مارعۇلان اقان - 1993 جىلدىڭ 8 تامىزىندا قحر التاي ايماعى، كوكتوعاي قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بلوگەر، اقىن. "كوكتوعايدان كوشكەن بۇلت" كىتابىنىڭ اۆتورى. حالىقتى ءوزىنىڭ ءتۇرلى تاقىرىپتارعا جازىلعان تولعامدى ماقالالارىمەن cۋسىنداتىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ تۇلەگى، ءقازىر ماگيسترانتى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ تاربيە دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشى مامانى؛ "ماسساگەت" قازاق جاستار پورتالىنىڭ كونتەنت-مەنەدجەرى.
مارعۇلان تۋرالى جاس اقىن نۇرتاس تۇرعانبەك ۇلى وسىنداي ءبىر جىلى لەبىز بىلدىرگەن ەدى. «مارعۇلان اقاننىڭ تۋىندىلارى جالپى جاستار اراسىندا ءبىراز تانىمالدىلىققا يە! ولاي بولماۋى دا مۇمكىن ەمەس. سەبەبى، جاس اقىننىڭ جارالى جانىندا جالعاننىڭ مۇڭى، جارتىكەش ءومىردىڭ وزەگى جاتىر! ىشكى سەزىمى ارپالىسقا تۇسكەندە قولىنا قالام الىپ، قايىرىمسىز تىرلىكپەن قاقتىعىسقا تۇسەدى. "تۋعاندا نەسىنە جىلاپ ەم؟!"-دەيدى. راسىندا وسى تىركەس ادام تۋعاندا نە ءۇشىن جىلايدى دەگەن تاعى ءبىر سۇراعى مول تاراۋعا جول باستايتىنداي. كوكتوعايدان بۇلتپەن كوشىپ، جاۋىنمەن جالت ەتىپ ورالاتىن جىگىتتىڭ جانىنا كەز كەلگەن سۇلۋلىق قۇمارتارى انىق. ولەڭ ولكەسىندە وزىندىك ورنەگى قالىپ، ورەسى بيىك جىرلاردى دۇنيەگە اكەلۋىنە تىلەكتەسپىن!»
نەگىزدە: جاڭا مەديا جايلى قازىرگى كەزدە كەز-كەلگەن ادامنان سۇراۋعا بولادى، الايدا جۋرناليست رەتىندە وزىڭە تولىققاندى جانە تۇشىمدى جاۋاپ الۋىڭ وڭايعا تۇسپەيدى. باستى سەبەبى، قوعامدا جاڭا مەديا ۇعىمى تولىققاندى ءوزىنىڭ ورنىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەرمەدى. بۇنداي جاعدايدا كەيىپكەردىڭ جاڭا مەديا جايلى تۇسىنىگى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءسىزدى قاناعاتتاندىراتىنداي بولا قويۋى ەكىتالاي. سول سەبەپتەن دە سۇحبات الماس بۇرىن ءوز كەيىپكەرىمنىڭ قانشالىقتى مەديا ونىمدەرمەن تىعىز بايلانىستا جۇرەتىنىن بارىنشا ەسكەرە وتىرىپ، بەرىلگەن تاپسىرماعا جان-جاقتى تالداۋ جاساعىم كەلدى.
مارعۇلان وسى مەديانىڭ قۇرالدارىن قولدانا وتىرىپ، الەۋمەتتىك جەلىلەردە، ينتەرنەت الەمىندە وزىندىك ورنىن قالىپتاستىرىپ كەلە جاتىر. كۇندەلىكتى جازىلعان بلوگ، ماقالا، ولەڭ سىندى دۇنيەلەرىن وقىپ، پىكىر قالدىراتىن ادامداردىڭ دا سانى كوپ. بۇل كەيىپكەرىمىزدىڭ ومىرلىك ماقساتتارى مەن ارماندارى مەديانىڭ بەرىپ جاتقان مۇمكىندىكتەرى ارقىلى ىسكە اسىپ جاتقانىن كورسەتەدى. سول ءۇشىن دە وقىرمانعا دا وزىندىك ءبىر كومەگىن تيگىزۋى ىقتيمال.
ساۋالناما:
- ءسىز ءۇشىن «جاڭا مەديا» دەگەن تۇسىنىك قاشان قالىپتاستى جانە العاش ينتەرنەت جەلىسىن قولدانا باستاعان كەزىڭىز جايلى ايتىپ وتسەڭىز؟
"جاڭا مەديا" دەگەن تۇسىنىك ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزدە پايدا بولدى. ونىڭ وزىندە الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلىپ، ءارتۇرلى اقپاراتتاردى وقي باستاعان كۇننەن باستاپ. ەڭ العاش الەۋمەتتىك جەلىگە 2010 جىلى كەلدىم. "اگەنت" دەيتىن الەمگە ەتە ەنىپ، كوزبە-كوز سويلەسۋدەن قالدىق. ۋاقىت وتە كەلە سانا قالىپتاسىپ، دامىپ ءتۇرلى جەلىلەرگە تىركەلىپ، ءوز جولىمىزدى سالا باستادىق... شىنىمدى ايتسام، 2010 جىلعا دەيىن مەنىڭ اقپارات كوزىم گازەت-جۋرنال، تۆ بولاتىن. سول كەزدەردى ساعىنا باستادىم...
- ينتەرنەت قۇرالدارىن قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانا الىپ ءجۇرسىز جانە سىزگە قانداي زياندارىن تيگىزىپ جاتىر ؟
تولىققاندى ءتيىمدى پايدالانمىن دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى ءبىز تەك ەكى ءتىلدىڭ دەڭگەيىندە عانا جۇمىس جاسايمىز. ال تەحنولوگيا ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى. مەڭگەرۋ كەرەك. سول كەزدە پروفەسسيونالدى تۇردە بۇل دەڭگەيدى ەڭسەرەمىز. ماعان تيگىزەتىن زيانى ۇلكەن دەپ تە ايتا المايمىن. تەك ۋاقىتىمدى الاتىنى راس. ءبىراق بۇكىل جۇمىسىم وسى الەۋمەتتىك جەلىدە.
- ينتەرنەتتىڭ بەلسەندى پايدالانۋشىسى رەتىندە ءوز جەكە باس قاۋىپسىزدىگىڭىزدى قانشالىقتى قامتاماسىز ەتۋدەسىز؟ قانداي ارەكەتتەردى جاساۋدى ءجون كورەسىز؟
ءبىز نەگىزى كىلت ءسوز جازىپ وزىمىزشە ءوز جەكە باسىمىزدى جاسىردىق دەپ ويلايمىز. بۇل وتىرىك. سەبەبى Google ءبىز تۋرالى بۇكىل اقپاراتتى بىلەدى. ول ساقتايدى، وڭدەيدى، ارحيۆتەندىرەدى. ءتىپتى قازىرگى تەحنولوگيانىڭ جاسىرىن ءتۇسى ءبىز ويلاعاننان الدەقايدا بيىكتە بولۋى مۇمكىن. قۇپيا. ال شاما كەلگەنشە ساقتانۋعا تىرىسامىز. ءتۇرلى سپامدار كەلەدى، حابارلامالار جانە قوڭىراۋلار دا بولادى. بۇل جاعدايدى وسىدان 2-3 جىل بۇرىن باسىمنان وتكەردىم. وپپوزيسيالىق باعىتتىڭ وكىلى ەمەسپىن، ءبىراق ءوز مۇددەڭدى قورعاۋ جولدا كۇرەسەمىن دەپ، ارانداپ قالاتىن جايتتار بار. دەگەنمەن ءالى دە بولسىن، ءوزىمدى وسى ۆيرتۋالدى ورتانىڭ بەلسەندى وكىلى دەپ ساناي المايمىن.
- بۇگىنگى تاڭدا رەسەي، امەريكا سىندى الپاۋىت ەلدەردىڭ «ۆكونتاكتە»، «فەيسبۋك»، «Google»، «مايل.رۋ» سياقتى كومپانيالارىن پايدالانىپ ءجۇرمىز جانە وسىلارعا تاۋەلدىلىگىمىز دە ارتىپ كەلەدى. وسى تاۋەلدىلىكپەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى؟
ءبىز وعان تاۋەلدى بولامىز. بولا بەرەمىز. سەبەبى الەمدە ءوزىنىڭ جەكە مەدياسىن ولار سەكىلدى دامىتىپ الدىعا وزىپ كەتىپ جاتقاندار شامالى. ونىڭ ۇستىنە 25 جىل تاريح وتە از. بىزگە الدىمەن ەكونوميكالىق تۇرعىدا اياقتان تۇرۋ كەرەك. ال IT ماسەلەسى كەلەسى كەزەكتەگى ماسەلە. دەگەنمەن قاتار الىپ جۇرۋگە بولادى. ول ءۇشىن ءبىزدىڭ ماماندار بىلىكتى بولۋ كەرەك. جاي عانا وقۋ ازدىق ەتەدى. تاجىريبە كەزىندە وزدەرىنە كەرەكتى دۇنيەنى ءتۇرىپ الۋ كەرەك. نەگىزىگى 2016 جىلى ءبىزدىڭ ەلدە قازاق تىلىندەگى "مايل.رۋ" مەن "ۆكونتاكتە" ءتىپتى "ۋاتساپ" جەلىسى دە جاسالىپ شىقتى. ءبىراق برەند تۇگىلى ترەند تە بولا المادى. ياعني قولدانۋشىلار از بولدى. ءبىرى ءبىلدى، ءبىرى بىلمەدى، ءبىرى ءتىپتى قولدانعىسى كەلمەدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى تۇسىنىك: "ءبىز ەشتەڭە جاساي المايمىز، ءبارىن سىرتتان الامىز" دەپ قالىپتاسقان. ءبىر جاعى شىندىق. ءبىراق شىندىق وسى دەپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. س++ دەيتىن باعدارلاما ءتىلىن جەتىك مەڭگەرە وتىرىپ، ءبىزدىڭ ماماندار وتاندىق دۇنيەنى جاساپ شىعارسا، مەملەكەت كومەكتەسسە، ءبارىن جاساۋعا بولادى.
- حالىق نەلىكتەن وتاندىق مەديا ءونىمدى قولدانۋعا قۇلشىنىس تانىتپايدى جانە ءوزىمىزدىڭ مەديا ءونىمنىڭ كەڭ تارالماۋىنا نە سەبەپ بولۋدا؟
حالىق اراسىندا كەڭ تارالماۋىنا ءبىر-اق مىسال كەلتىرەيىن: "ۋاتساپ" جەلىسىن قولدانۋ سىزگە قاراپايىم دۇنيە. كۇندەلىكتى قولدانىستاعى نارسە سەكىلدى. ەت ۇيرەنىپ كەتكەن. ال وسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسى "ايتىس" دەپ شىقتى. ونى العاش پايدالانعان كەزدە وتاندىق ءونىم، قىزىق ەكەن، ءماسساعان دەپ پايدالاندىق. كەيىن قالدى. سەبەبى ونىڭ جارناماسى جوق. ەڭ اقىرى ءبىز پياردى دا دۇرىس مەڭگەرە الماي وتىرمىز. حالىققا ءقازىر تىڭ دۇنيەدەن گورى، ۇيرەنگەن دۇنيەسىمەن جۇرە بەرگەن ىڭعايلى. سوندىقتان بولار، كوپ جەردە جاڭاشىلدىققا بارۋعا تارتىنىپ قالامىز... ايتپەسە قازاقتىڭ قابىلەتى كىمنەن كەم!
ساراپتاما: قازاقستاندا شەتەلدەگىدەي قارىشتاپ دامۋ ۇستىندە بولماسا دا، «جاڭا مەديا» دەگەن ۇعىم حالىق ءۇشىن مۇلدە تاڭسىق دۇنيە ەمەس. سەبەبى، جاڭا مەديانىڭ وزىندىك ارتىقشىلىقتارى جەتىپ ارتىلادى. حالىق وسىنى تولىققاندى پايدالانۋدى مەڭگەرگەن كەزدە ءبىز ءۇشىن شەكسىز مۇمكىندىكتەرگە جول اشىلىپ، باسەكەلەستتىك ارتا تۇسەتىن بولادى. ەلىمىزدەگى جاڭا مەديانىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى جايلى اbai. kz اقپاراتتىق پورتالىنىڭ باس رەداكتورى، داۋرەن قۋات ءوز سوزىندە: «ەندى عانا باعىت-باعدارىن ايقىنداپ كەلە جاتقان جاڭا مەديا تۋرالى تۇسىنىك ءالى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق. سوندىقتان ءداستۇرلى جۋرناليستيكا وكىلدەرى دە، وقىرماندارى دا جاڭا مەدياعا جاتسىنا قارايدى، ونى ۋاقىتشا نارسە، نە ەرىككەننىڭ ەرمەگى دەپ سانايدى...» دەپ ايتىپ وتكەن بولاتىن.
ال قازاقستانداعى جاڭا مەديانىڭ دەڭگەيىنىڭ بارىنشا قارىشتاپ دامي الماۋىنا كەدەرگى بولىپ جاتقان جاعدايلاردا بار ەكەن. كۇرمەۋى شەشىلمەي جۇرگەن وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى قازاق تىلىندەگى مەديا ساۋاتتىلىقتىڭ تومەن بولۋى. وسى جايلى IT مامانى، سايت جاساۋشى ارشات ورازوۆ www.aktobegazeti.kz سايتىندا: «… نەگىزىنەن، كەز كەلگەن نارسەنى جاساماس بۇرىن وعان سۇرانىس بولۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان الساق، بىزدە جەكە ىزدەۋ تورابى، پوشتالىق جۇيەنىڭ جوقتىعىنىڭ باستى سەبەبى — ولاردى قولدانۋشىلاردىڭ ازدىعى. ءقازاقتىلدى حالىق نەگىزىنەن اۋىلدا تۇرادى، وكىنىشكە قاراي، كوپ اۋىلعا ينتەرنەت ءالى جەتكەن جوق. ءتىپتى ۇيالى تەلەفون وپەراتورلارى دا جەتە قويماعان. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە شالعايداعى اۋىلدى ايماقتاردى دامىتساق، ءقازاقتىلدى ينتەرنەت قولدانۋشىلارى دا كوبەيەدى. سۇرانىس ارتقان سوڭ، زاڭدى تۇردە قىزمەت تۇرلەرى دە ارتا تۇسەدى. ەكىنشىدەن، قازاق تىلىنە دەگەن نەمقۇرايدىلىق تا سالانىڭ دامۋىن تەجەپ تۇر...» دەپ ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن ەدى.
قورىتىندى:
الەم بويىنشا مەديانىڭ بارىنشا قارىشتاپ دامۋى قازاقستان ءۇشىن باسەكەلەستىكتى ارتتىرىپ، ارتتا قالماۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر ەكەنىمىزدى كورسەتەدى. ەلىمىزدەگى مەديا ساۋاتتىلىقتىڭ تومەن بولۋى سەبەپتى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەن اقىرىنداپ عانا العا باسۋدامىز. مارعۇلان ايتقانداي: "ءبىز ەشتەڭە جاساي المايمىز، ءبارىن سىرتتان الامىز" دەگەن تەرىس ويدان ارىلىپ، تىڭ دۇنيەلەردى ىسكە اسىرۋعا ىنتىق بولۋ كەرەكپىز. بۇل قازىرگى زاماننىڭ باستى تالابى. اقپاراتتىق كەڭىستىكتە اداسپاي دۇرىس باعىت ۇستانىپ، جاڭا مۇمكىندىكتەردىڭ ىسكە اسىرۋعا قولايلى جاعداي تۋىنداۋدا. سەبەبى، جاڭا مەديا وقىرمانعا اقپاراتتى وقىپ، كورىپ، ساراپتاۋمەن قاتار ءوز ويى مەن پىكىرىن ءبىلدىرىپ، جاڭاشا ءبىر دۇنيەنى جاساپ كورۋگە ارنالعان تەڭدەسىز قۇرال. بۇل قۇرالدىڭ قۇپياسىن جەتىك بىلگەن سايىن، ينتەرنەت ءبىزدى جاڭا جولداردىڭ تورابىنا قاراي جەتەلەيتىن بولادى.
تىلەگەن كوگەرشىن، ستۋدەنت
