تۇرىك قاعاندىعىندا مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى بيلەۋشىسى قاعاننان باستاپ رۋ-تايپا باستىعى بەكتەرگە دەيىن جيىرما سەگىز دارەجەلى لاۋازىم يەلەرى بولدى. بۇل قازىرگى مەملەكەتتىك قىزمەتتە قولدانىلاتىن بيلىك ءبولىنىسى مەن تەپە-تەڭدىگى، قارسى-سالماق، يەرارحيالىق ساتى جانە مانساپتىق قۇرىلىمنىڭ كورىنىسىن كوز الدىمىزعا ەلەستەدى. ەڭ جوعارعى بيلەۋشىسى قاعان - بۇكىل ەلدىڭ يەسى، ەلدەگى بارلىق قارۋلى كۇشتەردىڭ ەڭ جوعارعى قولباسشىسى. قاعاننان كەيىنگى لاۋازىم ۇلىق. قاعاندىقتى باسقاراتىن ءار دارەجەلى لاۋازىمدار: ياپعۇ، تەگىن، شاد، ەركىن، تارحان، بەك، بۇيرىق، شور، ەلتەبەر، تۇتۇق دەپ اتالدى. بيلىك اتادان بالاعا مۇراگەرلىك جولىمەن اۋىسىپ وتىردى.

تۇرىك قاعاندىعىندا بۇكىل مەملەكەتتى تەرريتورياعا ءبولىپ باسقارۋ جۇيەسى بولعان جوق، بۇكىل ەل رۋ-تايپا جىكتەرى بويىنشا باسقارىلدى. قاعاندىقتىڭ نەگىزگى حالقى «ون وق» دەگەن ون ءىرى تايپاعا ءبولىنىپ باسقارىلدى. بۇل ءىرى تايپالاردىڭ باستىقتارى «شاد» دەپ اتالدى، سونىمەن ون ءىرى تايپانى ون شاد بيلەدى. ون ءىرى تايپا «وڭ قانات» جانە «سول قانات» دەپ ەكىگە ءبولىندى. «سول قاناتقا» دۋلاتتاردىڭ بەس تايپاسى، «وڭ قاناتقا» نۇشپەلەردىڭ بەس تايپاسى كىردى.

VI عاسىردىڭ 60-شى جىلدار تۇركى قاعاندىعى سول ۋاقىتتىڭ ءىرى مەملەكەتتەرى ۆيزانتيا، ساسانيد، يران جەنە قىتايمەن ساياسي-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ جۇيەسىنە ەنىپ، قيىر شىعىستى جەرورتا تەڭىزىمەن بايلانىستىراتىن ساۋدا جولدارىنا باقىلاۋ جاساۋ جولىندا كۇرەس جۇرگىزدى. جۇڭگو مەن ۆيزانتيانىڭ اراسىن جالعاستىرىپ جاتقان ۇلى جىبەك جولى تۇركى قاعاندىعىنىڭ ءۇستىن باسىپ ءوتتى. بۇل ساۋدالىق-كەرۋەن جولى ونىڭ بويىنداعى قالالاردىڭ كوركەيۋىنە، ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ نىعايۋىنا يگى ىقپال ەتتى.

VI عاسىر اياعىندا التاي تاۋىندا بولعان كىشكەنە عانا تۇرىكتەر 50 جىل ىشىندە سولتۇستىك قىتايدىڭ شەكاراسىنان باستاپ، بۇگىنگى قارا تەڭىزدىڭ جاعالاۋىنا دەيىن جەتىپ، وسى اۋماقتا الىپ يمپەريا قۇردى. وسىلايشا تۇركى قاعاندىعى ساياسي جانە مادەني مۇراسى ارقىلى ورتا ازيا مەن وڭتۇستىك شىعىس ەۋروپاعا ەداۋىر اسەر ەتكەن العاشقى ەۋرازيالىق يمپەريانى قۇرۋشىلار بولدى[1].

تۇرىك قاعاندىعىنداعى رۋ-تايپالاردىڭ تىلىندە ديالەكتىلىك ايىرماشىلىق بولعانىمەن، ولار ءبىرىڭعاي تۇركى تىلىندە سويلەدى. وسى كەزدە بۇلاردىڭ اراسىندا قازىرگى كەزدە ورحون-ەنيسەي جازباسى دەگەن اتپەن بەلگىلى رۋنيكالىق جازۋ كەڭ تارالىپ، جازباشا ادەبيەت پەن مادەنيەتى جارىققا شىقتى. كەيىنگى زاماندا سول داۋىردەن قالعان ورحون-ەنيسەي جازۋىمەن جازىلعان تاس جازۋلار كوپ جەردەن تابىلدى. وسى تاس ەسكەرتكىشتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى VI-VIII عاسىر ەسكەرتكىشتەرىنە جاتاتىن ءۇش ەسكەرتكىش بىلگە قاعاننىڭ، ونىڭ تۋىسى كۇلتەگىننىڭ جانە بىلگە قاعاننىڭ قايىن اتاسى، ايگىلى قولباسشى تونىكوكتىڭ قۇلپى تاستارىنا جازىلعان سىنا جازۋلار. تاۋەلسىزدىكتى، ەلدىك پەن ازاتتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاعاندى قۇرمەتتەۋ، اقىلدىنى تىڭداۋ، قاجەت بولعاندا ءومىرىڭدى قيىپ، قاپتاعان قالىڭ جاۋمەن سوعىسۋ، باتىرلىق رۋحتى ماداقتاۋ، ەردىڭ قاناتى - اتتى جىرلاۋ، سول ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تۇركى حالىقتارىنىڭ ەپيكالىق جىر-داستاندارى مەن كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە كەڭىنەن ورىن العان. تۇرىك قاعاناتىنىڭ ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلاتىن ورحون تاس جازباسىندا: «ءسوزىمدى تۇگەل ەستىندەر: بۇكىل جەتكىنشەگىم، ۇلانىم، بىرىككەن اۋلەتىم، حالقىم» دەپ بۇكىل تۇركى جۇرتىنا ۇندەۋ تاستاپ، حالىقتى بىرلىككە شاقىرادى[2]. مۇنداعى باستى وي - تۇركى حالقى جويىلماي، ەل بولسىن دەگەن ەگەمەندىك يدەياسىنا  ۇقسايدى.

سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىلىكتىڭ قاس جاۋى - ەل بيلەۋدەگى جالعاستىقتىڭ ءۇزىلۋى، جاقسى داستۇرلەردىڭ جويىلۋى ەكەندىگىن ەجەلگى تۇركىلەر تاسقا قاشاپ جازىپ كەتتى. «ءىنىنىڭ اعاداي، ۇلدىڭ اكەدەي بولا الماۋى، بىلىكسىزدىك، جالتاقتىق، الاۋىزدىق جايلاپ، جات جۇرت - تابعاشتاردىڭ الداۋىنا سەنىپ، ارباۋىنا كونگەندىكتەن، ءاعالى-ىنىلى داۋلاسقاندىقتان، بەك پەن حالىق جاۋلاسقاندىقتان تۇركى حالقى ەلدىگىنەن ايىرىلىپ»، ەلۋ جىلداي جات جۇرتقا تاۋەلدى بولعاندىعى وكىنىشپەن باياندالادى. وسىنداي قيىن جاعدايدىڭ اسەرىنەن 582-603 جىلدار اراسىندا تۇركىلەر باتىس جانە شىعىس قاعاناتتارىنا ءبولىنىپ، تۇتاس تۇركى قاعاناتىنىڭ داۋرەنى اياقتالادى. باتىس تۇرىك قاعاناتىنا بۇگىنگى قازاقستان اۋماعى (امۋدارياعا دەيىنگى ورتا ازيا اۋماعى) كىرسە، شىعىس تۇركى قاعاناتىنا بۇگىنگى قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىسى مەن مونعوليا جەرلەرى كىرگەن بولاتىن.

قىتايلىق تان پاتشالىعىنىڭ قولداۋىمەن تولاس تاپپاعان تايپالار اراسىنداعى ىشكى قىرقىسۋ باتىس تۇرىك قاعاندىعىن دا ابدەن السىرەتەدى. اياعىندا تان پاتشالىعىنىڭ شاپقىنىنا ۇشىرادى. VIII  عاسىردىڭ باسىندا باتىس تۇرىك قاعاندىعى قۇلاپ، ونىڭ ورنىنا تۇركەش قاعاندىعى قۇرىلدى.

تۇركەشتەر ءۇيسىن قۇرامىنداعى بەس ارىس دۋلاتتىڭ بەلدى تايپاسى. تۇركەشتەر كوسەمى وجەلى ۇلىستاردى بىرىكتىرىپ، وزىندىك باسقارۋ جۇيەسىن قۇرادى. قول استىنداعى حالىقتى جەتى مىڭ تۇرعىننان قۇرالعان جيىرما اكىمشىلىك ايماققا ءبولىپ باسقارادى. تان پاتشالىعىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ، ءوزىنىڭ بالاسىن ەلشى ەتىپ جىبەرگەنى باياندالادى.

تۇركەش قاعاندىعىندا قالالار دامىپ، وتىرىقشى ەگىنشىلىك پەن كوشپەندى مال شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن ىقپال جاسالدى. قالادا قولونەر وركەندەپ، ايىرباس بۇيىمدار وندىرىلگەن. تۇركەش قاعاندىعىنا قاراستى قالالاردىڭ كوبى باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى كەرۋەن ساۋدا جولى ۇستىندە بولدى. بۇل قالالاردا كەرۋەن ساۋداسى مەن ىشكى ساۋدانىڭ كولەمى كەڭەيدى. ساۋدانىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى تۇركەش قاعاندىعىندا اقشا اينالىسى جارىققا شىقتى، تۇركەش قاعاندارى مەتالدان اقشا شىعاردى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە كونە قالالاردىڭ جۇرتىنان تۇركەش قاعاندىعىنىڭ مەتالل اقشالارى تابىلدى. بۇل اقشالار سىرتقى كورىنىسى جاعىنان سول زامانداعى قىتايلاردىڭ اقشاسىنا ۇقسايدى، ورتاسىندا ءتورت بۇرىش تەسىگى بار دوڭگەلەك ءدىلدا.

دەگەنمەن، تۇركەش قاعاندىعى تۇس-تۇستان تونگەن قاۋىپ-قاتەر استىندا ارپالىسىپ ءومىر وتكىزدى. ونىڭ سىرتقى ساياسي جاعدايى اۋىر بولدى. وسى كەزدە ورتا ازيا حالقىنا، سونداي-اق تۇركەش حالقىنا تونگەن باستى ءقاۋىپ اراب شاپقىنشىلارى بولدى. تۇركەش قاعانى سۇلۋ ورتا ازيا ەلدەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ، اراب اسكەرلەرىنە بىرنەشە رەت تويتارىس بەردى. ەل-جەرىنىڭ بەيبىتشىلىگىن قورعاۋ جولىندا اراب شاپقىنشىلارىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزدى. 737-جىلى تۇركەشتەر سوعدىلارمەن بىرلەسىپ، امۋداريا جاعاسىندا ارابتارمەن شايقاسىپ، ۇرىستا ارابتار جەڭىپ شىقتى.

اراب شابۋىلىنان قاشقان بوسقىندار اعىلىپ تۇركەش قاعاندىعىنا كەلىپ جاتتى. ارابتاردىڭ ورتا ازياعا باسىپ كىرۋى وتىرىقشى، ەگىنشى ايماقتار مەن مال شارۋاشىلىنا داعدارىس اكەلدى. وسىنداي اۋىر جاعدايدا تۇركەش بيلەۋشىلەرى ۇكىمەت بيلەگىنە ءوزارا تالاستى. سۇلۋ قاعان ءوز ۇستەمدىگىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە الىم-سالىقتان كىرگەن كىرىستەر مەن سوعىس جورىقتارىنان تۇسكەن ولجالاردى تايپا اقسۇيەكتەرىنە ۇلەستىرمەي، مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنە اينالدىرعان ەدى. بۇل دا رۋ-تايپا اقسۇيەكتەرىنىڭ قارسىلىعىن قوزدىردى.

تۇركەش قاعاندىعى 699-جىلدان 766-جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇردى. ول وزىنەن بۇرىنعى باتىس تۇرىك قاعاندىعى سياقتى، التاي تاۋىنان تيان-شان تاۋىنا، باركولدەن ارال تەڭىزىنە دەيىنگى تەرريتورياداعى تايپالاردى تۇگەل بيلەدى. ونىڭ نەگىزگى ورتالىعى ەجەلگى  ۇيسىندەردىڭ   اتامەكەنىندە   بولدى.   وسى  ءوڭىردى  ەرتەدەن   مەكەن   ەتكەن   قازاق   تايپالارى   تۇركەش   قاعاندىعىنىڭ قۇرامىندا بولدى.

تۇركەش قاعاندىعى سوڭعى داۋىردە سارى تۇركەش جانە قارا تۇركەش دەپ ەكى يەلىككە ءبولىندى. سارى تۇركەشتىڭ ورداسى شۋ وزەنى بويىنداعى سۋياب قالاسىندا، قارا تۇركەشتىڭ ورداسى تالاس وزەنىنىڭ بويىنداعى تالاس قالاسىندا بولدى. بۇلار بىرى-بىرىمەن جاۋلاستى. ىشكى-سىرتقى سوعىستار تۇركەش قاعاندىعىن ابدەن السىرەتتى. ال بۇل كەزدە التاي تاۋىن مەكەن ەتكەن قارلىقتار كۇشەيە تۇسكەن ەدى. ولار السىرەگەن تۇركەشتەردى جەڭىپ، ونىڭ جەرىن الدى. ءسويتىپ 766-جىلى تۇركەش قاعاندىعى قۇلادى دا، وكىمەت بيلىگى قارلىقتاردىڭ قولىنا ءوتتى.

ال شىعىس تۇركى قاعاناتىنىڭ سوڭعى قاعانى وزمىش قاعان 744 جىلى ۇيعىرلاردىڭ قولىنان قازا تابادى. سودان تۇرىك قاعاناتىنىن نەگىزىندە 6 مەملەكەت پايدا بولادى. باتىستا حازار مەملەكەتى، قازاقستاننىڭ جەرىندە 3 مەملەكەت: جەتىسۋدا - قارلۇق، سىر بويىندا - وعىزدار، ال ەرتىس القابىندا - قيماقتار مەن قىپشاقتار. 5ء-شى مەملەكەت ەنيسەي القابىنداعى – ەنيسەي قىرعىزدارى، ال قازىرگى مونعوليانىڭ جەرىندە - ۇيعىرلار. وسى التى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ارا سالماعى بىردەي بولىپ، ولار تۇركى قاعاناتى نەگىزىن قالاعان تۇركىلەرگە ءتان مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىن جالعاستىرا ءبىلدى.

ح-حII عاسىرلاردا اۋقىمى جەتىسۋ، سىر مەن ءامۋداريانىڭ اراسىنداعى ماۋارانناحردى قامتىعان مەملەكەت قاراحاندار اۋلەتى قازاق تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. قازىرگى تاۋەلسىز قازاقستانداعى سياقتى وڭتۇستىك ورتالىق الماتى، سولتۇستىكتە ەلوردامىز استانا بولىپ ەكى ءىرى  ورتالىق قالىپتاسقانىنداي، قاراحاندار ەلىنىڭ دە ەكى ورتالىعى بولدى. ءبىرى شۋ وزەنى بويىنداعى بالاساعۇن قالاسى، ەكىنشىسى شىڭجاڭداعى قاشقار قالاسى. سونىمەن قاتار، بۇل مەملەكەتتىڭ ەتنيكالىق قۇرامى دا كۇردەلى بولعان. قاراحاندار اۋلەتى ورتا ازيا وڭىرىندەگى ءىرى فەودالدىق مەملەكەت بولدى.

حان سارايىندا حانعا ەڭ جاقىن ادام ۋازىرلەر ەدى. بۇكىل ەلدىڭ اسكەري، اكىمشىلىك جانە شارۋاشىلىق جۇمىستارىن باسقاراتىن لاۋازىم يەلەرى بۇعۇرۇش، ابعۇ، تۇكسين سياقتى ءۇش جۇيەگە جىكتەلدى. حان سارايىنداعى مانساپتىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر يەرارحيالىق شتاتى بولدى.

قاراحاندار داۋىرىندە ەگىنشىلىك، مال شارۋاشىلىعى، قولونەر جانە ساۋدا گۇلدەنىپ، ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەيلىنشە دامىدى. ساۋدانىڭ وركەندەۋىنە بايلانىستى اقشا اينالىمى دامي ءتۇستى. بۇرىنعى قالالار كوركەيىپ، جاڭا قالالار جارىققا شىقتى. جەتىسۋ ءوڭىرى مەن سىرداريا القابىندا ساۋلەت ونەرىنىڭ تاماشا تۋىندىلارى رەتىندە ساقتالعان ايشا ءبيبى كۇمبەزى، اياققامىر، الاشاحان كۇمبەزى، تاراز قالاسىنداعى اۋليە اتا قاراحان مازارى، باباشا حاتۇن كۇمبەزى، سىرلىتام، تالاس وزەنىندەگى تاس كوپىر، تاراز مونشاسىنداعى سۋ قۇبىرى جانە ولارداعى سان الۋان ويۋ-ەرنەك، ناقىشتار قاراحان داۋىرىندەگى ونەردىڭ وزىق ۇلگىلەرى سانالادى.

قاراحانيلار داۋىرىندە عىلىم مەن مادەنيەت  تە گۇلدەندى. بۇل مادەنيەتتىڭ باتىس يەلىكتەگى باستى ورتالىعى سامارقان قالاسى مەن بۇحارا قالاسى بولدى. بۇل ەكى قالا بۇدان بۇرىن يسلام مادەنيەتىنىڭ وربىگەن ورىندارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن ەدى. شىعىس يەلىكتەگى نەگىزگى مادەنيەت ورتالىعى قاشقار مەن بالاساعۇن قالاسى بولدى. قاشقار قالاسى ەرتە كەزدە مانيحەي مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى بولعان ەدى. قاراحانيلار زامانىندا يسلام مادەنيەتىنىڭ بەسىگىنە اينالدى.

قاراحاندار داۋىرىندە ورتا ازياداعى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ مادەنيەتى دامي ءتۇستى. الەمگە ايگىلى ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» ياعني، «تۇركى تىلدەرى سوزدىگى» جانە ءجۇسىپ بالاساعۇنيدىڭ «قۇتادعۇ بىلىك» (قۇتتى بىلىك) سياقتى شىعارمالارى جارىققا شىقتى.

«ديۋان لۇعات ات-تۇرىك» ەڭبەگى اراب تىلىندە جازىلعان ءۇش تومدىق ءىرى شىعارما. ول تۇركى تىلدەرىنىڭ تۇڭعىش تولىق سوزدىگى، سونداي-اق تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ تاريحى، ەتنوگرافياسى، ءتىلى، فولكلورى، تۇرمىس-تىرشىلىگى، ءسالت-داستۇرى، گەوساياسي جاعدايى، مەملەكەتتىك ساياساتى، شارۋاشىلىعى مەن مادەنيەتى جايىنداعى دەرەكتەردى بەرەتىن شەجىرە ەنسيكلوپەدياسى ەدى.

ج.بالاساعۇنيدىڭ “قۇداتعۋ بىلىك” پوەماسىندا ساياسات، مەملەكەتتى باسقارۋ ونەرى، بيلەۋشى ەتيكاسى، ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسى ماسەلەلەرىن جان-جاقتى قاراستىرعان. ەڭبەكتەگى باستى قۇندىلىقتار: ءبىلىم، ادىلدىك، پاراسات، قاناعات، باقىت، باتىلدىق. اتالعان شىعارمانىڭ تاعى دا ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ءوزارا سىر شەرتىسۋىنە نەگىزدەلۋى. سوعان سايكەس، ادىلدىك – ەلباسى رەتىندە “كۇنتولدى”، باقىت – ءۋازىر كەيپىندە “ايتولدى”، يگىلىك – ءۋازىردىڭ ءىنىسى وبرازىندا “ءوعدۇرمىش”، اقىل – ءۋازىردىڭ بالاسى بولىپ “ءىلدىرمىش” دەگەن ەسىمدەردى يەلەنگەن. وسىنداي قاسيەتتەردى جەكە-دارا تۇلعانىڭ بويىندا بولەك-بولەك قاراستىرا وتىرىپ، اۆتور تەرەڭ ماعىنالى ويدى بەرە بىلگەن: ەشبىر ادام اتالعان  قاسيەتتەردىڭ ءبىرىن عانا مەڭگەرىپ باقىتقا جەتە المايدى، مۇنداي يگى قاسيەتتەر كەشەندى تۇردە، ءبىرىن-بىرى تولىقتىرا وتىرىپ باقىتقا جەتەلەيدى.

وسىلايشا، X-XII عاسىرلارداعى قاراحان مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا قازاق حالقى دا ەندى. بۇل قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە رۋحاني-مادەني ومىرىنە، ءدىلى مەن دىنىنە، ۇلت رەتىندە بىرىگۋىنە وزىندىك ىقپال جاسادى، قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىندا ايتارلىقتاي ءرول اتقاردى.

حIII عاسىردا تاريح ساحناسىنا شىققان جەر جاھاندى جاۋلاۋشى شىڭعىسحان (تەمۋچين) كۇشتى مونعول پاتشالىعىن قۇرىپ، قازاق جەرلەرىن وزىنە باعىندىرىپ الدى. ۇلان-عايىر كوپ تەرريتوريانى جاۋلاعان شىڭعىسحان كوزىنىڭ تىرىسىندە وسى جەرلەردى ءتورت ۇلىنا ەنشى ەتىپ ۇلەستىردى. شىڭعىسحاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىعا ەرتىس وزەنىنەن ورال تاۋلارىنا دەيىنگى جەرلەر، ودان ارى باتىسقا قاراي «مونعول اتىنىڭ تۇياعى جەتكەن جەرلەرگە دەيىنگى ايماقتار»، وڭتۇستىككە قاراي كاسپيي مەن ارال تەڭىزىنە دەيىنگى جەرلەر بەرىلدى. امۋداريانىڭ تومەنگى جاعىنداعى ايماقتار (سولتۇستىك حورەزم) مەن سىرداريا ءوڭىرى دە جوشى ۇلىسىنا كىردى. بۇل جەرلەر «جوشى ۇلىسى» دەپ اتالدى. شىڭعىسحاننىڭ ەكىنشى ۇلى شاعاتايدىڭ ۇلەسىنە قاشقاريا، جەتىسۋ، ماۋارانناحر ءتيدى. ءۇشىنشى ۇلى وگەدايعا باتىس ماڭعوليا مەن تارباعاتاي ايماعى بەرىلدى. كەنجە ۇلى اكەسىنىڭ قارا شاڭىراعى ماڭعوليانى مۇراعا الدى. بۇل ۇلىستاردىڭ بارلىعى قارا قورىمداعى (ماڭعولياداعى) ۇلى حاقان شىڭعىسحانعا باعىناتىن بولدى. 1227 جىلى 25 تامىزدا شىڭعىسحان جورىق جولىندا اۋىرىپ قايتىس بولدى. شىڭعىسحان قايتىس بولعاننان كەيىن دە بالالارى مەن نەمەرەلەرى سوعىس جورىقتارىن جۇرگىزە بەردى.

1235 جىلى قارا قورىمدا اشىلعان قۇرىلتاي شىعىس ەۆروپاعا جورىق جاساۋدى ۇيعاردى، شىڭعىسحاننىڭ نەمەرەسى، جوشىنىڭ ۇلى باتيحان قولباسشىلىققا تاعايىندالدى. ءجۇز ەلۋ مىڭ اسكەردى باستاپ شىعىس ەۆروپاعا جورىققا اتتانعان باتيحان 1236-1242 جىلدار ارالىعىندا ەدىل بويىنداعى بولگارلاردى، ورىس كنيازدىقتارىن تالقانداپ، پولشانى، ۆەنگريانى، چەحيانى، مولدوۆيانى جانە تاعى باسقالاردى ويرانداپ، ادريات تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا دەيىن بارىپ، «جەر شەتىنە جەتتىك» دەپ قايتا قايتتى دا، ەدىل ساعاسىنا كەلىپ التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن قالادى.

التىن وردا مەملەكەتى قۇرىلۋ قارساڭىنداعى جويقىن جورىق شايقاستارى تاباندى قارسىلىق كورسەتكەن قالالاردى قيراتىپ، وتىرىقشى ولكەلەردى ويرانداپ، جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ شارۋاشىلىعىنا، مادەنيەتىنە اۋىر زاردابىن تيگىزدى، الايدا، ول التىن وردا قۇرامىنا قوسىلعان حالىقتاردىڭ شارۋاشىلىعىن، مادەنيەتىن جويا المادى، قوعامدىق دامۋ تاريحىن ءۇزىپ تاستاي المادى. سۇراپىل سوعىس تۇمانى ايىققان سوڭ حالىق شارۋاشىلىعى قايتا جاندانىپ وركەندەپ، مادەنيەت گۇلدەنە باستادى.

شىڭعىسحاننىڭ ورتا ازيا مەن قازاقستاندى جاۋلاپ الۋى جانە ول جەرلەردى ۇلىستارعا ءبولۋى ناتيجەسىندە قازاق حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەرتىس وزەنىنەن ەدىلگە دەيىن سوزىلعان جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلىپ، العاشىندا التىن وردا حاندىعىنا، كەيىن ودان بولىنگەن اق وردا حاندىعىنا قارادى.

التىن وردانىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى اسكەري نەگىزدە بولدى. التىن وردانى بيلەۋشى حان ونداعى بارلىق قارۋلى كۇشتەردىڭ باس كولباسشىسى سانالدى. مەملەكەت بيلىگىنىڭ بەلدى ۇيىمى - اسكەري فەودال-شونجارلار مەن الپاۋىت بەكتەردىڭ قۇرىلتايى بولدى. شەشۋشى كەزەڭدەردە وسى قۇرىلتايلار اشىلىپ، مەملەكەت تاعدىرىنا قاتىستى، ما-ڭىزدى ساياسي، اسكەري ماسەلەلەردى اقىلداسىپ شەشىپ وتىردى. التىن وردانىڭ قارۋلى كۇشتەرى وڭ قول (بارونعار) سول قول (جۇڭعار) دەپ ەكى قولعا (قاناتقا) ءبولىندى. شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى حان ولگەن (1227) سوڭ، وعان مۇراگەرلىك ەتكەن جوشىنىڭ ەكىنشى ۇلى باتي حان قارۋلى كۇشتەردىڭ وڭ قاناتىن تىكەلەي ءوزى باسقاردى دا، سول قاناتىن اعاسى (جوشىنىڭ ۇلكەن ۇلى) وردا ەجەننىڭ باسقارۋىنا بەردى. قارۋلى كۇشتەردىڭ ءارقايسى قاناتى: تۇمەندىك، مىڭدىق، جۇزدىك جانە وندىقتارعا ءبولىندى، ولاردى تۇمەن باسى، مىڭباسى، ءجۇزباسى، جانە ونباسىلار باسقاردى. قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى قولباسشىلىق مىندەتتەرىن حان تۇقىمىنان شىققان حانزادالار، اسكەري فەودالدىق-شونجارلار — نوياندار اتقاردى. ولار ءوز قول استىنداعى اسكەردى باسقارۋمەن قابات سول اسكەر الىنعان رۋ-تايپالاردى دا بيلەدى. اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك كىزمەتتەردى باسقارۋعا امىرلەر، دارعى بەكتەرى بەلگىلەندى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ باسىندا اتاقتى بيلەر مەن ولاردىڭ كومەكشىلەرى - باقاۋىل (بوكەۋىل)، تۇتقاۋىل، جاساۋىل، بىتىكشى، تامعاشى، تارتىناقشىلار وتىردى. التىن ورداعا باعىنىشتى شەتكەرى ايماقتاردى باسقارۋ ءۇشىن وكىل اكىمدەر - دارعى بەكتەرى مەن تامعاش جانە باسقاقتار تاعايىندالدى.

ولاردىڭ باستى مىندەتى — جەرگىلىكتى حالىقتاردى بيلەپ-توستەۋ، ولاردان حان قازىناسىنا الىم-سالىم جيناۋ ەدى. التىن وردا حاندىعى ءوز قۇرامىنا ەنگەن تۇركى تىلدەس تايپالار مەن حالىقتاردىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ەل باسقارۋ جۇيەسىن وزگەرتپەي بۇرىنعى قالپىندا قالدىردى. جەرگىلىكتى باسقارۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتىن بۇرىنعىشا جەرگىلىكتى فەودالدار اتقارىپ وتىردى. التىن وردا حاندارى جەرگىلىكتى حالىقتى ءوز فەودالدارى ارقىلى باسقاردى. تۇركى تىلدەس تايپالار مەن حالىقتاردىڭ فەودال-شونجارلارى دا ءوزىنىڭ حالىق بۇقاراسىنا ۇستەمدىگى مەن توتەنشە كۇقىعىن ساقتاۋ جانە نىعايتۋ ءۇشىن التىن وردا ۇستەمدىگىنە ىنتاسىمەن قىزمەت ەتتى.

دەگەنمەن، التىن وردا حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىلىگى باياندى بولمادى، حالقىنىڭ قۇرامى قىرىق رۋ ەل بولعاندىقتان ءبىرتۇتاستىققا قول جەتكىزە المادى. وعان ءتۇرلى رۋ-تايپالاردىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ دارەجەسىنىڭ اركەلكىلىگى، ەكونوميكالىق نەگىزدىڭ السىزدىگى دە كەرى ىقپالىن تيگىزدى.  وعان قوسا باسقىنشىلىققا ۇشىراعان تاۋەلدى حالىقتاردىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسى دە بەلەڭ الدى. سونىمەن قاتار، تاريحي ماڭىزدى وقيعالار ورىن الدى: 1380 جىلى كۋليكوۆ دالاسىنداعى شايقاستا التىن وردانىڭ ماماي باستاعان قالىڭ قولىن جەڭگەن ورىس كنيازدارى التىن وردادان تاۋەلسىزدىك الدى. التىن ورداداي بىرتە-بىرتە قىرىم، ەدىل بولگارلارى ءبولىنىپ شىقتى، حورەزم ءامىر اقساق تەمىر مەملەكەتىنە تاۋەلدى بولدى. حIV عاسىردىڭ اياق شەنىندە التىن وردانى بيلەگەن توقتامىس حان مەن ورتا ازيانى بيلەگەن ءامىر تەمىر اراسىندا سۇراپىل سوعىستار بولدى. 1391 جىلى ءامىر تەمىر ەكى ءجۇز مىڭ اسكەرىمەن التىن ورداعا شابۋىل جاسادى، 1395جىلى التىن وردانىڭ حانى توقتامىستىڭ اسكەرىن تالقانداپ، ونىڭ استاناسى ساراي-بەركەنى باسىپ الدى.

وسىنداي قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەر ناتيجەسىندە السىرەگەن التىن وردا مەملەكەتى بىرتە-بىرتە ىدىراپ، اقىرىندا قۇلادى دا، حIV عاسىردىڭ II جارتىسىندا بىرنەشە ايماققا ءبولىندى: 1227 جىلى شىڭعىستىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى ولگەن سوڭ، ەرتىستەن دۋنايعا دەيىنگى القاپتى جايلاعان جوشى ۇلىسى ونىڭ ۇلدارىنا ەنشى رەتىندە ءبولىنىپ، باتىس جانە شىعىس بولىككە ايىرىلدى. شىعىس دەشتى قىپشاقتى ۇلەسىنە العان وردا ەجەن جانە ونىڭ مۇراگەرلەرى التىن وردانىڭ شىعىسىنداعى ۇلان-بايتاق وڭىردە قازاق رۋ-تايپالارىنان تۇراتىن اق وردا مەملەكەتىن قۇردى.

[1] جانتەلييەۆ ن. ارالىق ساباقتاستىق، داۋىرلىك ۇستەمدىكتىڭ نەگىزى (نەمەسە العاشقى كوشپەلى ەۋرازيالىق مەملەكەتى - تۇركى قاعاناتى جونىندە) // قوعام جانە ءداۋىر. -2007. -№ 2. –ب. 33-35.

[2] يولىع تەگىن. –الماتى: جالىن، 1986.