جايلى ءتۇرلى ماقالا جاريالادى. بۇل ءۇردىس ءالى جالعاسىن تابۋدا. سول اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە قاتتى داۋىل سوققاندا بارساكەلمەسكە كەلىپ توقتاعان بالىقشىلار كەمەسى جايلى ءسوز قوزعالادى. كۇن رايى اشىلعانشا ەكى بالىقشى وزگەلەردەن ءبولىنىپ، ارالدى ارالاپ قايتۋدى ۇيعارىپتى. الايدا، ۇزاق ۋاقىت وتسە دە، ولار كەمەگە قايتىپ كەلمەپتى. جولداستارىن ىزدەۋگە شىققان وزگە بالىقشىلار ءبىراز جۇرگەننەن كەيىن ارال ورتاسىندا شەڭبەر پىشىنىندەگى قالىڭ تۇمانعا كەزىگىپتى. ولار سەرىكتەرى سول تۇمان اراسىنا كىرىپ جوعالدى دەپ ۇيعارىپ، ارتقا قايتۋعا ءماجبۇر بولعان دەيدى.

ەكىنشى ءبىر اڭگىمەدە ءابدىرازاق ەسىمدى قاريا جايلى ايتىلادى. ول بارساكەلمەستىڭ ورتاسىنا تىگىلگەن كيىز ۇيدە تۇرعان دەسەدى جۇرت. قاريا ارالعا اسپاننان تۇسكەن جۇمباق زات ارقىلى عارىشپەن بايلانىسىپ، بولاشاق جايلى بولجامدار الىپ وتىرعان ەكەن. سونداي بولجامداردىڭ بىرىندە ول ادام بالاسى جاقىن ارادا اسپاندى باعىندىرادى دەپتى. اراعا جىل سالماي يۋريي گاگارين بايقوڭىردان عارىشقا ۇشقان كورىنەدى. ءابدىرازاقتىڭ جۇمباق زاتىن زەرتتەۋگە تالاي عالىمدار تالپىنعان ەكەن. الايدا، ونىڭ ەشقايسىسى وڭ ناتيجەگە بەرمەگەن. قۇپيا سول كۇيى اشىلماعان. بارساكەلمەستەگى وزگە پلانەتالىقتار، قاناتتى الىپ كەسىرتكە، ۋاقىت ماشيناسى مەن جاسىرىن لابوراتورياعا قاتىستى اڭىزدار بۇگىن دە ايتىلادى. ءبىراق جازۋشى-فانتاست سەرگەي لۋكيانەنكونىڭ سوزىنە سەنسەك، بۇل اڭگىمەنىڭ ءبارى كەزىندە گازەتتەردىڭ ساتىلىمىن كوبەيتۋ ءۇشىن ويدان شىعارىلعان ەكەن. "الدىمەن قاعازعا باسىلعان اڭگىمەلەر اۋىزدان اۋىزعا تاراپ، ۋاقىت وتە شىندىق سياقتى بوپ كەتكەن"، - دەيدى ول.

2.

جانكەنت قالاسى. اراب جازبالارى ال-كارياتال-حاديسا دەسە، پارسىلار ديح-ي ناۋ اتاعان يانگيكەنت، ياعني جانكەنت قالاسىنىڭ تاريحى تەرەڭگە كەتەدى. IX-XI عاسىرلاردا وعىز مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولعان قالا تاريحىنا قاتىستى حيكايا دا كوپ. سولاردىڭ ءبىرى بەگىم انا تۋرالى اڭىزدا جىرلانادى. باعزى ءبىر زاماندا جانكەنت قالاسىن سانجار ەسىمدى پاتشا بيلەپتى. ساياتشىلىقتى جانى سۇيەتىن ول سۇلۋلىعىمەن كوپشىلىكتى تامساندىرعان، كۇندەي كوركەم كۇلىمكوز بەگىم ەسىمدى سۇلۋدى جار ەتىپ العان ەكەن. بەگىم قارابۋرا دەگەن اۋليەنىڭ قىزى بولىپتى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە اڭشىلىققا شىققان پاتشا قانجارىن ۇيىندە ۇمىت قالدىرعان كورىنەدى. اسا قاجەتتى جابدىعىن قۇلىنا اكەلۋدى تاپسىرىپ، ءوزى اڭشىلىعىن جالعاستىرا بەرەدى. قۇل بەگىمگە كەلىپ، ۇيدە وتىرعان پاتشا ايەلىنە جاعدايدى تۇسىندىرەدى. سۇلۋ ايەل قانجاردى ءجۇزىن كورسەتپەستەن قۇلعا ۇسىنادى. ونىڭ سۇيرىكتەي اق ساۋساقتارىن كورگەندە قۇل ەسىنەن تانىپ قالادى. ءبىرشاما ۋاقىتتان سوڭ وز-وزىنە كەلىپ، پاتشاعا بارعانىندا سانجار ودان نەگە كەشىككەنىنىڭ ءجونىن سۇرايدى. اقتالۋ ءۇشىن وتىرىك ايتۋدى ءجون ساناعان قۇل بەگىمنىڭ ءوزىن بىلەگىنەن ۇستاپ، جىبەرمەي قويعانىن جەتكىزەدى. بۇل حابارعا قاتتى اشۋلانعان پاتشا اڭشىلىعىن توقتاتىپ، ۇيىنە قايتىپ كەلەدى دە جارىنىڭ وڭ قولى مەن وڭ بۇرىمىن كەسىپ، وڭ تاناۋىن ءتىلىپ، زىندانعا تاستايدى. سول ءتۇنى قىزىنىڭ كۇناسىز ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن قارابۋرا اۋليە سانجاردىڭ تۇسىنە ەنىپ: «سانجار شىراعىم، سەن دە مەنىڭ ءبىر بالام ەدىڭ. ادام ءوزىنىڭ ومىرلىك جولداسى – ايەلىنە ءىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ بارىپ، جازا قولدانباس پا؟ ەگەر قىزىم سەنىڭ كوزىڭە ءشوپ سالسا، سول بويى ومىرلىك مۇگەدەك بولىپ، قورلىق كورىپ ءوتسىن. ال، ادال بولسا، ءتاڭىرى جاردەم بەرىپ، جان جاراسىن دا، ءتان جاراسىن دا جازار. ونىڭ ادالدىعىنا اراشا تۇسپەگەن ەلىڭدى جىلان جۇتار!» دەپتى. شوشىپ ويانعان پاتشا ءۋازىرىن ەرتىپ، زىندانعا تۇسەدى. كەلسە، بەگىمنىڭ جارالارى جازىلىپ، قولى مەن بۇرىمى باياعى قالپىنا كەلگەن ەكەن. تاڭدانىسى مەن ىستەگەن ىسىنە وكىنىشىن جاسىرماعان سانجار پاتشالىقتاعى بارلىق اقىلدى جاندى جيناپ، كەڭەس قۇرىپ وتىرعاندا قالاعا قاپتاعان جىلان كەلىپ، جانكەنتتى جەر بەتىنەن جوق قىلىپتى. قالادان قاشىپ شىققان سانجار اقىرى ءشول دالادا قورلىقپەن ءولىپتى. ال جارىنىڭ سەنىمسىزدىگىن كەشىرە الماعان بەگىم قۇسقا اينالىپ، تەڭىز جيەگىندەگى ارالعا ۇشىپ كەتىپتى. ال سودان بەرى كۇيرەپ قالعان قالا قايتا قالپىنا كەلمەگەن ەكەن.

سىرداريانىڭ تومەنگى اعىسىندا، قازالى قالاسىنان 25 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان قالا قيراندىلارى ءالى دە ساقتالعان. مۇندا قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ءبىرقاتار زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. قيراندىلار اراسىنان قۇندى تاريحي جادىگەرلەر تابىلىپ، ولاردىڭ ءبارى دەرلىك مۋزەيدە ساقتاۋلى تۇر. ال جانكەنتتى جىلاندار قۇرتقان دەگەن اڭىزعا كەلسەك، مۇنىڭ راس-وتىرىگىن باسىپ ايتۋ قيىن. دەسە دە، قالا ورنىندا ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن جىلان ورداسى بولعانىن جەرگىلىكتى تۇرعىن انىق دابىلوۆ راستاپ وتىر. اقساقالدىڭ ايتۋىنشا، بالا كەزدەرىندە مۇندا جىلاننىڭ كوپ بولعانى سونشالىق، ولار ءتىپتى ءۇي ىشىندە دە جۇرگەن ەكەن. ءبىراق ادام شاقپاعان كورىنەدى.

3.

ايعايقۇم. التىنەمەلدىڭ اتاۋىن شىڭعىس حاننىڭ ءوزى قويعان دەسەدى ەل. بۇل عاجاپ مەكەندە بۇگىندە ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن قورىقتاردىڭ ءبىرى ورنالاسقان. اڭ مەن قۇسقا باي التىنەمەلدە تاڭعاجايىپ توبە بار. جاي توبە ەمەس، قۇم توبە – ايعايقۇم. ۇلكەن قالقان مەن كىشى قالقان تاۋلارىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ونىڭ بيىكتىگى 150 مەتر، ۇزىندىعى 3 شاقىرىمعا جەتەدى. اتاۋى ايتىپ تۇرعانداي، بۇل توبە اراتۇرا ەرەكشە دىبىس شىعارىپ تۇرادى. ول دىبىس بىرنەشە شاقىرىم قاشىقتىققا دەيىن ەستىلەدى جانە جەردىڭ دىرىلدەۋىنە اسەر ەتەدى. بىرەۋلەردىڭ ايتۋىنشا، مۇندا كومىلگەن جەرى ءالى تابىلماعان شىڭعىس حان جاتقان كورىنەدى. ەندى بىرەۋلەر قۇدايدان قورىققان شايتان قۇم استىنا تىعىلىپ، اراتۇرا قايتا سىرتقا شىعۋعا تالپىنعاندا وسىنداي دىبىس شىعادى دەپ سەنەدى.

دىبىستان بولەك، كەڭ دالادا مۇنداي قۇمدى توبەنىڭ ەرەكشەلەنىپ تۇرۋى دا كوپ سۇراق تۋدىرادى. الايدا، ونىڭ جاۋابى دايىن. قالقان تاۋلارىنان سوعاتىن جەلدىڭ باعىتى ۇنەمى وزگەرىپ وتىراتىندىقتان قۇم تۇيىرشىكتەرى ەلەكتەنىپ، ناتيجەسىندە ۇلكەن جوتاعا اينالعان. ال، دىبىسقا كەلەر بولساق، ول قۇم جەل اسەرىنەن قوزعالىسقا كەلگەندە پايدا بولادى ەكەن. ەگەر جەل كۇشەيسە، ول ۇشاقتىڭ گۇرىلى سياقتى داۋىسقا ۇلاسادى. بۇل تابيعات قۇبىلىسى كوبىنە تۇندە، شىعىستان سالقىن جەل سوققاندا ەستىلەدى. سونىمەن قاتار، دىبىس ادام توبە باسىنان قۇمعا وتىرىپ تومەن قاراي سىرعاندا دا شىعاتىن كورىنەدى.

4.

تورىش مەكەنى. بۇگىنگە دەيىن باعا­سىن الا الماي جۇرگەن ايماقتىڭ ءبىرى. شار القابى اتانىپ كەتكەن بۇل جەر كيەلى ماڭعىستاۋدا ورنالاسقان. تورىشتىڭ عاجاپتىعى – دومالاق تاستارىندا.  ادام بويىنداي الىپ تاستار بىر-ەكەۋمەن شەكتەلمەيدى. تۇتاس ءبىر القاپتى الىپ جاتىر. ولاردىڭ كەيپى ءارتۇرلى. ءبىرى جات پلانەتالىقتاردىڭ كەمەسىنە ۇقساسا، ءبىرى جۇمىرتقاعا، ءۇشىنشىسى ساڭىراۋقۇلاققا كەلەدى. بارلىعى دا قولمەن قاشالعانداي.  اڭىز بويىنشا، باعزى ءبىر زاماندا ماڭعىستاۋ جەرىنە سانىنان ادام جاڭىلىساتىن جاۋ اسكەرى كەلىپتى. جەرگىلىكتى جۇرت ولارعا قارسى تۇرا الماسىن ءبىلىپ، جاراتۋشىعا دۇشپان اسكەرىن تاسقا اينالدىرۋىن سۇراپ جالبارىنعان ەكەن. سول ساتتە كۇن كۇركىرەپ، نايزاعاي ويناپ، ارام نيەتپەن كەلگەن قالىڭ قول تۇگەلدەي تاس بولىپ قاتىپ قالعان دەسەدى.

بۇدان بولەك اتالعان ايماقتا اڭىز دا، سان ءتۇرلى عاجايىپتار دا كوپتەپ كەزدەسەدى. شار القابىن كورسەڭىز، ايتىلعاننىڭ بارىنە سەنە تۇسەسىز. الايدا، بۇل شارلاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ عىلىمي تۇسىندىرمەسى دە جوق ەمەس. وسىدان مىڭداعان جىل بۇرىن كاسپيي مەن ارالدىڭ ورتاسىنداعى كەڭ القاپتا تەڭىز بولعان كورىنەدى. دومالاق تاستار سول شاقتان قالعان شوگىندىلەر بولسا كەرەك. عالىمدار ولاردى "كونكرەسيا" دەپ اتايدى.

5.

تورعاي دالاسى. كونە وركەنيەتتەردىڭ ءىزى سانالاتىن گەوگليفتەر، ياعني جەر بەتىنە سالىنعان قۇپيا سۋرەتتەر الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كەزدەسەدى. ولاردىڭ كولەمى مەن تۇر-الپەتى، سالىنۋ ءادىسى ءارقيلى. 2007 جىلى قازاق جەرىندە دە قۇپياعا تولى گەوگليفتەر بارى انىقتالدى. بىرنەشە ادىسپەن سالىنعان بۇل سۋرەتتەر ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى تورعاي دالاسىندا شوعىرلانعان ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە تورعاي سۆاستيكاسى، ءۇشتوعاي شارشىسى، بەستام شەڭبەرى، قوعاي كرەستى، اشۋتاس كرەستى سىندى بەينەلەر اۋقىمى جاعىنان ەڭ ۇلكەندەرى بولىپ تابىلادى. ءبىر قىزىعى بۇل سۋرەتتەردىڭ بارلىعىن دەرلىك تەك ۇشار بيىكتەن عانا كورۋگە بولادى. بۇگىندە عالىمداردىڭ باسىن قاتىرعان دا گەوگليفتەردىڭ وسى ەرەكشەلىگى. جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا بۇل عاجاپ ەسكەرتكىشتەرگە قاتىستى ەش دەرەك جوق. ءتىپتى، تورعاي حالقى "اياقتارىنىڭ استىندا جاتقان" گەوگليفتەردى كورمەگەن، ولار جايلى ەش اقپارات بىلمەگەن بولىپ شىقتى. مۇنىڭ ءوزى ءبىر تىلسىم.

تورعاي گەوگليفتەرىنىڭ تابىلۋى قازاقستاندا عانا ەمەس، بۇكىل الەمدە كولەمدى تۇردە تالقىعى ءتۇستى. قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ بارلىعىن دەرلىك عالىمدار جان-جاقتى زەرتتەپ جاتىر جانە ماڭىزى جاعىنان مىسىر پيراميدالارىنان، بريتانيالىق ستوۋنحەندجدەن، كوليزەيدەن ەش كەم ەمەس دەپ وتىر.

بۇگىندە زەرتتەۋ بىلاي تۇرسىن، مەملەكەت تاراپىنان قورعالماعاندىقتان جوعارىدا كەلتىرىلگەن عاجاپتاردى ساقتاپ قالۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوعۋدا. مىسالى، وندا ادامداردىڭ ءجيى بارىپ، كولىكپەن ارى-بەرى ءجۇرۋى، مالدىڭ ەمىن-ەركىن جايىلۋى — ونسىز دا ۋاقىت اسەرىنەن جويىلىپ جاتقان ەسكەرتكىشتەردىڭ قۇرتىلۋىن تەزدەتۋدە. كەي نىساندار ادام قولىمەن جويىلىپ تا جاتقانى بەلگىلى...

ەرنار المابەك