«تۇركىستان لەگيونى»، «گەورگيي لەنتاسىنىڭ» اينالاسىنداعى دۇربەلەڭ،  اشارشىلىق جانە ت.ب تاريحي ماڭىزى بار وقيعالار تۋرالى قۇجاتتاردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا ساقتالىپ كەلگەندىكتەن تولىققاندى اقيقاتقا جەتە الماي كەلەمىز دەپ جازادى قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگى camonitor.kz-كە سىلتەمە جاساي وتىرىپ.

1980 جىلداردىڭ سوڭىندا تاريحىمىز تۋرالى تەرەڭىرەك بىلە باستادىق. ول ۋاقىتتا  ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرباندارى، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرى، گۋلاگ تۇتقىندارى مەن اشارشىلىق كورگەن ادامدار  ءتىرى ەدى. ءبىراق ولاردىڭ سوزدەرىن قۇجاتپەن راستاۋ كەرەك بولدى. ال ول ءۇشىن مۇراعاتتى قايتا كوتەرۋ كەرەك ەدى.

شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە تاريحي شىندىقتى اشۋ پروسەسى وتە تەز ءجۇردى. سەبەبى ەۋروپا حالقى، ساياساتكەرلەر كوممۋنيستىك قالدىقتاردان تەزىرەك ايىققىسى كەلدى.  بالتىق ەلدەرىندە دە ءدال سولاي بولدى. ال پوستكەڭەستىك ەلدەردە جاعداي مۇلدە كۇردەلى. مايدان، قىرىم اننەكسياسى مەن كييەۆتەگى بيلىك اۋىسقاننان كەيىن ۋكراينانىڭ  كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ (مقك) ماتەريالدارىن جاسىرا باستادى. بۇل كرەملدىڭ قوبالجۋىنا سەبەپ بولدى. بۇگىنگى  رەسەيدىڭ وتكەن عاسىرداعى كسرو ەلدەرىندە بولعان وقيعاعا قانداي قاتىسى بار دەپ ويلاۋىڭىز مۇمكىن. بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسامىز. ازىرشە ءوز ەلىمىزگە ورالايىق.

1991 جىلى 19 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىكتى زاڭدى تۇردە راسىمدەگەنىنە ءۇشىنشى كۇن بولعاندا قازاق اكسر مقك ورنىنان ق ر مقك پايدا بولدى. جەتى ايدان كەيىن ۇقك قۇرىلدى. كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا ءوز قاۋىپسىزدىك قىزمەتىمىزدى قۇرۋ «اسا ماڭىزدى قۇجاتتاردى» شىعارۋدان باستالدى. قانشاسى جوق بولىپ كەتتى، قانشاسىنىڭ كوزى جويىلدى، قانشاسىن تىعىپ قويعانىن تەك بولجاۋعا عانا بولادى. جەلتوقسان وقيعاسى وتكەننەن كەيىن بىرنەشە جىلدان كەيىن قۇرىلعان شاحانوۆ كوميسسياسى از عانا قۇجاتتى جاريا ەتە الدى.

ق ر ۇقك ارنايى مۇراعاتىندا ساقتالعان قۇجاتتار جاقىن ۋاقىتتا كوپشىلىككە اشىق تۇردە كورسەتىلەدى دەگەنگە دە سەنۋ قيىن. بۇل تەك جەلتوقسان وقيعاسىنا عانا ەمەس، 1989 جىلدىڭ جاز ايىنداعى جاڭاوزەن وقيعاسى، 1979 جىلى نەمىس اۆتونومياسىنا قۇرۋعا قارسىلىق، شىمكەنتتەگى تاكسي جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ نارازىلىق اكسياسى جانە ت.ب ماسكەۋ باقىلاعان وقيعالارعا دا قاتىستى.  

ساياسي استار

كسرو ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتاعى 20-30 جىل بۇرىن نە بولعانى تۇسىنىكتى. ال قازىرگى بيلىككە قاتىسى جوق، كۋاگەرلەرى قايتىس بولىپ كەتكەن ودان بۇرىنعى وقيعالار نە بولماق؟ ءيا، سوڭعى كەزدەرى اشىقتىق بار. الايدا ول دا تولىق ەمەس.  

«ەگەر ءسىز قادالعان جەردەن قان الاتىن ادام بولساڭىز جانە قاي قۇجاتتى قايدان ىزدەۋ كەرەكتىگىن بىلسەڭىز، كەيبىر قۇجاتتاردى مۇراعاتتان الۋعا بولادى. الايدا وندا كوپتەگەن كەدەرگىلەرگە تاپ بولاسىز» دەيدى بۇرىنعى ارنايى قىزمەت ورگانىنىڭ قىزمەتكەرى. ونىڭ سوزىنشە قۇجاتتى ءدال ول جەردە سكانەرلەۋدىڭ ءوزى قيىندىق تۋدىرۋى مۇمكىن. قۇجاتتى سىزگە تەك وقىپ كورۋگە عانا بەرە الادى. ونىڭ وزىندە بەرسە. ماسەلەن ەگەر ءسىز رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ تۋىسى بولساڭىز، ول تۋرالى قۇجاتتى تەك وقۋعا الا الاسىز. كوپ جاعدايدا كوشىرمەسىن جاساۋعا رۇقسات بەرمەيدى.

كرەملدىڭ ۋكراينا، بالتىق ەلدەرى، گرۋزيادا مقك مۇراعاتىن قۇپيا ۇستاۋىنا كوڭىلى تولمايدى. بۇل مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ساياسي ساۋدا مەن بوپسالاۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى.

زەرتتەۋ كەرەك!

ءبىزدىڭ تاعى ءبىر سۇحباتتاسۋشىمىز - قازاقستاننىڭ اسكەري تاريحىن زەرتتەۋشى (ەسىمىن قۇپيا ساقتاۋدى سۇرادى)،  «ەرلىك جولىمەن» اتتى زەرتتەۋ ورتالىعى» قورىنىڭ ديرەكتورى دينا يگساتوۆا.

-       ءسىز جانە ءسىزدىڭ جاقتاستارىڭىز قانداي كەدەرگىلەرگە تاپ بولىپ وتىر؟

-       ماتەريالداردى ىزدەۋ مەن زەرتتەۋدە ەڭ الدىمەن ولارعا قولجەتىمدىلىك ماسەلەسى تۋىندايدى. كسرو قۇلاعانعا دەيىن مۇراعاتتاعى قۇجاتتار ماسكەۋگە جىبەرىلگەن. ءدال وسى سەبەپپەن قازاقستان تاريحى تۋرالى كەزەڭدەر قاجەتتى قۇجاتتارمەن بەكىتىلمەگەن. سونىمەن قاتار، «اسا قۇپيا قۇجاتتار» دەگەن اتاۋى بار قورلار بار. ولاردىڭ قولجەتىمدىلىگىنە شەكتەۋ قويىلعان. تانىسۋعا بولاتىن، الايدا جاريالاۋعا رۇقسات ەتىلمەيتىن قۇجاتتار بار. رەسەي مۇنىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. 1990 جىلدىڭ باسىندا كوپتەگەن قۇجات اشىق بولدى. وندا ساتقىندار تۋرالى دا  اقاپارات بولدى. ءمان-جايدى زەرتتەپ، انىقتاۋدى تالاپ ەتىپ، ارىزدانا باستاعانداردىڭ قاراسى كوبەيگەننەن كەيىن شەكتەۋلەر قويىلعان.

-       ءسىز كوبىنە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزەڭىن زەرتتەپ ءجۇرسىز...

-       مەن ول تۋرالى ۇزاق سويلەي الامىن. ونىڭ ىشىندە مۇراعاتتاعى قۇجاتتاردى قاراۋ ءۇشىن قانداي كەدەرگىلەر مەن شەكتەۋلەر بار ەكەنىن ۇزاق ايتۋعا بولادى. قازاقستانداعى سوعىس كەزىندەگى قۇجاتتار «كازۆوەنكومات» قورىندا جيناقتالعان. مەن كوپتەگەن مەكەمەلەرگە باردىم، ال وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا ق ر پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگىنە باردىم.  

-       نەلىكتەن ءالى كۇنگە دەيىن كوپتەگەن قۇجاتتار قۇپيا ساقتالىپ كەلەدى؟ ماسەلە ساياساتتا ما؟

-       وندا عانا ەمەس. ايماقتىق باسقارمانىڭ باسشىلارى مەن مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ مۇراعات دەپارتامەنتى باسشىلارى ءوز ىستەرىنىڭ ناعىز ماماندارى بولۋى شارت. ءوز ەلىن سۇيەتىن پاتريوت بولۋمەن قاتار ءوز ەلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستىنىڭ بارلىعىنا ۇلكەن ىجداعاتتىلىقپەن قاراۋى كەرەك. وكىنىشكە وراي، بۇل ازىرشە تەك تىلەك قانا. ءقازىر كەزدەيسوق كەلگەن ادامدار دا بار. ولار دا مۇراعاتتىق قورلاردىڭ قۇپياسىن اشۋ ماسەلەسىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.

دايىنداعان: اقنۇر مۇحتارحان