«اداسقانىن جولعا سالدىق، بۇل نوعايلى ۇلىنىڭ»
- قوتان اقىن
ءبىرشاما جىل بۇرىن نايمانداعى قاراتايلىقتاردىڭ شولاق بەلسەندىلەرى تاياتقان-شۇناق دەگەن جەردە ءبىر يەسىز تۇرعان مازاردى وزدەرىنىڭ بابالارى قاراتايدىكى دەپ، باسىنا قىزىل گرانيتتەن قۇلپىتاس قويعان ەدى. كەڭەس داۋىرىندە جۋرناليست بولىپ، كوممۋنيستىك ناسيحاتتىڭ ايلا-تاسىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن قاراتايلىق ادىلبەك قۇمارعاجين كەڭەستىك جۋرناليستەردىڭ قارقىنىمەن وتىرىكتى سۋشا ساپىرىپ، قاراتايدى «ۆەليكيي باتىر» دەپ شىعارما دا جازىپتى. توعىز تاڭبالى نايماننىڭ شەجىرەسىن جازىپ كەتكەن قاراتايلىق سوسياليستىك ەڭبەك ەرى بوشاي كىتاپبايەۆتىڭ ءوزى بۇل قاراتايدى باتىر دەمەگەن. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جازىلعان «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ «نايمان» اتتى تاراۋى وسى بوشاي اتانىڭ دەرەكتەرىمەن نەگىزدەلگەن ەدى. قوي دەپ ايتار بوشاي اتادان كۇش-قاۋقار كەتكەن سوڭ: «بوشاي اتا الجىدى، قازبالايتىن ەشكىم جوق»، دەگەن بولسا كەرەك، بۇلار مينيسترلىكتە كوميسسيا قۇرعىزىپ، قازاق حالقىن بوسقىن تورعاۋىتتاردان امان الىپ قالعان جالعىز باتىر رەتىندە قاراتايعا ەسكەرتكىش قويدىرتۋعا رۇقسات الىپ، التايدىڭ اياسىندا اتىنان ءتۇسىپ جاياۋ تۇرعان قاراتاي دەگەن جالعان باتىردىڭ ءمۇسىنىن قويدىرتىپتى. اقىل ايتار ادامدارى دا، بولماعانداي، ويتكەنى اتتىڭ ۇستىندە وتىرماعان باتىر، باتىر ەمەس. باتىرلاردى تەك اتتىڭ ۇستىندە عانا بەينەلەيتىن ءۇردىستىڭ بار ەكەنىن بىلمەگەندەرى عوي.
قاليقان ىسقاق مارقۇمنىڭ ايتۋىنشا، توڭكەرىسكە دەيىن قاراتايدىڭ ۇرپاقتارى 27000 مىڭ بولعان، ءقازىر 15000 مىڭ ءتۇتىن. بۇلاردىڭ ايتقانىنداعى جالعان باتىر قاراتاي مەنىڭ كوكجال باراق بابامنىڭ زامانداسى بولىپ تۇر. سوندا، التى قاتىن العان مەنىڭ بابامنان بۇگىنگى كۇنى وسكەنى نەبارى 2000 مىڭ ءتۇتىن دە، ال قاراتايلار دەگەنىمىز ءبىر تايپا ەل بولىپ تۇر. ادىلبەك ءقۇمارعاجيننىڭ ايتقانىندا 50000 مىڭ ءتۇتىن. سوندا قالاي؟ بۇل قاراتاي دەگەندەرىنىڭ ۇرىق قالتاسى ەرمۇرات ءباپيدىڭ ايتقانىنداعى «مەدال العان قوشقار شالدىڭ ە.....دەي بولعانى ما؟
بوشاي اتانىڭ، ەگىزباي قارپىقتىڭ ايتقاندارىندا قاراتاي ەلى 1751-1754 جىلدارى التايعا كەلىپ قونىس تەپكەن. بۇلاردى التايعا قاراتايدىڭ جەتىنشى ۇرپاقتارى دەگەن ەسبول بي، مايا بيلەر ەرتىپ اكەلگەن. ورالحان بوكەي مارقۇم 1730 جىلدى ايتىپ كەتكەن. ورالحان بوكەيدىڭ ايتقان جانىبەگى قاراتايلىق ەمەس، انىعىندا كەرەيدىڭ حاس باتىرى جانىبەك ەدى. قاراتاي ەلىن بورانباي بي مەن كەرەي جانىبەك تاياتقان-شۇناقتان كوكپەكتى ماڭىنا كوشىرىپ اكەلىپ، وسى جەردەن كوش ەكىگە ءبولىنىپ، ءبىرى التايعا، ءبىرى تارباعاتايعا كەتەدى. تارباعاتايداعى ماڭىراققا كەتكەن قاراتايدىڭ كالىم، بايعانا، بولاتتارى بايجىگىتتەرمەن قاقتىعىسىپ قالعان سوڭ، ولاردى قابانباي، كوكجال باراق، مايلى باتىرلار التايعا ەرتىپ اكەلىپ تۋىستارىنا قوسقان. وسى كەزدىڭ وزىندە قاراتاي جالعىز ەمەس، ءبىر تايپا ەل بولعان. وسىمەن قاتار، 18ء-شى عاسىردىڭ اياق شەنىندە قاراتايدىڭ جەتىنشى ۇرپاعى اتاقتى مامەتەك بي، سەگىزىنشى ۇرپاعى شاكەن بيلەر ءومىر سۇرگەن. مامەتەك بۇكىل قاراتايدىڭ ءبيى بولىپ، جۇڭگو يمپەراتورىنان «امبارا» دەگەن اتاق العان. شاكەن بي يرەك اسۋىنا اداسىپ ارەڭ جەتكەن 200 جۇڭگو اسكەرىنە كومەك كورسەتىپ، سونىڭ ءۇشىن جۇڭگو ۇكىمەتىنەن سىي-قۇرمەت العان. بۇل وقيعالاردىڭ ءبارى 18ء-شى عاسىردا، 1751-1780ء-شى جىلدارى بولعان. وسىلاي بولعاندا، بۇلاردىڭ جەتىنشى اتالارى قاراتاي، 1771ء-شى جىلى تاياتقان-شۇناقتا ورىستاردان بوسىپ قاشقان تورعاۋىتتارمەن سوعىسقان كىشى ءجۇزدىڭ قازاقتارىنىڭ اراسىندا قايدان ءجۇر؟ شەجىرەدە بۇلاردىڭ اتالارى قاراتاي، 1771ء-شى جىلقى جىلىنىڭ كۇز ايىندا قازا بولعان كوكجال باراقتىڭ بەسىنشى اتاسى تىلەۋبەردىمەن بىرگە ۇلاتەمىردەن تاراپ تۇر. ءيا، «كورمەس، تۇيەنى دە كورمەس» دەگەن وسى ەكەن.
ماسەلەن، وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولعان قاليقان ىسقاق مارقۇم ءوزىنىڭ جازعاندارىندا: «قيلى-قيلى زاماندا سىرعا دەيىن بوسىپ، باباسىنىڭ مولاسىن قاراتاۋدا قالدىرىپ، اتاسىنىڭ زيراتىن ارقاداعى تاياتقان-شۇناقتا تاستاپ، ماڭىراقتان اتا مەكەنى قاتىن قاراعايعا 18ء-شى عاسىردىڭ ورتاسىندا سۇلدەرىن سۇيرەتىپ زورعا جەتكەن ەرگەنەكتىنىڭ قاراتايى...» دەيدى. دەمەك، 18ء-شى عاسىردىڭ ورتاسى بوشاي اتا ايتقان 1751ء-شى جىل بولىپ تۇر. قاليقان ىسقاقتىڭ ايتقانىندا قاراتايدىڭ زيراتى تاياتقان-شۇناقتا وسى كەزدە تاستالعان ەكەن. سوندا، 1771ء-شى جىلعى «شاڭدى جورىق» بولعاندا، قاراتايدىڭ قايتا تىرىلگەنى مە؟
ابىلاي حاننىڭ، قابانبايدىڭ، كوكجال باراقتىڭ زاماندارىندا نايمان ەلىندە قاراتاي دەگەن باتىر بولماعان. مەن نايمانداردىڭ باتىرلارىن، راشيدەن «بەكتەردىڭ بەگى» دەپ اتاعان نايمان كوكساۋ ساۋرىقتان باستاپ بىلەمىن. قاراتايدا ورالحان بوكەيمەن اتالاستار - دۇزبەنبەك جانە كوكى دەگەن باتىرلارى بولعان. قاراتايلىق ماقاجان اقىن دۇزبەنبەك باتىر تۋرالى: «دۇزبەنبەك ءتىرى كەزىندە، سىرتىنان جاۋى باتپاعان. اق كاۋسارمەن سۋارىپ، ناركەسكەن ەدى-اۋ ساپتاعان!» دەپ ايتقان ەدى. قاراتاي-شەرۋشىلەردە جانىبەك، كوشكىنشى، تايبۇعا دەگەن باتىرلارى بولعان. «شىڭعىس حان شەجىرەسىن» جازعان تاريحشى، نۇرالى حاننىڭ ءىنىسى سەيدالى سۇلتاننىڭ ۇرپاعى ارمان قيات تورە ورىنبور مۇراعاتىندا مىناداي دەرەكتەردى تاپقان. 19ء-شى عاسىردا قازاقتار قاراتايلاپ كەلىپ ءبىر تايپا ەلدى شاۋىپ كەتەدى. ورىنبورداعى ورىس اكىمشىلىگى وسى ءىس جونىندە قاراتاي حاننىڭ ۇرپاقتارىنان جاۋاپ الادى. سوندا، ۇرپاقتارى تورەلەردىڭ ۇرانىنىڭ قاراتاي ەمەس، ارحار ەكەنىن، كىشى جۇزدە قاراتاي دەگەن باتىردىڭ بولعانىن، الگى قاراقشىلار سونىڭ رۋىنان ەكەنىن تۇسىندىرەدى. تاياتقان-شۇناقتاعى مازار وسى كىشى ءجۇزدىڭ قاراتايىنىكى بولسا كەرەك. كىشى ءجۇزدىڭ بايۇلىنداعى قاراتاي دەگەن باتىردىڭ ۇرپاقتارى «قاراتاي» اتتى كىتاپ جازىپ شىعارىپتى. اۆتورى الەنعالي كەرەيتەگى. بابالارىنىڭ جاتقان جەرىن بىلمەيدى. بابالارى ورىس ۇكىمەتىنە قارسى شىققان سوڭ، تۋىستارى جاسىرىن جەرلەگەن بولسا كەرەك. كەنەسارىنىڭ قولىن باسقارعان اعىباي باتىردى ورىس ۇكىمەتى تۇركىستانعا قويدىرتپاعان سوڭ، حالقى وسى تاياتقان-شۇناققا اكەلىپ قويعان ەدى. ارحەولوگيالىق ەكسپەديسيالارعا قاتىسىپ، تالاي قورىمداردىڭ قازبا جۇمىستارىنا قاتىسقان مەن، قاراتايدىكى دەگەن مازاردىڭ 19ء-شى عاسىردا تۇرعىزىلعانىن بايقاپ وتىرمىن. بۇل مازاردىڭ ادايلاردىڭ ۇردىسىمەن تۇرعىزىلعانى ءبىلىنىپ تۇر. قازىرگى تاڭدا «ەر جانىبەك» قوعامدىق قورىنىڭ ءتوراعاسى سەرىك سامارقان رەسمي تۇردە كىشى جۇزدەگى قاراتاي باتىردىڭ ۇرپاقتارىمەن تايتاقان-شۇناقتاعى مازارداعى مۇردەگە گەنەتيكالىق ساراپتاما جاساتاۋعا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر. ايتا كەتۋ كەرەك، سەرىك سامارقان شىڭعىس حاننىڭ جاتقان جەرىن بولجاپ، قورىمعا ارحەولوگيالىق الدىن-الا بارلاۋ جۇرگىزىپ، زەرتتەۋدىڭ قورىتىنىسىن قولىنا العان ادام. الدىن-الا قورىتىندى جاساعان «ءال-فارابي» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگى رينات جۇماتايەۆ. ءقازىر سكانەرلىك جەر استى زەرتتەۋلەرىنە دايىندالىپ جاتىرمىز. مازاردىڭ باسىنا بارسا، ول جەردە كىمنىڭ جاتقانىن سەرىك انىقتاي الادى.
انىعىندا، نايمانداعى قاراتاي دەگەنىمىز تاريحي تۇلعانىڭ ەمەس، ەلدىڭ اتاۋى. بۇلاردىڭ شەجىرەلىك اتالارى قايىپبەردى شامامەن 15ء-شى عاسىردا ءومىر سۇرگەن. ەرتەدە قاراتايلىقتار قارا اتتىڭ ءىزىن پەرىشتەنىڭ ىزىنە ساناپ، جەرگە تۇسكەن ءىزدىڭ ورتاسىنان ءبىر شوقىم توپىراق الىپ دورباشىققا سالىپ، بالانىڭ بەسىگىنىڭ باس جاعىنا ءىلىپ قوياتىن بولعان. دەمەك، قارا تايدىڭ ءىزىن ساقتامدىق ماقساتىندا قولدانۋ دەگەنىمىز، بۇل ەلدىڭ توتەمىنىڭ قارا ءتۇستى جىلقى مالى بولعانىن بىلدىرەدى. «قارا تايعا ءمىنىپ بايگەنى العان»، «قارا تايدىڭ ىزىمەن كەتكەن» دەگەن شەجىرە اڭىزدارى وسىدان ايتىلعان. ەرتەدە يتەلى كەرەيلەر بۇلاردىڭ ءبىر تەكتى سايگۇلىكتەن تۋعان قارا تايىن ۇرلاپ اكەتكەندە، الگىلەر قارا تايدىڭ ىزىمەن ءجۇرىپ تاۋىپ الىپ، وسىدان كەيىن قاراتاي ەلى اتانىپ كەتكەن ەكەن دەيدى تەكتىلەر. قاراتايلاردىڭ بابالارى ىشتە جاتقان قۇلىندى تانىعان مىقتى اتبەگىلەر بولعان. قۇلاگەردىڭ ءور التايدان الىنعانى انىق. قۇلاگەردەي ءدۇلدۇلدىڭ تۇقىمىن ءور التايدا ءبىر السا، كەرەي دە ەمەس، ساماي دا ەمەس، قاراتايلار عانا الۋلارى مۇمكىن.
نايمان اراسىندا «ءتىرى ەنسيكلوپەديا» اتانعان شەجىرەشى مالىك اعا مۇقاش ۇلى مارقۇمنىڭ رۋى بايجىگىت بولسا دا قاراتايدىڭ، ابدىكەرىم بولىستىڭ تاريحىن جاقسى بىلگەن ەدى. كەزىندە مالىك اعانىڭ قۇداسى، داۋلەتباي باتىردىڭ ۇرپاعى ءارىمجان اقىن تارباعاتايدان التايعا بارىپ، قاراتايدىڭ بولىسى ابدىكەرىم سىيلاعان ءتورت اياعى بىردەي قۇلا جورعانى مالىك اعانىڭ اتاسىنا تارتۋ ەتىپ، ءوزىنىڭ بۇكىر ۇلىنا شەجىرەنىڭ اپايى ءماريامدى الىپ بەرگەن ەكەن. بۇل قۇلا جورعا جونىدە ءارىمجان اقىن: «قۇرمەتپەن استىما ءبىر ات بەردى، تابانى كەرە قارىس قۇلا ات بەردى» دەگەن ەدى. قۇيما قۇلاق مالىك اعانىڭ ايتقانىندا، ءارىمجان اقىننان قالعان اڭگىمە: ابدىكەرىم بولىس قاراتايلاردىڭ التايعا كەلگەنىنىڭ سەبەبىن ولاردىڭ اككى اتبەگىلەر بولعانىمەن تۇسىندىرگەن ەكەن. تەكتى سايگۇلىكتەردى ۇيىرىمەن باپتاعان قاراتايلار جىلقىلارىنىڭ جىلىك مايى قىسى-جازى ۇزىلمەس ءۇشىن وسى كوك وراي شالعىن ولكەنى ادەيى تاڭداپ، ءبىر ءۇيىر تەكتى سايگۇلىكتەرىن ۇرىڭقايلاردىڭ كوسەمدەرىنە بەرىپ جەردى العان ەكەن. تەكتى جىلقىنى ۇستاماسا، ءبىر ءۇيىر سايگۇلىك قاراتايدا قايدان ءجۇر؟ قىرىق بەسىن بەرگەن دەيدى. وسىدان بىزدەر قاراتاي-شەرۋشىلىك فەودال بولعان يسا ماڭىراق ۇلىنىڭ: «قاراتايلار قارا تايدىڭ ىزىمەن التايعا كەلگەن» دەگەن سوزدەرىنىڭ توركىنىن تۇسىنەمىز. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ عاشىق بولعان ابدىكەرىمنىڭ قىزى باعيلا: «مىڭ-مىڭداپ قالىڭ جىلقى ايداسا دا، بيلىگى كەلە المايدى-اۋ، ءبىر-بىر تايعا» دەگەندە وسى قاراتايلىقتاردىڭ ايگىلى قارا تايلارىن ايتقان ەدى. ياعني، باعيلا سۇلۋ قاراتايلىقتاردىڭ ءبىر تايىن مىڭ جابىعا تەڭەگەن. بۇل تەكتىلەردىڭ ايتىپ كەتكەندەرىن كەيىنگى قاراتايدىڭ بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان جارلى-جاقپايلاردىڭ ۇرپاقتارى ۇقپاعان. مەنىڭ قولىمداعى بولىستاردان قالعان شەجىرەدە: «ەرگەنەكتىنىڭ قالماق قاتىنىنان تۋعان: قارا تايعا مىنگەن بالا بايگەنىڭ اتىنان وزىپ كەلىپ قاراتاي اتانعاندار» دەپ ايتىلعان. وسى دەرەكتەن بىزدەر قاراتاي ەلىنىڭ ناعاشى جۇرتى قالماقتاردىڭ قارا ءتۇستى توتەمدىك سايگۇلىكتەرىن ۇستاپ مىنگەندەرىن بولجاي الامىز. بۇل جەردە «قاراتاي اتانعاندار» دەپ بالا ەمەس، ەل ايتىلىپ تۇر. قالماقتاردىڭ اتتارى كىلەڭ تەكتى قارا ات بولعان. «نە كوردىڭ قارا ات، نە كوردىڭ؟» دەگەن ءسوزدىڭ قالماقتاردان قالعانى بەلگىلى. ارعىقازاق ميفولوگياسىندا قارا اتتىڭ قالماقتىكى ەكەنى ناقتى ايتىلعان. رەسەي التايىنداعى قاراتايلىقتارمەن شەكارالاس قوساعاشتىق قازاقتاردىڭ ميفولوگياسىندا قازاقتاردىڭ ءبىر قارا اتتى بايگەگە قوسىپ، كەيىن، الدىنا جان سالماعان بۇل قارا اتتى قالماقتار ۇرلاپ الىپ قاماپ قويعاندا، بيىك قورعاننان سەكىرىپ كەتىپ قازاقتارعا قايتىپ كەلگەنى ايتىلادى. قورعاننىڭ ورنى دا ساقتالعان. مىنە، اڭىزداعى قارا تاي - وسى ايگىلى قارا اتتىڭ تۇقىمى بولادى. قالماقتار وزدەرىنىكىن تانىپ الىپ كەتكەندە، قارا ات قازاقتارعا قايتىپ كەلگەن. ياعني، قاراتاي – قازانات، قالماق، قىرعىز، اداي جىلقىسى دەگەن سياقتى، جىلقىنىڭ ءبىر تۇقىمىن بىلدىرگەن بولسا كەرەك. بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەن ايگىلى قارا تاي. وسىدان ەل اتى پايدا بولعان. قازاق اراسىندا قاراتاي اتاۋىنىڭ كوپ كەزدەسەتىنى دە وسىنى راستاپ تۇرعانداي. حاننىڭ دا اتى قاراتاي ەدى. كەرەيلەر قاراتايلىقتاردىڭ بيەلەرىن دە ۇرلاپ اكەتىپ وتىرعان. بۇل بيەلەرگە قايسى ايعىردى سالساڭ دا، كىلەڭ سايگۇلىكتەردى تاباتىن بولعان ەكەن. ۇلى ابايدىڭ تويىندا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ قالامىنا ىلىنگەن «بوشايدىڭ ءۇش قاراسىنىڭ» قۇلانقاراسى مارەگە «اۋىزدىقپەن الىسىپ» جەكە دارا جالعىز كەلگەن دەيدى. بۇل اڭىزداعى قارا تاي مەن قارا اتتىڭ كەڭەس داۋىرىندە تۇلعالانعان ءبىر كورىنىسى ەدى.
قازاقتا جىلقىنىڭ اتىمەن اتالعان ەندى ءبىر ەل الشىندار. الشىن اتا دەگەنىمىز انىعىندا الااچين، ياعني الااتشى، الا ات ەلى، قىتايلار ايتقان ەليۋچجي – سترانا پەگيح لوشادەي. وسى سياقتى قاراتاي دەگەننىڭ دە باستاپقى نۇسقاسى قارااتشى، كارااچين، كاراچين، ياعني قارا ات ەلى بولۋى مۇمكىن. قازىرگى ماڭعولداردا بورىجىگىندەر مەن سارى قىپشاقتاردىڭ (شارا) قوسىندىسى – حاراچين دەگەن ەتنوس بار. مىنە، وسى حاراچين دەگەندەردىڭ باستاپقى اتاۋلارى قارا اتشى بولسا كەرەك. «قۇپيا شەجىرەدەگى» بورجىگىن اۋلەتىنە جاتاتىن قوڭقاتان-حونحوتون دەگەندى عالىمدار ۇلكەن مۇرىن دەپ تۇسىنىدەردى. شوڭمۇرىن، ياعني ۇلكەن مۇرىن دەگەنىمىز وسىلار. بوشاي اتا وسى شوڭمۇرىنداردان ەدى. شەجىرەلىك حونحوتون، ياعني، قوڭقا تاناۋلار مەن حوتوننىڭ ءتۇبى ءبىر. قازىرگى قاراتايلىقتاردىڭ مەكەنى قاتونقاراعاي وسىلاردىڭ اتىمەن اتالعان بولسا كەرەك. تاريحشىلار بايۇلىنداعى ماسقارلاردى دا حوتوندار دەيدى. قازىرگى ماڭعولداردا ەڭ تەتكى حالىق سانالاتىن كىرمە حوتونداردا ماسقار رۋى بار. ماسقاردىڭ ءبىر تاڭباسى نايماندىكى. جوعارعى باي ۇلىنىڭ قاراتاي اتتى باتىرى وسى ماسقارلاردان شىققان. قاراكەرەيدەگى بايىس تارماعىنداعى ۇلكەن مۇرىندار تاعى بار. حوتون دەگەندەردىڭ ۇلكەن مۇرىندار ەكەندەرى انىق. بۇل ۇلكەن مۇرىنداردىڭ جالپى اتاۋى وسى حوتون بولعاندا، ناقتى تاريحي تۇلعا بولعان باي ۇلىنىڭ قاراتايىن شوڭمۇرىن دەپ شارتتى تۇردە ايتا الامىز. قاراتاي دەگەن ناقتى باتىردىڭ ءبىزدىڭ قاراتايلىقتارعا قاتىسى وسىدان عانا. ماسقارلاردىڭ بايۇلىندا جۇرگەنىنىڭ سەبەبى، بۇلاردىڭ ءتۇپ-تامىرى بورجىگىندەردىڭ اداي ەكەنىندە بولسا كەرەك. بورجىگىندەردىڭ اتاسى بودانجاردىڭ (بوتەنسارى) باياۋىت-ماعالىقتان، ياعني، باي ۇلى ادايداعى مۇعالدان تۋعانىن «قامشى» پورتالىندا جارىق كورگەن «شىڭعىس حان جانە قىپشاقتار» اتتى ماقالامىزدان بىلە جاتارسىزدار. ماڭعولداردىڭ گەنەتيك عالىمى باتبايارىن حەرلەن باي ۇلىنىڭ 18 تايپاسىنىڭ وكىلدەرىنىڭ دنك بەلگىسىنىڭ س-3، ماڭعول حالقىنىڭ وتىز پايىزىمەن سايكەس ەكەنىن ايتادى. شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ، ياعني، تورەلەردىڭ دنك بەلگىسى دە وسى س-3 بەلگى توبى قاتارىنا جاتادى.
ادىلبەك قۇمارعاجين ايتقان 1771ء-شى جىلى قۇرامىندا قاراتايلار جۇرگەن كوكجارلى رۋى شىعىستا قونىس تەۋىپ قويعان. كازاق جەرىنەن ۇشكە ءبولىنىپ ءوتىپ كەتپەكشى بولعان تورعاۋىتتاردى كوكجارلى رۋىنىڭ قولىن باسقارعان مەنىڭ بابامنىڭ شار وزەنىنىڭ ماڭىندا توقتاتقانى جونىندە «قازاق باتىرلارى» اتتى توپتامادا ايتىلعان. ياعني، كوكجارلى رۋى كىشى ءجۇزدىڭ جەرى سانالاتىن تاياتقان-شۇناققا بارماعان. نايماندا عۇلاما اتانعان بايجىگتتىك شەجىرەشى عۇلام قادىردىڭ، جانە دە «تاعلىم» اتتى شەجىرە-كىتاپتىڭ اۆتورى ەگىزباي قارپىقتىڭ، قاراتايلىق يسا ماڭىراق ۇلىنىڭ، شەجىرەشى مالىك اعا مۇقاش ۇلىنىڭ ايتقاندارىندا قاراتاي ەلىنىڭ ۇرانى كوكجال باراق بولعان. يسا بايدىڭ نەمەرە قىزى قاينىش اپايدىڭ ءالى كوزى ءتىرى: «ۇرانىمىز كوكجال باراق قاراتاي بولعان» دەپ وتىرادى. قاراتايدىڭ بالۋاندارى دا باراق بابامىزدىڭ اتىن ايقايلاپ ورتاعا شىعادى ەكەن. دەمەك، قاراتايلىقتار كوكجارلى رۋىنىڭ ۇرانىن ۇستانعان.
قازىرگى كاتونقاراعايدا تۇرعان ەسكەرتكىشتى «قۇل-مۇحامەدتىڭ قاراتايى» دەپ، جوعارعى مالىك اعا اتاپ كەتكەن ەدى. ويتكەنى، بۇل ەسكەرتكىشتى قويۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىن مادەنيەت ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن مۇحتار قۇل-مۇحامەد ۇيىمداستىرعان ەكەن. وسى مينيسترگە قاتىستى مىنا اڭگىمەنى ايتىپ كەتۋدى ءجون كوردىم. الاش ارىسى رايىمجان مارسەككە سەمەي قالاسىندا ءبىر كوشەنىڭ اتىن بەرگىزەمىز دەگەن رايىمجاننىڭ نەمەرە قارىنداسى تۇردىقان اپايىمىزدىڭ بارماعان جەرى، باسپاعان تاۋى بولماپتى. قايدا بارسا دا، سول باياعى، قۇرعاق ۋادە. پارلامەنت دەپۋتتارىنان قۋساڭ قۇمالاق تۇسپەگەن سوڭ، اقىرىندا مينيستر قۇل-مۇحامەدكە دە جولىعىپتى. مينيستر دە قۇرعاق ۋادەسىنەن باسقا ەش كومەك كورسەتپەيدى. سول كەزدە ءۇمىتى وشكەن اپايىمىزعا قازاقستاننىڭ جاعدايىن جاقسى بىلگەن ءبىر جاناشىر، بۇل ماسەلەگە تەك قانا قالتالىلار، نە بولماسا، بيلىكتىڭ قۇلاعىن ۇستاعان تانىستار عانا كومەك بەرە الاتىنىن ايتادى. ياعني، «كوز قىستى، بارماق باستىسىز» بۇل ءىستىڭ تىنبايتىنىن تۇسىندىرەدى. ءوزى تۋىپ وسكەن جۇڭگو ەلىندەگى قاتاڭ تارتىپكە ۇيرەنىپ قالعان اپايىمىز، ءىستىڭ بابىن ەندى عانا ءتۇسىنىپ، تانىس-تامىرى ارقىلى كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن ءبىر-اق كۇندە شەشتىرتىپ العان ەكەن. سوندا، كۇللى قازاق مويىنداعان الاش ارىسى رايىمجان مارسەككە قاتىستى مەملەكەتتىك كومميسيانىڭ وتىرىسىن قۇل-مۇحامەد نەگە ۇيىمداستىرماعان؟ بۇلاردىڭ جالعان باتىرى الاشتىڭ ارىسىنان ارتىق بولعانى ما؟ الدە، جالعان باتىردى ناسيحاتتاعان شىعىستاعى قاراتايلىق قالتالىلاردىڭ قارقىندارى مىقتى بولدى ما؟
«كوسەمدەرى ەلدى الداسا، كوش بۇزىلار ساق بولعىن» دەپ كەتبۇقا بابامىز ايتقانداي، وسىنداي «كوسەمدەرمەن» بىزدەر ەشقاشان دا رۋحاني جاڭعىرا الماسپىز. كەشەگى قاراتايلىق ازۋلىلار: ەرەجەپ قاجى مەن ابدىكەرىم بولىس، تاڭىرىق پەن ماقاجان اقىندار، جانە دە قاراتايدىڭ شەجىرەسىن العاش حاتقا تۇسىرگەن مۇسا بي، قاراتايدىڭ اراسىندا ءبىراز ءومىر ءسۇرىپ، ابدىكەرىم بولىستىڭ قىزدارىنا عاشىق بولعان كورنەكتى تۇركىتانۋشى سارسەن امانجولوۆ پەن اعارتۋشى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتار، «قاراتاي بەرەكەلى ەل ەكەن عوي، شىڭعىستاي التىن بەسىك جەر ەكەن عوي» دەپ جىرلاعان بايجىگىت ءارىمجان اقىن، قاراتاي شەجىرەسىن جەتە زەرتتەگەن عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلان، شەجىرە جازىپ جەتپىس جەتى اتامىزدى ايتىپ كەتكەن بوشاي كىتاپبايەۆ سياقتىلار قاراتايدى باتىر دەمەگەندە، مىنالاردىكى نە قۇتىرعان؟ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ بايجىگىتتەردىڭ اراسىندا جۇرگەندە قوڭىز باتىردان مەنىڭ بابام كوكجال باراقتىڭ تاريحىن ەستىپ، بىزدەرگە جازىپ بەرىپ كەتتى ەمەس پە؟ قاراتايدا تەكتىلەردىڭ تەكتىسىمەن ارالاسقان سۇلتانماحمۇت، ولاردا قاراتاي دەگەن باتىر بولسا، ونىڭ دا تاريحىن سولاردىڭ اۋىزان ەستىپ، ونى دا جازىپ كەتەر ەدى عوي. سۇلتانماحمۇت پەن سارسەن اتالارىمىز تابا الماعان قاراتايدىڭ تاريحىن بۇلار قايدان تاپقان؟ وسىندايدا: «ۇلكەن كەرسەن قالدى دا، اس قۇيىلدى تەگەشكە، ۇلكەن بيلەر قالدى دا، قۇلدار كىردى كەڭەسكە» دەگەن شەشەندىك سوزدەر ەسىمە كەلەدى. عالامتوردا: «قاراساي از بولعانداي، ەندى وعان قاراتاي قوسىلىپتى» دەگەن ءسوز دە ايتىلىپ جاتىر. بۇندايدى باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى جازىپ، جالعاندى جالپاعىنان باسقان قاراتايلىقتاردىڭ شولاق بەلسەندىلەرىنىڭ كەسىرىنەن، جامبىل اتامىز قابانبايعا تەڭەپ جىرلاعان تاريحي تۇلعا كاراساي باتىرعا ءتىل تيگىزىپ جاتىر. ارينە، ەلباسىنىڭ باباسى بولعان سوڭ: «قاراساي جالعان باتىر» دەپ ەلباسىنىڭ قارسىلاستارى عانا ايتادى. الاي دا، قازاقتىڭ جەرىن ساتۋدى ويلاعان ۇرپاعىنىڭ سيقى وسى ەكەن دەپ، قازاقتىڭ ءبىر تەلىم جەرىن جاۋعا بەرمەس ءۇشىن جوڭعارلارمەن قابانبايدان بۇرىن الىسقان قاراساي باتىردىڭ ارۋاعىنا ءتىل تيگىزگەن كۇنا بولادى.
تاياتقان-شۇناقتاعى مازارعا قۇلپىتاس قويعانداردىڭ ىس-ارەكەتتەرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» اتتى زاڭىن بۇزۋشىلىق بايقالادى. ماسەلەن، اتام زاماننان بەرى كەرەي جانىبەك باتىردىڭ مولاسى بىزدەرگە بەلگىلى. بوشاي اتا دا ول جونىندە جازعان. الاي دا، جارما اۋدانىنىڭ اكىمى بولعان دۇيسەنعازى مۋسين مىرزا بۇل مولانى يەمدەنۋ ءۇشىن زاڭدى قاعاز تالاپ ەتىپ وتىر. زاڭدى قاعاز دەگەنىمىز گەنەتيكالىق ساراپتامانىڭ قورىتىندىسى بولادى. ياعني، مولاداعى سۇيەكتىڭ دنك بەلگىسىمەن جانىبەك باتىردىڭ جەتى ۇرپاعىنىڭ دنك بەلگىلەرىن سالىستىرۋ كەرەك. زاڭدى قاعاز بولسا مازارىن ءوزىم تۇرعىزىپ بەرەمىن دەگەن ۋادەسى بار. سونىمەن قاتار بىزدەر كوكجال باراقتىكى دەگەن ەكى قورىمدى تاۋىپ وتىرمىز. مادەنيەت مينيسترىنە رەسمي حات جولداپ قورىمعا ساراپتاما جۇرگىزەتىنىمىزدى جەتكىزدىك. رۇقساتىن الدىق. بىزدەر ەشكىمگە بارىپ كوز قىسىپ، بارماعىن باسقان جوقپىز. ويتكەنى، كوكجال باراق پەن كەرەي جانىبەك باتىرلار - ۇرپاقتارى كۇلكىگە قالاتىنداي باتىرلار بولماعان. «انا شال ايتتى، مىنا شال ايتتى» ەكەن دەپ، تانىس-تامىرلارىمىزدى پايدالانىپ مەملەكەتتىڭ زاڭىن بۇزىپ مۇراتىمىزعا جەتۋدەن اۋلاقپىز. اناۋ ەرلان ارىننىڭ باباسى مايلى باتىردىڭ مازارىنا ساراپتاماسىز قۇلپىتاس قويىلعاننان كەيىن داۋ شىعىپ جاتىر. مايلى باتىردىڭ ۇرپاقتارىنا ايتارىم: تارباعاتايداعى اتالارىڭنىڭ مازارىنا قاتىستى جازباشا دەرەكتەر مەن ناقتى مالىمەتتەر كەرەك بولسا ماعان حابارلاسىڭىزدار. تاريح پەن شەجىرە الەمىندە ءجاي، انشەيىن جۇرگەن بىرەۋلەر قارسى بولدى ەكەن دەپ مويىماڭىزدار. بۇل مازاردى 1976-شى جىلى تارباعاتايدا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ اكەمىز زارىپحان داۋكەيەۆتىڭ، عۇلاما شەجىرەشى عۇلام قادىردىڭ قاتىسۋىمەن «قازاقستان ەنسيكلوپەدياسىنان» كەلگەن عالىمدار انىقتاعان. الاي دا، گەنەتيكالىق ساراپتاما جاساتۋعا سزىدەر قازاقستاننىڭ زاڭى بويىنشا مىندەتتىسىزدەر. كەزىندە، شەجىرەشى بولعان اكەمىز مارقۇم ءوزىنىڭ قول استىندا قىزمەت جاساعان بواشاي كىتاپبايەۆقا دا، جاقسى بىلگەن ورالحان بوكەيگە دە، تاياتقان-شۇناقتاعى مازاردىڭ بەرتىن سالىنعانىن، قاراتايلاردىڭ باباسىنىڭ بەرى دەگەندە ءسىبىردى جاۋالعان ەرماكتىڭ تۇسىندا ءومىر سۇرگەنىن ايتقان ەدى. قاراتاي دەسە جەگەن اسىن جەرگە قوياتىن بوشاي اتا، كوزى تىرىسىندە قاراتايدىڭ «كوسەمدەرىمەن» بىرگە اتاق ءۇشىن تاياتقان-شۇناقتاعى مازاردىڭ باسىنا ات بوربايلاپ بارماعانى وسىدان. بۇلاردىڭ بارعاندارى اتاق ەمەس، شاتاق بولدى دا، كارى تارلان ابىرويىن ساقتاپ، ۇلىلىعىن كورسەتىپ كەتتى. قاسيەتتى رامازان ايىندا اللاھ تاعالا ونىڭ ءجاناتتاعى جانىن رازى قىلسىن! دەيمىز.
قايرات زارىپحان. شەجىرەتانۋشى. وسكەمەن.
